ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.23

ભ્પ્_11.23.001।0 શ્રી-બાદરાયણિર્ ઉવાચ
સ એવમ્ આશંસિત ઉદ્ધવેન ભાગવત-મુખ્યેન દાશાર્હ-મુખ્યઃ ।
સભાજયન્ ભૃત્ય-વચો મુકુન્દસ્ તમ્ આબભાષે શ્રવણીય-વીર્યઃ

ભ્પ્_11.23.002।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
બાર્હસ્પત્ય સ નાસ્ત્ય્ અત્ર સાધુર્ વૈ દુર્જનેરિતૈઃ ।
દુરક્તૈર્ ભિન્નમ્ આત્માનં યઃ સમાધાતુમ્ ઈશ્વરઃ

ન તથા તપ્યતે વિદ્ધઃ પુમાન્ બાણૈસ્ તુ મર્મ-ગૈઃ ।
યથા તુદન્તિ મર્મ-સ્થા હ્ય્ અસતાં પરુષેષવઃ

કથયન્તિ મહત્ પુણ્યમ્ ઇતિહાસમ્ ઇહોદ્ધવ ।
તમ્ અહં વર્ણયિષ્યામિ નિબોધ સુ-સમાહિતઃ

કેનચિદ્ ભિક્ષુણા ગીતં પરિભૂતેન દુર્જનૈઃ ।
સ્મરતા ધૃતિ-યુક્તેન વિપાકં નિજ-કર્મણામ્

અવન્તિષુ દ્વિજઃ કશ્ચિદ્ આસીદ્ આઢ્યતમઃ શ્રિયા ।
વાર્તા-વૃત્તિઃ કદર્યસ્ તુ કામી લુબ્ધો ઽતિ-કોપનઃ

જ્ઞાતયો ઽતિથયસ્ તસ્ય વાઙ્-માત્રેણાપિ નાર્ચિતાઃ ।
શૂન્યાવસથ આત્માપિ કાલે કામૈર્ અનર્ચિતઃ

દુહ્શીલસ્ય કદર્યસ્ય દ્રુહ્યન્તે પુત્ર-બાન્ધવાઃ ।
દારા દુહિતરો ભૃત્યા વિષણ્ણા નાચરન્ પ્રિયમ્

તસ્યૈવં યક્ષ-વિત્તસ્ય ચ્યુતસ્યોભય-લોકતઃ ।
ધર્મ-કામ-વિહીનસ્ય ચુક્રુધુઃ પઞ્ચ-ભાગિનઃ

તદ્-અવધ્યાન-વિસ્રસ્ત- પુણ્ય-સ્કન્ધસ્ય ભૂરિ-દ ।
અર્થો ઽપ્ય્ અગચ્છન્ નિધનં બહ્વ્-આયાસ-પરિશ્રમઃ

જ્ઞાત્યો જગૃહુઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ દસ્યવ ઉદ્ધવ ।
દૈવતઃ કાલતઃ કિઞ્ચિદ્ બ્રહ્મ-બન્ધોર્ નૃ-પાર્થિવાત્

સ એવં દ્રવિણે નષ્ટે ધર્મ-કામ-વિવર્જિતઃ ।
ઉપેક્ષિતશ્ ચ સ્વ-જનૈશ્ ચિન્તામ્ આપ દુરત્યયામ્

તસ્યૈવં ધ્યાયતો દીર્ઘં નષ્ટ-રાયસ્ તપસ્વિનઃ ।
ખિદ્યતો બાષ્પ-કણ્ઠસ્ય નિર્વેદઃ સુ-મહાન્ અભૂત્

સ ચાહેદમ્ અહો કષ્ટં વૃથાત્મા મે ઽનુતાપિતઃ ।
ન ધર્માય ન કામાય યસ્યાર્થાયાસ ઈદૃશઃ

પ્રાયેણાથાઃ કદર્યાણાં ન સુખાય કદાચન ।
ઇહ ચાત્મોપતાપાય મૃતસ્ય નરકાય ચ

યશો યશસ્વિનાં શુદ્ધં શ્લાઘ્યા યે ગુણિનાં ગુણાઃ ।
લોભઃ સ્વ્-અલ્પો ઽપિ તાન્ હન્તિ શ્વિત્રો રૂપમ્ ઇવેપ્સિતમ્

અર્થસ્ય સાધને સિદ્ધે ઉત્કર્ષે રક્ષણે વ્યયે ।
નાશોપભોગ આયાસસ્ ત્રાસશ્ ચિન્તા ભ્રમો નૃણામ્

સ્તેયં હિંસાનૃતં દમ્ભઃ કામઃ ક્રોધઃ સ્મયો મદઃ ।
ભેદો વૈરમ્ અવિશ્વાસઃ સંસ્પર્ધા વ્યસનાનિ ચ

એતે પઞ્ચદશાનર્થા હ્ય્ અર્થ-મૂલા મતા નૃણામ્ ।
તસ્માદ્ અનર્થમ્ અર્થાખ્યં શ્રેયો-ઽર્થી દૂરતસ્ ત્યજેત્

ભિદ્યન્તે ભ્રાતરો દારાઃ પિતરઃ સુહૃદસ્ તથા ।
એકાસ્નિગ્ધાઃ કાકિણિના સદ્યઃ સર્વે ઽરયઃ કૃતાઃ

અર્થેનાલ્પીયસા હ્ય્ એતે સંરબ્ધા દીપ્ત-મન્યવઃ ।
ત્યજન્ત્ય્ આશુ સ્પૃધો ઘ્નન્તિ સહસોત્સૃજ્ય સૌહૃદમ્

લબ્ધ્વા જન્મામર-પ્રાર્થ્યં માનુષ્યં તદ્ દ્વિજાગ્ર્યતામ્ ।
તદ્ અનાદૃત્ય યે સ્વાર્થં ઘ્નન્તિ યાન્ત્ય્ અશુભાં ગતિમ્

સ્વર્ગાપવર્ગયોર્ દ્વારં પ્રાપ્ય લોકમ્ ઇમં પુમાન્ ।
દ્રવિણે કો ઽનુષજ્જેત મર્ત્યો ઽનર્થસ્ય ધામનિ

દેવર્ષિ-પિતૃ-ભૂતાનિ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂંશ્ ચ ભાગિનઃ ।
અસંવિભજ્ય ચાત્માનં યક્ષ-વિત્તઃ પતત્ય્ અધઃ

વ્યર્થયાર્થેહયા વિત્તં પ્રમત્તસ્ય વયો બલમ્ ।
કુશલા યેન સિધ્યન્તિ જરઠઃ કિં નુ સાધયે

કસ્માત્ સઙ્ક્લિશ્યતે વિદ્વાન્ વ્યર્થયાર્થેહયાસકૃત્ ।
કસ્યચિન્ માયયા નૂનં લોકો ઽયં સુ-વિમોહિતઃ

કિં ધનૈર્ ધન-દૈર્ વા કિં કામૈર્ વા કામ-દૈર્ ઉત ।
મૃત્યુના ગ્રસ્યમાનસ્ય કર્મભિર્ વોત જન્મ-દૈઃ

નૂનં મે ભગવાંસ્ તુષ્ટઃ સર્વ-દેવ-મયો હરિઃ ।
યેન નીતો દશામ્ એતાં નિર્વેદશ્ ચાત્મનઃ પ્લવઃ

સો ઽહં કાલાવશેષેણ શોષયિષ્યે ઽઙ્ગમ્ આત્મનઃ ।
અપ્રમત્તો ઽખિલ-સ્વાર્થે યદિ સ્યાત્ સિદ્ધ આત્મનિ

તત્ર મામ્ અનુમોદેરન્ દેવાસ્ ત્રિ-ભુવનેશ્વરાઃ ।
મુહૂર્તેન બ્રહ્મ-લોકં ખટ્વાઙ્ગઃ સમસાધયત્

ભ્પ્_11.23.031।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય મનસા હ્ય્ આવન્ત્યો દ્વિજ-સત્તમઃ ।
ઉન્મુચ્ય હૃદય-ગ્રન્થીન્ શાન્તો ભિક્ષુર્ અભૂન્ મુનિઃ

સ ચચાર મહીમ્ એતાં સંયતાત્મેન્દ્રિયાનિલઃ ।
ભિક્ષાર્થં નગર-ગ્રામાન્ અસઙ્ગો ઽલક્ષિતો ઽવિશત્

તં વૈ પ્રવયસં ભિક્ષુમ્ અવધૂતમ્ અસજ્-જનાઃ ।
દૃષ્ટ્વા પર્યભવન્ ભદ્ર બહ્વીભિઃ પરિભૂતિભિઃ

કેચિત્ ત્રિ-વેણું જગૃહુર્ એકે પાત્રં કમણ્ડલુમ્ ।
પીઠં ચૈકે ઽક્ષ-સૂત્રં ચ કન્થાં ચીરાણિ કેચન ।
પ્રદાય ચ પુનસ્ તાનિ દર્શિતાન્ય્ આદદુર્ મુનેઃ

અન્નં ચ ભૈક્ષ્ય-સમ્પન્નં ભુઞ્જાનસ્ય સરિત્-તટે ।
મૂત્રયન્તિ ચ પાપિષ્ઠાઃ ષ્ઠીવન્ત્ય્ અસ્ય ચ મૂર્ધનિ

યત-વાચં વાચયન્તિ તાડયન્તિ ન વક્તિ ચેત્ ।
તર્જયન્ત્ય્ અપરે વાગ્ભિઃ સ્તેનો ઽયમ્ ઇતિ વાદિનઃ ।
બધ્નન્તિ રજ્જ્વા તં કેચિદ્ બધ્યતાં બધ્યતામ્ ઇતિ

ક્ષિપન્ત્ય્ એકે ઽવજાનન્ત એષ ધર્મ-ધ્વજઃ શઠઃ ।
ક્ષીણ-વિત્ત ઇમાં વૃત્તિમ્ અગ્રહીત્ સ્વ-જનોજ્ઝિતઃ

અહો એષ મહા-સારો ધૃતિમાન્ ગિરિ-રાડ્ ઇવ ।
મૌનેન સાધયત્ય્ અર્થં બક-વદ્ દૃઢ-નિશ્ચયઃ

ઇત્ય્ એકે વિહસન્ત્ય્ એનમ્ એકે દુર્વાતયન્તિ ચ ।
તં બબન્ધુર્ નિરુરુધુર્ યથા ક્રીડનકં દ્વિજમ્

એવં સ ભૌતિકં દુઃખં દૈવિકં દૈહિકં ચ યત્ ।
ભોક્તવ્યમ્ આત્મનો દિષ્ટં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમ્ અબુધ્યત

પરિભૂત ઇમાં ગાથામ્ અગાયત નરાધમૈઃ ।
પાતયદ્ભિઃ સ્વ ધર્મ-સ્થો ધૃતિમ્ આસ્થાય સાત્ત્વિકીમ્

ભ્પ્_11.23.042।0 દ્વિજ ઉવાચ
નાયં જનો મે સુખ-દુઃખ-હેતુર્ ન દેવતાત્મા ગ્રહ-કર્મ-કાલાઃ ।
મનઃ પરં કારણમ્ આમનન્તિ સંસાર-ચક્રં પરિવર્તયેદ્ યત્

મનો ગુણાન્ વૈ સૃજતે બલીયસ્ તતશ્ ચ કર્માણિ વિલક્ષણાનિ ।
શુક્લાનિ કૃષ્ણાન્ય્ અથ લોહિતાનિ તેભ્યઃ સ-વર્ણાઃ સૃતયો ભવન્તિ

અનીહ આત્મા મનસા સમીહતા હિરણ્-મયો મત્-સખ ઉદ્વિચષ્ટે ।
મનઃ સ્વ-લિઙ્ગં પરિગૃહ્ય કામાન્ જુષન્ નિબદ્ધો ગુણ-સઙ્ગતો ઽસૌ

દાનં સ્વ-ધર્મો નિયમો યમશ્ ચ શ્રુતં ચ કર્માણિ ચ સદ્-વ્રતાનિ ।
સર્વે મનો-નિગ્રહ-લક્ષણાન્તાઃ પરો હિ યોગો મનસઃ સમાધિઃ

સમાહિતં યસ્ય મનઃ પ્રશાન્તં દાનાદિભિઃ કિં વદ તસ્ય કૃત્યમ્ ।
અસંયતં યસ્ય મનો વિનશ્યદ્ દાનાદિભિશ્ ચેદ્ અપરં કિમ્ એભિઃ

મનો-વશે ઽન્યે હ્ય્ અભવન્ સ્મ દેવા મનશ્ ચ નાન્યસ્ય વશં સમેતિ ।
ભીષ્મો હિ દેવઃ સહસઃ સહીયાન્ યુઞ્જ્યાદ્ વશે તં સ હિ દેવ-દેવઃ

તમ્ દુર્જયં શત્રુમ્ અસહ્ય-વેગમ્ અરુન્-તુદં તન્ ન વિજિત્ય કેચિત્ ।
કુર્વન્ત્ય્ અસદ્-વિગ્રહમ્ અત્ર મર્ત્યૈર્ મિત્રાણ્ય્ ઉદાસીન-રિપૂન્ વિમૂઢાઃ

દેહં મનો-માત્રમ્ ઇમં ગૃહીત્વા મમાહમ્ ઇત્ય્ અન્ધ-ધિયો મનુષ્યાઃ ।
એષો ઽહમ્ અન્યો ઽયમ્ ઇતિ ભ્રમેણ દુરન્ત-પારે તમસિ ભ્રમન્તિ

જનસ્ તુ હેતુઃ સુખ-દુઃખયોશ્ ચેત્ કિમ્ આત્મનશ્ ચાત્ર હિ ભૌમયોસ્ તત્ ।
જિહ્વાં ક્વચિત્ સન્દશતિ સ્વ-દદ્ભિસ્ તદ્-વેદનાયાં કતમાય કુપ્યેત્

દુઃખસ્ય હેતુર્ યદિ દેવતાસ્ તુ કિમ્ આત્મનસ્ તત્ર વિકારયોસ્ તત્ ।
યદ્ અઙ્ગમ્ અઙ્ગેન નિહન્યતે ક્વચિત્ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષઃ સ્વ-દેહે

આત્મા યદિ સ્યાત્ સુખ-દુઃખ-હેતુઃ કિમ્ અન્યતસ્ તત્ર નિજ-સ્વભાવઃ ।
ન હ્ય્ આત્મનો ઽન્યદ્ યદિ તન્ મૃષા સ્યાત્ ક્રુધ્યેત કસ્માન્ ન સુખં ન દુઃખમ્

ગ્રહા નિમિત્તં સુખ-દુઃખયોશ્ ચેત્ કિમ્ આત્મનો ઽજસ્ય જનસ્ય તે વૈ ।
ગ્રહૈર્ ગ્રહસ્યૈવ વદન્તિ પીડાં ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષસ્ તતો ઽન્યઃ

કર્માસ્તુ હેતુઃ સુખ-દુઃખયોશ્ ચેત્ કિમ્ આત્મનસ્ તદ્ ધિ જડાજડત્વે ।
દેહસ્ ત્વ્ અચિત્ પુરુષો ઽયં સુપર્ણઃ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન હિ કર્મ મૂલમ્

કાલસ્ તુ હેતુઃ સુખ-દુઃખયોશ્ ચેત્ કિમ્ આત્મનસ્ તત્ર તદ્-આત્મકો ઽસૌ ।
નાગ્નેર્ હિ તાપો ન હિમસ્ય તત્ સ્યાત્ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન પરસ્ય દ્વન્દ્વમ્

ન કેનચિત્ ક્વાપિ કથઞ્ચનાસ્ય દ્વન્દ્વોપરાગઃ પરતઃ પરસ્ય ।
યથાહમઃ સંસૃતિ-રૂપિણઃ સ્યાદ્ એવં પ્રબુદ્ધો ન બિભેતિ ભૂતૈઃ

એતાં સ આસ્થાય પરાત્મ-નિષ્ઠામ્ અધ્યાસિતાં પૂર્વતમૈર્ મહર્ષિભિઃ ।
અહં તરિષ્યામિ દુરન્ત-પારં તમો મુકુન્દાઙ્ઘ્રિ-નિષેવયૈવ

ભ્પ્_11.23.058।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
નિર્વિદ્ય નષ્ટ-દ્રવિણે ગત-ક્લમઃ પ્રવ્રજ્ય ગાં પર્યટમાન ઇત્થમ્ ।
નિરાકૃતો ઽસદ્ભિર્ અપિ સ્વ-ધર્માદ્ અકમ્પિતો ઽમૂં મુનિર્ આહ ગાથામ્

સુખ-દુઃખ-પ્રદો નાન્યઃ પુરુષસ્યાત્મ-વિભ્રમઃ ।
મિત્રોદાસીન-રિપવઃ સંસારસ્ તમસઃ કૃતઃ

તસ્માત્ સર્વાત્મના તાત નિગૃહાણ મનો ધિયા ।
મય્ય્ આવેશિતયા યુક્ત એતાવાન્ યોગ-સઙ્ગ્રહઃ

ય એતાં ભિક્ષુણા ગીતાં બ્રહ્મ-નિષ્ઠાં સમાહિતઃ ।
ધારયઞ્ છ્રાવયઞ્ છૃણ્વન્ દ્વન્દ્વૈર્ નૈવાભિભૂયતે