ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.21

ભ્પ્_11.21.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ય એતાન્ મત્-પથો હિત્વા ભક્તિ-જ્ઞાન-ક્રિયાત્મકાન્ ।
ક્ષુદ્રાન્ કામાંશ્ ચલૈઃ પ્રાણૈર્ જુષન્તઃ સંસરન્તિ તે

સ્વે સ્વે ઽધિકારે યા નિષ્ઠા સ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
વિપર્યયસ્ તુ દોષઃ સ્યાદ્ ઉભયોર્ એષ નિશ્ચયઃ

શુદ્ધ્ય્-અશુદ્ધી વિધીયેતે સમાનેષ્વ્ અપિ વસ્તુષુ ।
દ્રવ્યસ્ય વિચિકિત્સાર્થં ગુણ-દોષૌ શુભાશુભૌ

ધર્માર્થં વ્યવહારાર્થં યાત્રાર્થમ્ ઇતિ ચાનઘ ।
દર્શિતો ઽયં મયાચારો ધર્મમ્ ઉદ્વહતાં ધુરમ્

ભૂમ્ય્-અમ્બ્વ્-અગ્ન્ય્-અનિલાકાશા ભૂતાનાં પઞ્ચ-ધાતવઃ ।
આ-બ્રહ્મ-સ્થાવરાદીનાં શારીરા આત્મ-સંયુતાઃ

વેદેન નામ-રૂપાણિ વિષમાણિ સમેષ્વ્ અપિ ।
ધાતુષૂદ્ધવ કલ્પ્યન્ત એતેષાં સ્વાર્થ-સિદ્ધયે

દેશ-કાલાદિ-ભાવાનાં વસ્તૂનાં મમ સત્તમ ।
ગુણ-દોષૌ વિધીયેતે નિયમાર્થં હિ કર્મણામ્

અકૃષ્ણ-સારો દેશાનામ્ અબ્રહ્મણ્યો ઽસુચિર્ ભવેત્ ।
કૃષ્ણ-સારો ઽપ્ય્ અસૌવીર- કીકટાસંસ્કૃતેરિણમ્

કર્મણ્યો ગુણવાન્ કાલો દ્રવ્યતઃ સ્વત એવ વા ।
યતો નિવર્તતે કર્મ સ દોષો ઽકર્મકઃ સ્મૃતઃ

દ્રવ્યસ્ય શુદ્ધ્ય્-અશુદ્ધી ચ દ્રવ્યેણ વચનેન ચ ।
સંસ્કારેણાથ કાલેન મહત્વાલ્પતયાથ વા

શક્ત્યાશક્ત્યાથ વા બુદ્ધ્યા સમૃદ્ધ્યા ચ યદ્ આત્મને ।
અઘં કુર્વન્તિ હિ યથા દેશાવસ્થાનુસારતઃ

ધાન્ય-દાર્વ્-અસ્થિ-તન્તૂનાં રસ-તૈજસ-ચર્મણામ્ ।
કાલ-વાય્વ્-અગ્નિ-મૃત્-તોયૈઃ પાર્થિવાનાં યુતાયુતૈઃ

અમેધ્ય-લિપ્તં યદ્ યેન ગન્ધ-લેપં વ્યપોહતિ ।
ભજતે પ્રકૃતિં તસ્ય તચ્ છૌચં તાવદ્ ઇષ્યતે

સ્નાન-દાન-તપો-ઽવસ્થા- વીર્ય-સંસ્કાર-કર્મભિઃ ।
મત્-સ્મૃત્યા ચાત્મનઃ શૌચં શુદ્ધઃ કર્માચરેદ્ દ્વિજઃ

મન્ત્રસ્ય ચ પરિજ્ઞાનં કર્મ-શુદ્ધિર્ મદ્-અર્પણમ્ ।
ધર્મઃ સમ્પદ્યતે ષડ્ભિર્ અધર્મસ્ તુ વિપર્યયઃ

ક્વચિદ્ ગુણો ઽપિ દોષઃ સ્યાદ્ દોષો ઽપિ વિધિના ગુણઃ ।
ગુણ-દોષાર્થ-નિયમસ્ તદ્-ભિદામ્ એવ બાધતે

સમાન-કર્માચરણં પતિતાનાં ન પાતકમ્ ।
ઔત્પત્તિકો ગુણઃ સઙ્ગો ન શયાનઃ પતત્ય્ અધઃ

યતો યતો નિવર્તેત વિમુચ્યેત તતસ્ તતઃ ।
એષ ધર્મો નૃણાં ક્ષેમઃ શોક-મોહ-ભયાપહઃ

વિષયેષુ ગુણાધ્યાસાત્ પુંસઃ સઙ્ગસ્ તતો ભવેત્ ।
સઙ્ગાત્ તત્ર ભવેત્ કામઃ કામાદ્ એવ કલિર્ નૃણામ્

કલેર્ દુર્વિષહઃ ક્રોધસ્ તમસ્ તમ્ અનુવર્તતે ।
તમસા ગ્રસ્યતે પુંસશ્ ચેતના વ્યાપિની દ્રુતમ્

તયા વિરહિતઃ સાધો જન્તુઃ શૂન્યાય કલ્પતે ।
તતો ઽસ્ય સ્વાર્થ-વિભ્રંશો મૂર્ચ્છિતસ્ય મૃતસ્ય ચ

વિષયાભિનિવેશેન નાત્માનં વેદ નાપરમ્ ।
વૃક્ષ જીવિકયા જીવન્ વ્યર્થં ભસ્ત્રેવ યઃ શ્વસન્

ફલ-શ્રુતિર્ ઇયં નૄણાં ન શ્રેયો રોચનં પરમ્ ।
શ્રેયો-વિવક્ષયા પ્રોક્તં યથા ભૈષજ્ય-રોચનમ્

ઉત્પત્ત્યૈવ હિ કામેષુ પ્રાણેષુ સ્વ-જનેષુ ચ ।
આસક્ત-મનસો મર્ત્યા આત્મનો ઽનર્થ-હેતુષુ

નતાન્ અવિદુષઃ સ્વાર્થં ભ્રામ્યતો વૃજિનાધ્વનિ ।
કથં યુઞ્જ્યાત્ પુનસ્ તેષુ તાંસ્ તમો વિશતો બુધઃ

એવં વ્યવસિતં કેચિદ્ અવિજ્ઞાય કુબુદ્ધયઃ ।
ફલ-શ્રુતિં કુસુમિતાં ન વેદ-જ્ઞા વદન્તિ હિ

કામિનઃ કૃપણા લુબ્ધાઃ પુષ્પેષુ ફલ-બુદ્ધયઃ ।
અગ્નિ-મુગ્ધા ધૂમ-તાન્તાઃ સ્વં લોકં ન વિદન્તિ તે

ન તે મામ્ અઙ્ગ જાનન્તિ હૃદિ-સ્થં ય ઇદં યતઃ ।
ઉક્થ-શસ્ત્રા હ્ય્ અસુ-તૃપો યથા નીહાર-ચક્ષુષઃ

તે મે મતમ્ અવિજ્ઞાય પરોક્ષં વિષયાત્મકાઃ ।
હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાદ્ યજ્ઞ એવ ન ચોદના

હિંસા-વિહારા હ્ય્ આલબ્ધૈઃ પશુભિઃ સ્વ-સુખેચ્છયા ।
યજન્તે દેવતા યજ્ઞૈઃ પિતૃ-ભૂત-પતીન્ ખલાઃ

સ્વપ્નોપમમ્ અમું લોકમ્ અસન્તં શ્રવણ-પ્રિયમ્ ।
આશિષો હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્ત્ય્ અર્થાન્ યથા વણિક્

રજઃ-સત્ત્વ-તમો-નિષ્ઠા રજઃ-સત્ત્વ-તમો-જુષઃ ।
ઉપાસત ઇન્દ્ર-મુખ્યાન્ દેવાદીન્ ન યથૈવ મામ્

ઇષ્ટ્વેહ દેવતા યજ્ઞૈર્ ગત્વા રંસ્યામહે દિવિ ।
તસ્યાન્ત ઇહ ભૂયાસ્મ મહા-શાલા મહા-કુલાઃ

એવં પુષ્પિતયા વાચા વ્યાક્ષિપ્ત-મનસાં નૃણામ્ ।
માનિનાં ચાતિ-લુબ્ધાનાં મદ્-વાર્તાપિ ન રોચતે

વેદા બ્રહ્માત્મ-વિષયાસ્ ત્રિ-કાણ્ડ-વિષયા ઇમે ।
પરોક્ષ-વાદા ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્

શબ્દ-બ્રહ્મ સુ-દુર્બોધં પ્રાણેન્દ્રિય-મનો-મયમ્ ।
અનન્ત-પારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્ર-વત્

મયોપબૃંહિતં ભૂમ્ના બ્રહ્મણાનન્ત-શક્તિના ।
ભૂતેષુ ઘોષ-રૂપેણ વિસેષૂર્ણેવ લક્ષ્યતે

યથોર્ણનાભિર્ હૃદયાદ્ ઊર્ણામ્ ઉદ્વમતે મુખાત્ ।
આકાશાદ્ ઘોષવાન્ પ્રાણો મનસા સ્પર્શ-રૂપિણા

છન્દો-મયો ઽમૃત-મયઃ સહસ્ર-પદવીં પ્રભુઃ ।
ઓંકારાદ્ વ્યઞ્જિત-સ્પર્શ- સ્વરોષ્માન્તસ્થ-ભૂષિતામ્

વિચિત્ર-ભાષા-વિતતાં છન્દોભિશ્ ચતુર્-ઉત્તરૈઃ ।
અનન્ત-પારાં બૃહતીં સૃજત્ય્ આક્ષિપતે સ્વયમ્

ગાયત્ર્ય્ ઉષ્ણિગ્ અનુષ્ટુપ્ ચ બૃહતી પઙ્ક્તિર્ એવ ચ ।
ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અતિચ્છન્દો હ્ય્ અત્યષ્ટ્ય્-અતિજગદ્-વિરાટ્

કિં વિધત્તે કિમ્ આચષ્ટે કિમ્ અનૂદ્ય વિકલ્પયેત્ ।
ઇત્ય્ અસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યો મદ્ વેદ કશ્ચન

માં વિધત્તે ઽભિધત્તે માં વિકલ્પ્યાપોહ્યતે ત્વ્ અહમ્ ।
એતાવાન્ સર્વ-વેદાર્થઃ શબ્દ આસ્થાય માં ભિદામ્ ।
માયા-માત્રમ્ અનૂદ્યાન્તે પ્રતિષિધ્ય પ્રસીદતિ