ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.20

ભ્પ્_11.20.001।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
વિધિશ્ ચ પ્રતિષેધશ્ ચ નિગમો હીશ્વરસ્ય તે ।
અવેક્ષતે ઽરવિણ્ડાક્ષ ગુણં દોષં ચ કર્મણામ્

વર્ણાશ્રમ-વિકલ્પં ચ પ્રતિલોમાનુલોમજમ્ ।
દ્રવ્ય-દેશ-વયઃ-કાલાન્ સ્વર્ગં નરકમ્ એવ ચ

ગુણ-દોષ-ભિદા-દૃષ્ટિમ્ અન્તરેણ વચસ્ તવ ।
નિઃશ્રેયસં કથં નૄણાં નિષેધ-વિધિ-લક્ષણમ્

પિતૃ-દેવ-મનુષ્યાનાં વેદશ્ ચક્ષુસ્ તવેશ્વર ।
શ્રેયસ્ ત્વ્ અનુપલબ્ધે ઽર્થે સાધ્ય-સાધનયોર્ અપિ

ગુણ-દોષ-ભિદા-દૃષ્ટિર્ નિગમાત્ તે ન હિ સ્વતઃ ।
નિગમેનાપવાદશ્ ચ ભિદાયા ઇતિ હ ભ્રમઃ

ભ્પ્_11.20.006।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યોગાસ્ ત્રયો મયા પ્રોક્તા નૄણાં શ્રેયો-વિધિત્સયા ।
જ્ઞાનં કર્મ ચ ભક્તિશ્ ચ નોપાયો ઽન્યો ઽસ્તિ કુત્રચિત્

નિર્વિણ્ણાનાં જ્ઞાન-યોગો ન્યાસિનામ્ ઇહ કર્મસુ ।
તેષ્વ્ અનિર્વિણ્ણ-ચિત્તાનાં કર્મ-યોગસ્ તુ કામિનામ્

યદૃચ્છયા મત્-કથાદૌ જાત-શ્રદ્ધસ્ તુ યઃ પુમાન્ ।
ન નિર્વિણ્ણો નાતિ-સક્તો ભક્તિ-યોગો ઽસ્ય સિદ્ધિ-દઃ

તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્-કથા-શ્રવણાદૌ વા શ્રદ્ધા યાવન્ ન જાયતે

સ્વ-ધર્મ-સ્થો યજન્ યજ્ઞૈર્ અનાશીઃ-કામ ઉદ્ધવ ।
ન યાતિ સ્વર્ગ-નરકૌ યદ્ય્ અન્યન્ ન સમાચરેત્

અસ્મિંલ્ લોકે વર્તમાનઃ સ્વ-ધર્મ-સ્થો ઽનઘઃ શુચિઃ ।
જ્ઞાનં વિશુદ્ધમ્ આપ્નોતિ મદ્-ભક્તિં વા યદૃચ્છયા

સ્વર્ગિણો ઽપ્ય્ એતમ્ ઇચ્છન્તિ લોકં નિરયિણસ્ તથા ।
સાધકં જ્ઞાન-ભક્તિભ્યામ્ ઉભયં તદ્-અસાધકમ્

ન નરઃ સ્વર્-ગતિં કાઙ્ક્ષેન્ નારકીં વા વિચક્ષણઃ ।
નેમં લોકં ચ કાઙ્ક્ષેત દેહાવેશાત્ પ્રમાદ્યતિ

એતદ્ વિદ્વાન્ પુરા મૃત્યોર્ અભવાય ઘટેત સઃ ।
અપ્રમત્ત ઇદં જ્ઞાત્વા મર્ત્યમ્ અપ્ય્ અર્થ-સિદ્ધિ-દમ્

છિદ્યમાનં યમૈર્ એતૈઃ કૃત-નીડં વનસ્પતિમ્ ।
ખગઃ સ્વ-કેતમ્ ઉત્સૃજ્ય ક્ષેમં યાતિ હ્ય્ અલમ્પટઃ

અહો-રાત્રૈશ્ છિદ્યમાનં બુદ્ધ્વાયુર્ ભય-વેપથુઃ ।
મુક્ત-સઙ્ગઃ પરં બુદ્ધ્વા નિરીહ ઉપશામ્યતિ

નૃ-દેહમ્ આદ્યં સુ-લભં સુ-દુર્લભં $ પ્લવં સુ-કલ્પં ગુરુ-કર્ણધારમ્ &અમ્પ્;
મયાનુકૂલેન નભસ્વતેરિતં % પુમાન્ ભવાબ્ધિં ન તરેત્ સ આત્મ-હા ॥ ભ્પ્_11.20.017* ॥
યદારમ્ભેષુ નિર્વિણ્ણો વિરક્તઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
અભ્યાસેનાત્મનો યોગી ધારયેદ્ અચલં મનઃ

ધાર્યમાણં મનો યર્હિ ભ્રામ્યદ્ અશ્વ્ અનવસ્થિતમ્ ।
અતન્દ્રિતો ઽનુરોધેન માર્ગેણાત્મ-વશં નયેત્

મનો-ગતિં ન વિસૃજેજ્ જિત-પ્રાણો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સત્ત્વ-સમ્પન્નયા બુદ્ધ્યા મન આત્મ-વશં નયેત્

એષ વૈ પરમો યોગો મનસઃ સઙ્ગ્રહઃ સ્મૃતઃ ।
હૃદય-જ્ઞત્વમ્ અન્વિચ્છન્ દમ્યસ્યેવાર્વતો મુહુઃ

સાઙ્ખ્યેન સર્વ-ભાવાનાં પ્રતિલોમાનુલોમતઃ ।
ભવાપ્યયાવ્ અનુધ્યાયેન્ મનો યાવત્ પ્રસીદતિ

નિર્વિણ્ણસ્ય વિરક્તસ્ય પુરુષસ્યોક્ત-વેદિનઃ ।
મનસ્ ત્યજતિ દૌરાત્મ્યં ચિન્તિતસ્યાનુચિન્તયા

યમાદિભિર્ યોગ-પથૈર્ આન્વીક્ષિક્યા ચ વિદ્યયા ।
મમાર્ચોપાસનાભિર્ વા નાન્યૈર્ યોગ્યં સ્મરેન્ મનઃ

યદિ કુર્યાત્ પ્રમાદેન યોગી કર્મ વિગર્હિતમ્ ।
યોગેનૈવ દહેદ્ અંહો નાન્યત્ તત્ર કદાચન

સ્વે સ્વે ઽધિકારે યા નિષ્ઠા સ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
કર્મણાં જાત્ય્-અશુદ્ધાનામ્ અનેન નિયમઃ કૃતઃ ।
ગુણ-દોષ-વિધાનેન સઙ્ગાનાં ત્યાજનેચ્છયા

જાત-શ્રદ્ધો મત્-કથાસુ નિર્વિણ્ણઃ સર્વ-કર્મસુ ।
વેદ દુઃખાત્મકાન્ કામાન્ પરિત્યાગે ઽપ્ય્ અનીશ્વરઃ

તતો ભજેત માં પ્રીતઃ શ્રદ્ધાલુર્ દૃઢ-નિશ્ચયઃ ।
જુષમાણશ્ ચ તાન્ કામાન્ દુઃખોદર્કાંશ્ ચ ગર્હયન્

પ્રોક્તેન ભક્તિ-યોગેન ભજતો માસકૃન્ મુનેઃ ।
કામા હૃદય્યા નશ્યન્તિ સર્વે મયિ હૃદિ સ્થિતે

ભિદ્યતે હૃદય-ગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે સર્વ-સંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ મયિ દૃષ્ટે ઽખિલાત્મનિ

તસ્માન્ મદ્-ભક્તિ-યુક્તસ્ય યોગિનો વૈ મદ્-આત્મનઃ ।
ન જ્ઞાનં ન ચ વૈરાગ્યં પ્રાયઃ શ્રેયો ભવેદ્ ઇહ

યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ ।
યોગેન દાન-ધર્મેણ શ્રેયોભિર્ ઇતરૈર્ અપિ

સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન મદ્-ભક્તો લભતે ઽઞ્જસા ।
સ્વર્ગાપવર્ગં મદ્-ધામ કથઞ્ચિદ્ યદિ વાઞ્છતિ

ન કિઞ્ચિત્ સાધવો ધીરા ભક્તા હ્ય્ એકાન્તિનો મમ ।
વાઞ્છન્ત્ય્ અપિ મયા દત્તં કૈવલ્યમ્ અપુનર્-ભવમ્

નૈરપેક્ષ્યં પરં પ્રાહુર્ નિઃશ્રેયસમ્ અનલ્પકમ્ ।
તસ્માન્ નિરાશિષો ભક્તિર્ નિરપેક્ષસ્ય મે ભવેત્

ન મય્ય્ એકાન્ત-ભક્તાનાં ગુણ-દોષોદ્ભવા ગુણાઃ ।
સાધૂનાં સમ-ચિત્તાનાં બુદ્ધેઃ પરમ્ ઉપેયુષામ્

એવમ્ એતાન્ મયા દિષ્ટાન્ અનુતિષ્ઠન્તિ મે પથઃ ।
ક્ષેમં વિન્દન્તિ મત્-સ્થાનં યદ્ બ્રહ્મ પરમં વિદુઃ