ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.19

ભ્પ્_11.19.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યો વિદ્યા-શ્રુત-સમ્પન્નઃ આત્મવાન્ નાનુમાનિકઃ ।
મયા-માત્રમ્ ઇદં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્

જ્ઞાનિનસ્ ત્વ્ અહમ્ એવેષ્ટઃ સ્વાર્થો હેતુશ્ ચ સમ્મતઃ ।
સ્વર્ગશ્ ચૈવાપવર્ગશ્ ચ નાન્યો ઽર્થો મદ્-ઋતે પ્રિયઃ

જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સંસિદ્ધાઃ પદં શ્રેષ્ઠં વિદુર્ મમ ।
જ્ઞાની પ્રિયતમો ઽતો મે જ્ઞાનેનાસૌ બિભર્તિ મામ્

તપસ્ તીર્થં જપો દાનં પવિત્રાણીતરાણિ ચ ।
નાલં કુર્વન્તિ તાં સિદ્ધિં યા જ્ઞાન-કલયા કૃતા

તસ્માજ્ જ્ઞાનેન સહિતં જ્ઞાત્વા સ્વાત્માનમ્ ઉદ્ધવ ।
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સમ્પન્નો ભજ માં ભક્તિ-ભાવતઃ

જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-યજ્ઞેન મામ્ ઇષ્ટ્વાત્માનમ્ આત્મનિ ।
સર્વ-યજ્ઞ-પતિં માં વૈ સંસિદ્ધિં મુનયો ઽગમન્

ત્વય્ય્ ઉદ્ધવાશ્રયતિ યસ્ ત્રિ-વિધો વિકારો $ માયાન્તરાપતતિ નાદ્ય્-અપવર્ગયોર્ યત્ &અમ્પ્;
જન્માદયો ઽસ્ય યદ્ અમી તવ તસ્ય કિં સ્યુર્ % આદ્ય્-અન્તયોર્ યદ્ અસતો ઽસ્તિ તદ્ એવ મધ્યે ॥ ભ્પ્_11.19.007*
0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિપુલં યથૈતદ્ વૈરાગ્ય-વિજ્ઞાન-યુતં પુરાણમ્ ।
આખ્યાહિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વ-મૂર્તે ત્વદ્-ભક્તિ-યોગં ચ મહદ્-વિમૃગ્યમ્

તાપ-ત્રયેણાભિહતસ્ય ઘોરે સન્તપ્યમાનસ્ય ભવાધ્વનીશ ।
પશ્યામિ નાન્યચ્ છરણં તવાઙ્ઘ્રિ- દ્વન્દ્વાતપત્રાદ્ અમૃતાભિવર્ષાત્

દષ્ટં જનં સમ્પતિતં બિલે ઽસ્મિન્ કાલાહિના ક્ષુદ્ર-સુખોરુ-તર્ષમ્ ।
સમુદ્ધરૈનં કૃપયાપવર્ગ્યૈર્ વચોભિર્ આસિઞ્ચ મહાનુભાવ

ભ્પ્_11.19.011।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ઇત્થમ્ એતત્ પુરા રાજા ભીષ્મં ધર્મ-ભૃતાં વરમ્ ।
અજાત-શત્રુઃ પપ્રચ્છ સર્વેષાં નો ઽનુશૃણ્વતામ્

નિવૃત્તે ભારતે યુદ્ધે સુહૃન્-નિધન-વિહ્વલઃ ।
શ્રુત્વા ધર્માન્ બહૂન્ પશ્ચાન્ મોક્ષ-ધર્માન્ અપૃચ્છત

તાન્ અહં તે ઽભિધાસ્યામિ દેવ-વ્રત-મખાચ્ છ્રુતાન્ ।
જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-વિજ્ઞાન- શ્રદ્ધા-ભક્ત્ય્-ઉપબૃંહિતાન્

નવૈકાદશ પઞ્ચ ત્રીન્ ભાવાન્ ભૂતેષુ યેન વૈ ।
ઈક્ષેતાથાઇકમ્ અપ્ય્ એષુ તજ્ જ્ઞાનં મમ નિશ્ચિતમ્

એતદ્ એવ હિ વિજ્ઞાનં ન તથૈકેન યેન યત્ ।
સ્થિત્ય્-ઉત્પત્ત્ય્-અપ્યયાન્ પશ્યેદ્ ભાવાનાં ત્રિ-ગુણાત્મનામ્

આદાવ્ અન્તે ચ મધ્યે ચ સૃજ્યાત્ સૃજ્યં યદ્ અન્વિયાત્ ।
પુનસ્ તત્-પ્રતિસઙ્ક્રામે યચ્ છિષ્યેત તદ્ એવ સત્

શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઐતિહ્યમ્ અનુમાનં ચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રમાણેષ્વ્ અનવસ્થાનાદ્ વિકલ્પાત્ સ વિરજ્યતે

કર્મણાં પરિણામિત્વાદ્ આ-વિરિઞ્ચ્યાદ્ અમઙ્ગલમ્ ।
વિપશ્ચિન્ નશ્વરં પશ્યેદ્ અદૃષ્ટમ્ અપિ દૃષ્ટ-વત્

ભક્તિ-યોગઃ પુરૈવોક્તઃ પ્રીયમાણાય તે ઽનઘ ।
પુનશ્ ચ કથયિષ્યામિ મદ્-ભક્તેઃ કારણં પરં

શ્રદ્ધામૃત-કથાયાં મે શશ્વન્ મદ્-અનુકીર્તનમ્ ।
પરિનિષ્ઠા ચ પૂજાયાં સ્તુતિભિઃ સ્તવનં મમ

આદરઃ પરિચર્યાયાં સર્વાઙ્ગૈર્ અભિવન્દનમ્ ।
મદ્-ભક્ત-પૂજાભ્યધિકા સર્વ-ભૂતેષુ મન્-મતિઃ

મદ્-અર્થેષ્વ્ અઙ્ગ-ચેષ્ટા ચ વચસા મદ્-ગુણેરણમ્ ।
મય્ય્ અર્પણં ચ મનસઃ સર્વ-કામ-વિવર્જનમ્

મદ્-અર્થે ઽર્થ-પરિત્યાગો ભોગસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ।
ઇષ્ટં દત્તં હુતં જપ્તં મદ્-અર્થં યદ્ વ્રતં તપઃ

એવં ધર્મૈર્ મનુષ્યાણામ્ ઉદ્ધવાત્મ-નિવેદિનામ્ ।
મયિ સઞ્જાયતે ભક્તિઃ કો ઽન્યો ઽર્થો ઽસ્યાવશિષ્યતે

યદાત્મન્ય્ અર્પિતં ચિત્તં શાન્તં સત્ત્વોપબૃંહિતમ્ ।
ધર્મં જ્ઞાનં સ વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યં ચાભિપદ્યતે

યદ્ અર્પિતં તદ્ વિકલ્પે ઇન્દ્રિયૈઃ પરિધાવતિ ।
રજસ્-વલં ચાસન્-નિષ્ઠં ચિત્તં વિદ્ધિ વિપર્યયમ્

ધર્મો મદ્-ભક્તિ-કૃત્ પ્રોક્તો જ્ઞાનં ચૈકાત્મ્ય-દર્શનમ્ ।
ગુણેસ્વ્ અસઙ્ગો વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યં ચાણિમાદયઃ

શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ યમઃ કતિ-વિધઃ પ્રોક્તો ।
નિયમો વારિ-કર્ષણ કઃ શમઃ કો દમઃ કૃષ્ણ

કા તિતિક્ષા ધૃતિઃ પ્રભો કિં દાનં કિં તપઃ શૌર્યં ।
કિમ્ સત્યમ્ ઋતમ્ ઉચ્યતે કસ્ ત્યાગઃ કિં ધનં ચેષ્ટં

કો યજ્ઞઃ કા ચ દક્ષિણા પુંસઃ કિં સ્વિદ્ બલં શ્રીમન્ ।
ભગો લાભશ્ ચ કેશવ કા વિદ્યા હ્રીઃ પરા કા શ્રીઃ

કિં સુખં દુઃખમ્ એવ ચ કઃ પણ્ડિતઃ કશ્ ચ મૂર્ખઃ ।
કઃ પન્થા ઉત્પથશ્ ચ કઃ કઃ સ્વર્ગો નરકઃ કઃ સ્વિત્

કો બન્ધુર્ ઉત કિં ગૃહમ્ ક આઢ્યઃ કો દરિદ્રો વા ।
કૃપણઃ કઃ ક ઈશ્વરઃ એતાન્ પ્રશ્નાન્ મમ બ્રૂહિ ।
વિપરીતાંશ્ ચ સત્-પતે શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ

અહિંસા સત્યમ્ અસ્તેયમ્ અસઙ્ગો હ્રીર્ અસઞ્ચયઃ ।
આસ્તિક્યં બ્રહ્મચર્યં ચ મૌનં સ્થૈર્યં ક્ષમાભયમ્

શૌચં જપસ્ તપો હોમઃ શ્રદ્ધાતિથ્યં મદ્-અર્ચનમ્ ।
તીર્થાટનં પરાર્થેહા તુષ્ટિર્ આચાર્ય-સેવનમ્

એતે યમાઃ સ-નિયમા ઉભયોર્ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
પુંસામ્ ઉપાસિતાસ્ તાત યથા-કામં દુહન્તિ હિ

શમો મન્-નિષ્ઠતા બુદ્ધેર્ દમ ઇન્દ્રિય-સંયમઃ ।
તિતિક્ષા દુઃખ-સમ્મર્ષો જિહ્વોપસ્થ-જયો ધૃતિઃ

દણ્ડ-ન્યાસઃ પરં દાનં કામ-ત્યાગસ્ તપઃ સ્મૃતમ્ ।
સ્વભાવ-વિજયઃ શૌર્યં સત્યં ચ સમ-દર્શનમ્

અન્યચ્ ચ સુનૃતા વાણી કવિભિઃ પરિકીર્તિતા ।
કર્મસ્વ્ અસઙ્ગમઃ શૌચં ત્યાગઃ સન્ન્યાસ ઉચ્યતે

ધર્મ ઇષ્ટં ધનં નૄણાં યજ્ઞો ઽહં ભગવત્તમઃ ।
દક્ષિણા જ્ઞાન-સન્દેશઃ પ્રાણાયામઃ પરં બલમ્

ભગો મ ઐશ્વરો ભાવો લાભો મદ્-ભક્તિર્ ઉત્તમઃ ।
વિદ્યાત્મનિ ભિદા-બાધો જુગુપ્સા હ્રીર્ અકર્મસુ

શ્રીર્ ગુણા નૈરપેક્ષ્યાદ્યાઃ સુખં દુઃખ-સુખાત્યયઃ ।
દુઃખં કામ-સુખાપેક્ષા પણ્ડિતો બન્ધ-મોક્ષ-વિત્

મૂર્ખો દેહાદ્ય્-અહં-બુદ્ધિઃ પન્થા મન્-નિગમઃ સ્મૃતઃ ।
ઉત્પથશ્ ચિત્ત-વિક્ષેપઃ સ્વર્ગઃ સત્ત્વ-ગુણોદયઃ

નરકસ્ તમ-ઉન્નાહો બન્ધુર્ ગુરુર્ અહં સખે ।
ગૃહં શરીરં માનુષ્યં ગુણાઢ્યો હ્ય્ આઢ્ય ઉચ્યતે

દરિદ્રો યસ્ ત્વ્ અસન્તુષ્ટઃ કૃપણો યો ઽજિતેન્દ્રિયઃ ।
ગુણેષ્વ્ અસક્ત-ધીર્ ઈશો ગુણ-સઙ્ગો વિપર્યયઃ

એત ઉદ્ધવ તે પ્રશ્નાઃ સર્વે સાધુ નિરૂપિતાઃ ।
કિં વર્ણિતેન બહુના લક્ષણં ગુણ-દોષયોઃ ।
ગુણ-દોષ-દૃશિર્ દોષો ગુણસ્ તૂભય-વર્જિતઃ