ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.18

ભ્પ્_11.18.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
વનં વિવિક્ષુઃ પુત્રેષુ ભાર્યાં ન્યસ્ય સહૈવ વા ।
વન એવ વસેચ્ છાન્તસ્ તૃતીયં ભાગમ્ આયુષઃ

કન્દ-મૂલ-ફલૈર્ વન્યૈર્ મેધ્યૈર્ વૃત્તિં પ્રકલ્પયેત્ ।
વસીત વલ્કલં વાસસ્ તૃણ-પર્ણાજિનાનિ વા

કેશ-રોમ-નખ-શ્મશ્રુ- મલાનિ બિભૃયાદ્ દતઃ ।
ન ધાવેદ્ અપ્સુ મજ્જેત ત્રિ કાલં સ્થણ્ડિલે-શયઃ

ગ્રીષ્મે તપ્યેત પઞ્ચાગ્નીન્ વર્ષાસ્વ્ આસાર-ષાડ્ જલે ।
આકણ્થ-મગ્નઃ શિશિર એવં વૃત્તસ્ તપશ્ ચરેત્

અગ્નિ-પક્વં સમશ્નીયાત્ કાલ-પક્વમ્ અથાપિ વા ।
ઉલૂખલાશ્મ-કુટ્ટો વા દન્તોલૂખલ એવ વા

સ્વયં સઞ્ચિનુયાત્ સર્વમ્ આત્મનો વૃત્તિ-કારણમ્ ।
દેશ-કાલ-બલાભિજ્ઞો નાદદીતાન્યદાહૃતમ્

વન્યૈશ્ ચરુ-પુરોડાશૈર્ નિર્વપેત્ કાલ-ચોદિતાન્ ।
ન તુ શ્રૌતેન પશુના માં યજેત વનાશ્રમી

અગ્નિહોત્રં ચ દર્શશ્ ચ પૌર્ણમાસશ્ ચ પૂર્વ-વત્ ।
ચાતુર્માસ્યાનિ ચ મુનેર્ આમ્નાતાનિ ચ નૈગમૈઃ

એવં ચીર્ણેન તપસા મુનિર્ ધમનિ-સન્તતઃ ।
માં તપો-મયમ્ આરાધ્ય ઋષિ-લોકાદ્ ઉપૈતિ મામ્

યસ્ ત્વ્ એતત્ કૃચ્છ્રતશ્ ચીર્ણં તપો નિઃશ્રેયસં મહત્ ।
કામાયાલ્પીયસે યુઞ્જ્યાદ્ બાલિશઃ કો ઽપરસ્ તતઃ

યદાસૌ નિયમે ઽકલ્પો જરયા જાત-વેપથુઃ ।
આત્મન્ય્ અગ્નીન્ સમારોપ્ય મચ્-ચિત્તો ઽગ્નિં સમાવિશેત્

યદા કર્મ-વિપાકેષુ લોકેષુ નિરયાત્મસુ ।
વિરાગો જાયતે સમ્યઙ્ ન્યસ્તાગ્નિઃ પ્રવ્રજેત્ તતઃ

ઇષ્ટ્વા યથોપદેશં માં દત્ત્વા સર્વ-સ્વમ્ ઋત્વિજે ।
અગ્નીન્ સ્વ-પ્રાણ આવેશ્ય નિરપેક્ષઃ પરિવ્રજેત્

વિપ્રસ્ય વૈ સન્ન્યસતો દેવા દારાદિ-રૂપિણઃ ।
વિઘ્નાન્ કુર્વન્ત્ય્ અયં હ્ય્ અસ્માન્ આક્રમ્ય સમિયાત્ પરમ્

બિભૃયાચ્ ચેન્ મુનિર્ વાસઃ કૌપીનાચ્છાદનં પરમ્ ।
ત્યક્તં ન દણ્ડ-પાત્રાભ્યામ્ અન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અનાપદિ

દૃષ્ટિ-પૂતં ન્યસેત્ પાદં વસ્ત્ર-પૂતં પિબેજ્ જલમ્ ।
સત્ય-પૂતાં વદેદ્ વાચં મનઃ-પૂતં સમાચરેત્

મૌનાનીહાનિલાયામા દણ્ડા વાગ્-દેહ-ચેતસામ્ ।
ન હ્ય્ એતે યસ્ય સન્ત્ય્ અઙ્ગ વેણુભિર્ ન ભવેદ્ યતિઃ

ભિક્ષાં ચતુર્ષુ વર્ણેષુ વિગર્હ્યાન્ વર્જયંશ્ ચરેત્ ।
સપ્તાગારાન્ અસઙ્કૢપ્તાંસ્ તુષ્યેલ્ લબ્ધેન તાવતા

બહિર્ જલાશયં ગત્વા તત્રોપસ્પૃશ્ય વાગ્-યતઃ ।
વિભજ્ય પાવિતં શેષં ભુઞ્જીતાશેષમ્ આહૃતમ્

એકશ્ ચરેન્ મહીમ્ એતાં નિઃસઙ્ગઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
આત્મ-ક્રીડ આત્મ-રત આત્મ-વાન્ સમ-દર્શનઃ

વિવિક્ત-ક્ષેમ-શરણો મદ્-ભાવ-વિમલાશયઃ ।
આત્માનં ચિન્તયેદ્ એકમ્ અભેદેન મયા મુનિઃ

અન્વીક્ષેતાત્મનો બન્ધં મોક્ષં ચ જ્ઞાન-નિષ્ઠયા ।
બન્ધ ઇન્દ્રિય-વિક્ષેપો મોક્ષ એષાં ચ સંયમઃ

તસ્માન્ નિયમ્ય ષડ્-વર્ગં મદ્-ભાવેન ચરેન્ મુનિઃ ।
વિરક્તઃ ક્ષુદ્ર-કામેભ્યો લબ્ધ્વાત્મનિ સુખં મહત્

પુર-ગ્રામ-વ્રજાન્ સાર્થાન્ ભિક્ષાર્થં પ્રવિશંશ્ ચરેત્ ।
પુણ્ય-દેશ-સરિચ્-છૈલ- વનાશ્રમ-વતીં મહીમ્

વાનપ્રસ્થાશ્રમ-પદેષ્વ્ અભીક્ષ્ણં ભૈક્ષ્યમ્ આચરેત્ ।
સંસિધ્યત્ય્ આશ્વ્ અસમ્મોહઃ શુદ્ધ-સત્ત્વઃ શિલાન્ધસા

નૈતદ્ વસ્તુતયા પશ્યેદ્ દૃશ્યમાનં વિનશ્યતિ ।
અસક્ત-ચિત્તો વિરમેદ્ ઇહામુત્ર-ચિકીર્ષિતાત્

યદ્ એતદ્ આત્મનિ જગન્ મનો-વાક્-પ્રાણ-સંહતમ્ ।
સર્વં માયેતિ તર્કેણ સ્વ-સ્થસ્ ત્યક્ત્વા ન તત્ સ્મરેત્

જ્ઞાન-નિષ્ઠો વિરક્તો વા મદ્-ભક્તો વાનપેક્ષકઃ ।
સ-લિઙ્ગાન્ આશ્રમાંસ્ ત્યક્ત્વા ચરેદ્ અવિધિ-ગોચરઃ

બુધો બાલક-વત્ ક્રીડેત્ કુશલો જડ-વચ્ ચરેત્ ।
વદેદ્ ઉન્મત્ત-વદ્ વિદ્વાન્ ગો-ચર્યાં નૈગમશ્ ચરેત્

વેદ-વાદ-રતો ન સ્યાન્ ન પાષણ્ડી ન હૈતુકઃ ।
શુષ્ક-વાદ-વિવાદે ન કઞ્ચિત્ પક્ષં સમાશ્રયેત્

નોદ્વિજેત જનાદ્ ધીરો જનં ચોદ્વેજયેન્ ન તુ ।
અતિ-વાદાંસ્ તિતિક્ષેત નાવમન્યેત કઞ્ચન ।
દેહમ્ ઉદ્દિશ્ય પશુ-વદ્ વૈરં કુર્યાન્ ન કેનચિત્

એક એવ પરો હ્ય્ આત્મા ભૂતેષ્વ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતઃ ।
યથેન્દુર્ ઉદ-પાત્રેષુ ભૂતાન્ય્ એકાત્મકાનિ ચ

અલબ્ધ્વા ન વિષીદેત કાલે કાલે ઽશનં ક્વચિત્ ।
લબ્ધ્વા ન હૃષ્યેદ્ ધૃતિમાન્ ઉભયં દૈવ-તન્ત્રિતમ્

આહારાર્થં સમીહેત યુક્તં તત્-પ્રાણ-ધારણમ્ ।
તત્ત્વં વિમૃશ્યતે તેન તદ્ વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે

યદૃચ્છયોપપન્નાન્નમ્ અદ્યાચ્ છ્રેષ્ઠમ્ ઉતાપરમ્ ।
તથા વાસસ્ તથા શય્યાં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભજેન્ મુનિઃ

શૌચમ્ આચમનં સ્નાનં ન તુ ચોદનયા ચરેત્ ।
અન્યાંશ્ ચ નિયમાઞ્ જ્ઞાની યથાહં લીલયેશ્વરઃ

ન હિ તસ્ય વિકલ્પાખ્યા યા ચ મદ્-વીક્ષયા હતા ।
આ-દેહાન્તાત્ ક્વચિત્ ખ્યાતિસ્ તતઃ સમ્પદ્યતે મયા

દુઃખોદર્કેષુ કામેષુ જાત-નિર્વેદ આત્મવાન્ ।
અજ્જ્ઞાસિત-મદ્-ધર્મો મુનિં ગુરુમ્ ઉપવ્રજેત્

તાવત્ પરિચરેદ્ ભક્તઃ શ્રદ્ધાવાન્ અનસૂયકઃ ।
યાવદ્ બ્રહ્મ વિજાનીયાન્ મામ્ એવ ગુરુમ્ આદૃતઃ

યસ્ ત્વ્ અસંયત-ષડ્-વર્ગઃ પ્રચણ્ડેન્દ્રિય-સારથિઃ ।
જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-રહિતસ્ ત્રિ-દણ્ડમ્ ઉપજીવતિ

સુરાન્ આત્માનમ્ આત્મ-સ્થં નિહ્નુતે માં ચ ધર્મ-હા ।
અવિપક્વ-કષાયો ઽસ્માદ્ અમુષ્માચ્ ચ વિહીયતે

ભિક્ષોર્ ધર્મઃ શમો ઽહિંસા તપ ઈક્ષા વનૌકસઃ ।
ગૃહિણો ભૂત-રક્ષેજ્યા દ્વિજસ્યાચાર્ય-સેવનમ્

બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચં સન્તોષો ભૂત-સૌહૃદમ્ ।
ગૃહસ્થસ્યાપ્ય્ ઋતૌ ગન્તુઃ સર્વેષાં મદ્-ઉપાસનમ્

ઇતિ માં યઃ સ્વ-ધર્મેણ ભજેન્ નિત્યમ્ અનન્ય-ભાક્ ।
સર્વ-ભૂતેષુ મદ્-ભાવો મદ્-ભક્તિં વિન્દતે દૃઢામ્

ભક્ત્યોદ્ધવાનપાયિન્યા સર્વ-લોક-મહેશ્વરમ્ ।
સર્વોત્પત્ત્ય્-અપ્યયં બ્રહ્મ કારણં મોપયાતિ સઃ

ઇતિ સ્વ-ધર્મ-નિર્ણિક્ત- સત્ત્વો નિર્જ્ઞાત-મદ્-ગતિઃ ।
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સમ્પન્નો ન ચિરાત્ સમુપૈતિ મામ્

વર્ણાશ્રમવતાં ધર્મ એષ આચાર-લક્ષણઃ ।
સ એવ મદ્-ભક્તિ-યુતો નિઃશ્રેયસ-કરઃ પરઃ

એતત્ તે ઽભિહિતં સાધો ભવાન્ પૃચ્છતિ યચ્ ચ મામ્ ।
યથા સ્વ-ધર્મ-સંયુક્તો ભક્તો માં સમિયાત્ પરમ્