ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.16

ભ્પ્_11.16.001।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
ત્વં બ્રહ્મ પરમં સાક્ષાદ્ અનાદ્ય્-અન્તમ્ અપાવૃતમ્ ।
સર્વેષામ્ અપિ ભાવાનાં ત્રાણ-સ્થિત્ય્-અપ્યયોદ્ભવઃ

ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ દુર્જ્ઞેયમ્ અકૃતાત્મભિઃ ।
ઉપાસતે ત્વાં ભગવન્ યાથા-તથ્યેન બ્રાહ્મણાઃ

યેષુ યેષુ ચ ભૂતેષુ ભક્ત્યા ત્વાં પરમર્ષયઃ ।
ઉપાસીનાઃ પ્રપદ્યન્તે સંસિદ્ધિં તદ્ વદસ્વ મે

ગૂઢશ્ ચરસિ ભૂતાત્મા ભૂતાનાં ભૂત-ભાવન ।
ન ત્વાં પશ્યન્તિ ભૂતાનિ પશ્યન્તં મોહિતાનિ તે

યાઃ કાશ્ ચ ભૂમૌ દિવિ વૈ રસાયાં વિભૂતયો દિક્ષુ મહા-વિભૂતે ।
તા મહ્યમ્ આખ્યાહ્ય્ અનુભાવિતાસ્ તે નમામિ તે તીર્થ-પદાઙ્ઘ્રિ-પદ્મમ્

ભ્પ્_11.16.006।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
એવમ્ એતદ્ અહં પૃષ્ટઃ પ્રશ્નં પ્રશ્ન-વિદાં વર ।
યુયુત્સુના વિનશને સપત્નૈર્ અર્જુનેન વૈ

જ્ઞાત્વા જ્ઞાતિ-વધં ગર્હ્યમ્ અધર્મં રાજ્ય-હેતુકમ્ ।
તતો નિવૃત્તો હન્તાહં હતો ઽયમ્ ઇતિ લૌકિકઃ

સ તદા પુરુષ-વ્યાઘ્રો યુક્ત્યા મે પ્રતિબોધિતઃ ।
અભ્યભાષત મામ્ એવં યથા ત્વં રણ-મૂર્ધનિ

અહમ્ આત્મોદ્ધવામીષાં ભૂતાનાં સુહૃદ્ ઈશ્વરઃ ।
અહં સર્વાણિ ભૂતાનિ તેષાં સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવાપ્યયઃ

અહં ગતિર્ ગતિમતાં કાલઃ કલયતામ્ અહમ્ ।
ગુનાણાં ચાપ્ય્ અહં સામ્યં ગુણિન્ય્ ઔત્પત્તિકો ગુણઃ

ગુણિનામ્ અપ્ય્ અહં સૂત્રં મહતાં ચ મહાન્ અહમ્ ।
સૂક્ષ્માણામ્ અપ્ય્ અહં જીવો દુર્જયાનામ્ અહં મનઃ

હિરણ્યગર્ભો વેદાનાં મન્ત્રાણાં પ્રણવસ્ ત્રિ-વૃત્ ।
અક્ષરાણામ્ અ-કારો ઽસ્મિ પદાનિ ચ્છન્દુસામ્ અહમ્

ઇન્દ્રો ઽહં સર્વ-દેવાનાં વસૂનામ્ અસ્મિ હવ્ય-વાટ્ ।
આદિત્યાનામ્ અહં વિષ્ણૂ રુદ્રાણાં નીલ-લોહિતઃ

બ્રહ્મર્ષીણાં ભૃગુર્ અહં રાજર્ષીણામ્ અહં મનુઃ ।
દેવર્ષીણાં નારદો ઽહં હવિર્ધાન્ય્ અસ્મિ ધેનુષુ

સિદ્ધેશ્વરાણાં કપિલઃ સુપર્ણો ઽહં પતત્રિણામ્ ।
પ્રજાપતીનાં દક્ષો ઽહં પિતૄણામ્ અહમ્ અર્યમા

માં વિદ્ધ્ય્ ઉદ્ધવ દૈત્યાનાં પ્રહ્લાદમ્ અસુરેશ્વરમ્ ।
સોમં નક્ષત્રૌષધીનાં ધનેશં યક્ષ-રક્ષસામ્

ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં યાદસાં વરુણં પ્રભુમ્ ।
તપતાં દ્યુમતાં સૂર્યં મનુષ્યાણાં ચ ભૂ-પતિમ્

ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્ તુરઙ્ગાણાં ધાતૂનામ્ અસ્મિ કાઞ્ચનમ્ ।
યમઃ સંયમતાં ચાહમ્ સર્પાણામ્ અસ્મિ વાસુકિઃ

નાગેન્દ્રાણામ્ અનન્તો ઽહં મૃગેન્દ્રઃ શૃઙ્ગિ-દંષ્ટ્રિણામ્ ।
આશ્રમાણામ્ અહં તુર્યો વર્ણાનાં પ્રથમો ઽનઘ

તીર્થાનાં સ્રોતસાં ગઙ્ગા સમુદ્રઃ સરસામ્ અહમ્ ।
આયુધાનાં ધનુર્ અહં ત્રિપુર-ઘ્નો ધનુષ્મતામ્

ધિષ્ણ્યાનામ્ અસ્મ્ય્ અહં મેરુર્ ગહનાનાં હિમાલયઃ ।
વનસ્પતીનામ્ અશ્વત્થ ઓષધીનામ્ અહં યવઃ

પુરોધસાં વસિષ્ઠો ઽહં બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બૃહસ્પતિઃ ।
સ્કન્દો ઽહં સર્વ-સેનાન્યામ્ અગ્રણ્યાં ભગવાન્ અજઃ

યજ્ઞાનાં બ્રહ્મ-યજ્ઞો ઽહં વ્રતાનામ્ અવિહિંસનમ્ ।
વાય્વ્-અગ્ન્ય્-અર્કામ્બુ-વાગ્-આત્મા શુચીનામ્ અપ્ય્ અહં શુચિઃ

યોગાનામ્ આત્મ-સંરોધો મન્ત્રો ઽસ્મિ વિજિગીષતામ્ ।
આન્વીક્ષિકી કૌશલાનાં વિકલ્પઃ ખ્યાતિ-વાદિનામ્

સ્ત્રીણાં તુ શતરૂપાહં પુંસાં સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।
નારાયણો મુનીનાં ચ કુમારો બ્રહ્મચારિણામ્

ધર્માણામ્ અસ્મિ સન્ન્યાસઃ ક્ષેમાણામ્ અબહિર્-મતિઃ ।
ગુહ્યાનાં સુ-નૃતં મૌનં મિથુનાનામ્ અજસ્ ત્વ્ અહમ્

સંવત્સરો ઽસ્મ્ય્ અનિમિષામ્ ઋતૂનાં મધુ-માધવૌ ।
માસાનાં માર્ગશીર્ષો ઽહં નક્ષત્રાણાં તથાભિજિત્

અહં યુગાનાં ચ કૃતં ધીરાણાં દેવલો ઽસિતઃ ।
દ્વૈપાયનો ઽસ્મિ વ્યાસાનાં કવીનાં કાવ્ય આત્મવાન્

વાસુદેવો ભગવતાં ત્વં તુ ભાગવતેષ્વ્ અહમ્ ।
કિમ્પુરુષાનાં હનુમાન્ વિદ્યાધ્રાણાં સુદર્શનઃ

રત્નાનાં પદ્મ-રાગો ઽસ્મિ પદ્મ-કોશઃ સુ-પેશસામ્ ।
કુશો ઽસ્મિ દર્ભ-જાતીનાં ગવ્યમ્ આજ્યં હવિઃષ્વ્ અહમ્

વ્યવસાયિનામ્ અહં લક્ષ્મીઃ કિતવાનાં છલ-ગ્રહઃ ।
તિતિક્ષાસ્મિ તિતિક્ષૂણાં સત્ત્વં સત્ત્વવતામ્ અહમ્

ઓજઃ સહો બલવતાં કર્માહં વિદ્ધિ સાત્વતામ્ ।
સાત્વતાં નવ-મૂર્તીનામ્ આદિ-મૂર્તિર્ અહં પરા

વિશ્વાવસુઃ પૂર્વચિત્તિર્ ગન્ધર્વાપ્સરસામ્ અહમ્ ।
ભૂધરાણામ્ અહં સ્થૈર્યં ગન્ધ-માત્રમ્ અહં ભુવઃ

અપાં રસશ્ ચ પરમસ્ તેજિષ્ઠાનાં વિભાવસુઃ ।
પ્રભા સૂર્યેન્દુ-તારાણાં શબ્દો ઽહં નભસઃ પરઃ

બ્રહ્મણ્યાનાં બલિર્ અહં વીરાણામ્ અહમ્ અર્જુનઃ ।
ભૂતાનાં સ્થિતિર્ ઉત્પત્તિર્ અહં વૈ પ્રતિસઙ્ક્રમઃ

ગત્ય્-ઉક્ત્ય્-ઉત્સર્ગોપાદાનમ્ આનન્દ-સ્પર્શ-લક્ષનમ્ ।
આસ્વાદ-શ્રુત્ય્-અવઘ્રાણમ્ અહં સર્વેન્દ્રિયેન્દ્રિયમ્

પૃથિવી વાયુર્ આકાશ આપો જ્યોતિર્ અહં મહાન્ ।
વિકારઃ પુરુષો ઽવ્યક્તં રજઃ સત્ત્વં તમઃ પરમ્ ।
અહમ્ એતત્ પ્રસઙ્ખ્યાનં જ્ઞાનં તત્ત્વ-વિનિશ્ચયઃ

મયેશ્વરેણ જીવેન ગુણેન ગુણિના વિના ।
સર્વાત્મનાપિ સર્વેણ ન ભાવો વિદ્યતે ક્વચિત્

સઙ્ખ્યાનં પરમાણૂનાં કાલેન ક્રિયતે મયા ।
ન તથા મે વિભૂતીનાં સૃજતો ઽણ્ડાનિ કોટિશઃ

તેજઃ શ્રીઃ કીર્તિર્ ઐશ્વર્યં હ્રીસ્ ત્યાગઃ સૌભગં ભગઃ ।
વીર્યં તિતિક્ષા વિજ્ઞાનં યત્ર યત્ર સ મે ઽંશકઃ

એતાસ્ તે કીર્તિતાઃ સર્વાઃ સઙ્ક્ષેપેણ વિભૂતયઃ ।
મનો-વિકારા એવૈતે યથા વાચાભિધીયતે

વાચં યચ્છ મનો યચ્છ પ્રાણાન્ યચ્છેદ્રિયાણિ ચ ।
આત્માનમ્ આત્મના યચ્છ ન ભૂયઃ કલ્પસે ઽધ્વને

યો વૈ વાઙ્-મનસી સંયગ્ અસંયચ્છન્ ધિયા યતિઃ ।
તસ્ય વ્રતં તપો દાનં સ્રવત્ય્ આમ-ઘટામ્બુ-વત્

તસ્માદ્ વચો મનઃ પ્રાણાન્ નિયચ્છેન્ મત્-પરાયણઃ ।
મદ્-ભક્તિ-યુક્તયા બુદ્ધ્યા તતઃ પરિસમાપ્યતે