ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.11

ભ્પ્_11.11.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
બદ્ધો મુક્ત ઇતિ વ્યાખ્યા ગુણતો મે ન વસ્તુતઃ ।
ગુણસ્ય માયા-મૂલત્વાન્ ન મે મોક્ષો ન બન્ધનમ્

શોક-મોહૌ સુખં દુઃખં દેહાપત્તિશ્ ચ માયયા ।
સ્વપ્નો યથાત્મનઃ ખ્યાતિઃ સંસૃતિર્ ન તુ વાસ્તવી

વિદ્યાવિદ્યે મમ તનૂ વિદ્ધ્ય્ ઉદ્ધવ શરીરિણામ્ ।
મોક્ષ-બન્ધ-કરી આદ્યે માયયા મે વિનિર્મિતે

એકસ્યૈવ મમાંશસ્ય જીવસ્યૈવ મહા-મતે ।
બન્ધો ઽસ્યાવિદ્યયાનાદિર્ વિદ્યયા ચ તથેતરઃ

અથ બદ્ધસ્ય મુક્તસ્ય વૈલક્ષણ્યં વદામિ તે ।
વિરુદ્ધ-ધર્મિણોસ્ તાત સ્થિતયોર્ એક-ધર્મિણિ

સુપર્ણાવ્ એતૌ સદૃશૌ સખાયૌ યદૃચ્છયૈતૌ કૃત-નીડૌ ચ વૃક્ષે ।
એકસ્ તયોઃ ખાદતિ પિપ્પલાન્નમ્ અન્યો નિરન્નો ઽપિ બલેન ભૂયાન્

આત્માનમ્ અન્યં ચ સ વેદ વિદ્વાન્ અપિપ્પલાદો ન તુ પિપ્પલાદઃ ।
યો ઽવિદ્યયા યુક્ સ તુ નિત્ય-બદ્ધો વિદ્યા-મયો યઃ સ તુ નિત્ય-મુક્તઃ

દેહ-સ્થો ઽપિ ન દેહ-સ્થો વિદ્વાન્ સ્વપ્નાદ્ યથોત્થિતઃ ।
અદેહ-સ્થો ઽપિ દેહ-સ્થઃ કુમતિઃ સ્વપ્ન-દૃગ્ યથા

ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ ગુણૈર્ અપિ ગુણેષુ ચ ।
ગૃહ્યમાણેષ્વ્ અહં કુર્યાન્ ન વિદ્વાન્ યસ્ ત્વ્ અવિક્રિયઃ

દૈવાધીને શરીરે ઽસ્મિન્ ગુણ-ભાવ્યેન કર્મણા ।
વર્તમાનો ઽબુધસ્ તત્ર કર્તાસ્મીતિ નિબધ્યતે

એવં વિરક્તઃ શયન આસનાટન-મજ્જને ।
દર્શન-સ્પર્શન-ઘ્રાણ- ભોજન-શ્રવણાદિષુ ।
ન તથા બધ્યતે વિદ્વાન્ તત્ર તત્રાદયન્ ગુણાન્

પ્રકૃતિ-સ્થો ઽપ્ય્ અસંસક્તો યથા ખં સવિતાનિલઃ ।
વૈશારદ્યેક્ષયાસઙ્ગ- શિતયા છિન્ન-સંશયઃ ।
પ્રતિબુદ્ધ ઇવ સ્વપ્નાન્ નાનાત્વાદ્ વિનિવર્તતે

યસ્ય સ્યુર્ વીત-સઙ્કલ્પાઃ પ્રાણેન્દ્રિય-ર્નનો-ધિયામ્ ।
વૃત્તયઃ સ વિનિર્મુક્તો દેહ-સ્થો ઽપિ હિ તદ્-ગુણૈઃ

યસ્યાત્મા હિંસ્યતે હિંસ્રૈર્ યેન કિઞ્ચિદ્ યદૃચ્છયા ।
અર્ચ્યતે વા ક્વચિત્ તત્ર ન વ્યતિક્રિયતે બુધઃ

ન સ્તુવીત ન નિન્દેત કુર્વતઃ સાધ્વ્ અસાધુ વા ।
વદતો ગુણ-દોષાભ્યાં વર્જિતઃ સમ-દૃઙ્ મુનિઃ

ન કુર્યાન્ ન વદેત્ કિઞ્ચિન્ ન ધ્યાયેત્ સાધ્વ્ અસાધુ વા ।
આત્મારામો ઽનયા વૃત્ત્યા વિચરેજ્ જડ-વન્ મુનિઃ

શબ્દ-બ્રહ્મણિ નિષ્ણાતો ન નિષ્ણાયાત્ પરે યદિ ।
શ્રમસ્ તસ્ય શ્રમ-ફલો હ્ય્ અધેનુમ્ ઇવ રક્ષતઃ

ગાં દુગ્ધ-દોહામ્ અસતીં ચ ભાર્યાં દેહં પરાધીનમ્ અસત્-પ્રજાં ચ ।
વિત્તં ત્વ્ અતીર્થી-કૃતમ્ અઙ્ગ વાચં હીનાં મયા રક્ષતિ દુઃખ-દુઃખી

યસ્યાં ન મે પાવનમ્ અઙ્ગ કર્મ સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવ-પ્રાણ-નિરોધમ્ અસ્ય ।
લીલાવતારેપ્સિત-જન્મ વા સ્યાદ્ વન્ધ્યાં ગિરં તાં બિભૃયાન્ ન ધીરઃ

એવં જિજ્ઞાસયાપોહ્ય નાનાત્વ-ભ્રમમ્ આત્મનિ ।
ઉપારમેત વિરજં મનો મય્ય્ અર્પ્ય સર્વ-ગે

યદ્ય્ અનીશો ધારયિતું મનો બ્રહ્મણિ નિશ્ચલમ્ ।
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ નિરપેક્ષઃ સમાચર

શ્રદ્ધાલુર્ મત્-કથાઃ શૃણ્વન્ સુ-ભદ્રા લોક-પાવનીઃ ।
ગાયન્ન્ અનુસ્મરન્ કર્મ જન્મ ચાભિનયન્ મુહુઃ

મદ્-અર્થે ધર્મ-કામાર્થાન્ આચરન્ મદ્-અપાશ્રયઃ ।
લભતે નિશ્ચલાં ભક્તિં મય્ય્ ઉદ્ધવ સનાતને

સત્-સઙ્ગ-લબ્ધયા ભક્ત્યા મયિ માં સ ઉપાસિતા ।
સ વૈ મે દર્શિતં સદ્ભિર્ અઞ્જસા વિન્દતે પદમ્

ભ્પ્_11.11.026।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
સાધુસ્ તવોત્તમ-શ્લોક મતઃ કીદૃગ્-વિધઃ પ્રભો ।
ભક્તિસ્ ત્વય્ય્ ઉપયુજ્યેત કીદૃશી સદ્ભિર્ આદૃતા

એતન્ મે પુરુષાધ્યક્ષ લોકાધ્યક્ષ જગત્-પ્રભો ।
પ્રણતાયાનુરક્તાય પ્રપન્નાય ચ કથ્યતામ્

ત્વં બ્રહ્મ પરમં વ્યોમ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
અવતીર્નો ઽસિ ભગવન્ સ્વેચ્છોપાત્ત-પૃથગ્-વપુઃ

ભ્પ્_11.11.029।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
કૃપાલુર્ અકૃત-દ્રોહસ્ તિતિક્ષુઃ સર્વ-દેહિનામ્ ।
સત્ય-સારો ઽનવદ્યાત્મા સમઃ સર્વોપકારકઃ

કામૈર્ અહત-ધીર્ દાન્તો મૃદુઃ શુચિર્ અકિઞ્ચનઃ ।
અનીહો મિત-ભુક્ શાન્તઃ સ્થિરો મચ્-છરણો મુનિઃ

અપ્રમત્તો ગભીરાત્મા ધૃતિમાઞ્ જિત-ષડ્-ગુણઃ ।
અમાની માન-દઃ કલ્યો મૈત્રઃ કારુણિકઃ કવિઃ

આજ્ઞાયૈવં ગુણાન્ દોષાન્ મયાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વકાન્ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત સ તુ સત્તમઃ

જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વાથ યે વૈ માં યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ યાદૃશઃ ।
ભજન્ત્ય્ અનન્ય-ભાવેન તે મે ભક્તતમા મતાઃ

મલ્-લિઙ્ગ-મદ્-ભક્ત-જન- દર્શન-સ્પર્શનાર્ચનમ્ ।
પરિચર્યા સ્તુતિઃ પ્રહ્વ- ગુણ-કર્માનુકીર્તનમ્

મત્-કથા-શ્રવણે શ્રદ્ધા મદ્-અનુધ્યાનમ્ ઉદ્ધવ ।
સર્વ-લાભોપહરણં દાસ્યેનાત્મ-નિવેદનમ્

મજ્-જન્મ-કર્મ-કથનં મમ પર્વાનુમોદનમ્ ।
ગીત-તાણ્ડવ-વાદિત્ર- ગોષ્ઠીભિર્ મદ્-ગૃહોત્સવઃ

યાત્રા બલિ-વિધાનં ચ સર્વ-વાર્ષિક-પર્વસુ ।
વૈદિકી તાન્ત્રિકી દીક્ષા મદીય-વ્રત-ધારણમ્

મમાર્ચા-સ્થાપને શ્રદ્ધા સ્વતઃ સંહત્ય ચોદ્યમઃ ।
ઉદ્યાનોપવનાક્રીડ- પુર-મન્દિર-કર્મણિ

સમ્માર્જનોપલેપાભ્યાં સેક-મણ્ડલ-વર્તનૈઃ ।
ગૃહ-શુશ્રૂષણં મહ્યં દાસ-વદ્ યદ્ અમાયયા

અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વં કૃતસ્યાપરિકીર્તનમ્ ।
અપિ દીપાવલોકં મે નોપયુઞ્જ્યાન્ નિવેદિતમ્

યદ્ યદ્ ઇષ્ટતમં લોકે યચ્ ચાતિ-પ્રિયમ્ આત્મનઃ ।
તત્ તન્ નિવેદયેન્ મહ્યં તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે

સૂર્યો ઽગ્નિર્ બ્રાહ્મણા ગાવો વૈષ્ણવઃ ખં મરુજ્ જલમ્ ।
ભૂર્ આત્મા સર્વ-ભૂતાનિ ભદ્ર પૂજા-પદાનિ મે

સૂર્યે તુ વિદ્યયા ત્રય્યા હવિષાગ્નૌ યજેત મામ્ ।
આતિથ્યેન તુ વિપ્રાગ્ર્યે ગોષ્વ્ અઙ્ગ યવસાદિના

વૈષ્ણવે બન્ધુ-સત્-કૃત્યા હૃદિ ખે ધ્યાન-નિષ્ઠયા ।
વાયૌ મુખ્ય-ધિયા તોયે દ્રવ્યૈસ્ તોય-પુરઃસરૈઃ

સ્થણ્ડિલે મન્ત્ર-હૃદયૈર્ ભોગૈર્ આત્માનમ્ આત્મનિ ।
ક્ષેત્ર-જ્ઞં સર્વ-ભૂતેષુ સમત્વેન યજેત મામ્

ધિષ્ણ્યેષ્વ્ ઇત્ય્ એષુ મદ્-રૂપં શઙ્ખ-ચક્ર-ગદામ્બુજૈઃ ।
યુક્તં ચતુર્-ભુજં શાન્તં ધ્યાયન્ન્ અર્ચેત્ સમાહિતઃ

ઇષ્ટા-પૂર્તેન મામ્ એવં યો યજેત સમાહિતઃ ।
લભતે મયિ સદ્-ભક્તિં મત્-સ્મૃતિઃ સાધુ-સેવયા

પ્રાયેણ ભક્તિ-યોગેન સત્-સઙ્ગેન વિનોદ્ધવ ।
નોપાયો વિદ્યતે સમ્યક્ પ્રાયણં હિ સતામ્ અહમ્

અથૈતત્ પરમં ગુહ્યં શૃણ્વતો યદુ-નન્દન ।
સુ-ગોપ્યમ્ અપિ વક્ષ્યામિ ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્ સખા