ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.10

ભ્પ્_11.10.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
મયોદિતેષ્વ્ અવહિતઃ સ્વ-ધર્મેષુ મદ્-આશ્રયઃ ।
વર્ણાશ્રમ-કુલાચારમ્ અકામાત્મા સમાચરેત્

અન્વીક્ષેત વિશુદ્ધાત્મા દેહિનાં વિષયાત્મનામ્ ।
ગુણેષુ તત્ત્વ-ધ્યાનેન સર્વારમ્ભ-વિપર્યયમ્

સુપ્તસ્ય વિષયાલોકો ધ્યાયતો વા મનોરથઃ ।
નાનાત્મકત્વાદ્ વિફલસ્ તથા ભેદાત્મ-ધીર્ ગુણૈઃ

નિવૃત્તં કર્મ સેવેત પ્રવૃત્તં મત્-પરસ્ ત્યજેત્ ।
જિજ્ઞાસાયાં સમ્પ્રવૃત્તો નાદ્રિયેત્ કર્મ-ચોદનામ્

યમાન્ અભીક્ષ્ણં સેવેત નિયમાન્ મત્-પરઃ ક્વચિત્ ।
મદ્-અભિજ્ઞં ગુરું શાન્તમ્ ઉપાસીત મદ્-આત્મકમ્

અમાન્ય્ અમત્સરો દક્ષો નિર્મમો દૃઢ-સૌહૃદઃ ।
અસત્વરો ઽર્થ-જિજ્ઞાસુર્ અનસૂયુર્ અમોઘ-વાક્

જાયાપત્ય-ગૃહ-ક્ષેત્ર- સ્વજન-દ્રવિણાદિષુ ।
ઉદાસીનઃ સમં પશ્યન્ સર્વેષ્વ્ અર્થમ્ ઇવાત્મનઃ

વિલક્ષણઃ સ્થૂલ-સૂક્ષ્માદ્ દેહાદ્ આત્મેક્ષિતા સ્વ-દૃક્ ।
યથાગ્નિર્ દારુણો દાહ્યાદ્ દાહકો ઽન્યઃ પ્રકાશકઃ

નિરોધોત્પત્ત્ય્-અણુ-બૃહન્- નાનાત્વં તત્-કૃતાન્ ગુણાન્ ।
અન્તઃ પ્રવિષ્ટ આધત્ત એવં દેહ-ગુણાન્ પરઃ

યો ઽસૌ ગુણૈર્ વિરચિતો દેહો ઽયં પુરુષસ્ય હિ ।
સંસારસ્ તન્-નિબન્ધો ઽયં પુંસો વિદ્યા ચ્છિદ્ આત્મનઃ

તસ્માજ્ જિજ્ઞાસયાત્માનમ્ આત્મ-સ્થં કેવલં પરમ્ ।
સઙ્ગમ્ય નિરસેદ્ એતદ્ વસ્તુ-બુદ્ધિં યથા-ક્રમમ્

આચાર્યો ઽરણિર્ આદ્યઃ સ્યાદ્ અન્તે-વાસ્ય્ ઉત્તરારણિઃ ।
તત્-સન્ધાનં પ્રવચનં વિદ્યા-સન્ધિઃ સુખાવહઃ

વૈશારદી સાતિ-વિશુદ્ધ-બુદ્ધિર્ ધુનોતિ માયાં ગુણ-સમ્પ્રસૂતામ્ ।
ગુનાંશ્ ચ સન્દહ્ય યદ્-આત્મમ્ એતત્ સ્વયં ચ શાંયત્ય્ અસમિદ્ યથાગ્નિઃ

અથૈષામ્ કર્મ-કર્તૄણાં ભોક્તૄણાં સુખ-દુઃખયોઃ ।
નાનાત્વમ્ અથ નિત્યત્વં લોક-કાલાગમાત્મનામ્

મન્યસે સર્વ-ભાવાનાં સંસ્થા હ્ય્ ઔત્પત્તિકી યથા ।
તત્-તદ્-આકૃતિ-ભેદેન જાયતે ભિદ્યતે ચ ધીઃ

એવમ્ અપ્ય્ અઙ્ગ સર્વેષાં દેહિનાં દેહ-યોગતઃ ।
કાલાવયવતઃ સન્તિ ભાવા જન્માદયો ઽસકૃત્

તત્રાપિ કર્મણાં કર્તુર્ અસ્વાતન્ત્ર્યં ચ લક્ષ્યતે ।
ભોક્તુશ્ ચ દુઃખ-સુખયોઃ કો ન્વ્ અર્થો વિવશં ભજેત્

ન દેહિનાં સુખં કિઞ્ચિદ્ વિદ્યતે વિદુષામ્ અપિ ।
તથા ચ દુઃખં મૂઢાનાં વૃથાહઙ્કરણં પરમ્

યદિ પ્રાપ્તિં વિઘાતં ચ જાનન્તિ સુખ-દુઃખયોઃ ।
તે ઽપ્ય્ અદ્ધા ન વિદુર્ યોગં મૃત્યુર્ ન પ્રભવેદ્ યથા

કો ઽન્વ્ અર્થઃ સુખયત્ય્ એનં કામો વા મૃત્યુર્ અન્તિકે ।
આઘાતં નીયમાનસ્ય વધ્યસ્યેવ ન તુષ્ટિ-દઃ

શ્રુતં ચ દૃષ્ટ-વદ્ દુષ્ટં સ્પર્ધાસૂયાત્યય-વ્યયૈઃ ।
બહ્વ્-અન્તરાય-કામત્વાત્ કૃષિ-વચ્ ચાપિ નિષ્ફલમ્

અન્તરાયૈર્ અવિહિતો યદિ ધર્મઃ સ્વ્-અનુષ્ઠિતઃ ।
તેનાપિ નિર્જિતં સ્થાનં યથા ગચ્છતિ તચ્ છૃણુ

ઇષ્ટ્વેહ દેવતા યજ્ઞૈઃ સ્વર્-લોકં યાતિ યાજ્ઞિકઃ ।
ભુઞ્જીત દેવ-વત્ તત્ર ભોગાન્ દિવ્યાન્ નિજાર્જિતાન્

સ્વ-પુણ્યોપચિતે શુભ્રે વિમાન ઉપગીયતે ।
ગન્ધર્વૈર્ વિહરન્ મધ્યે દેવીનાં હૃદ્ય-વેષ-ધૃક્

સ્ત્રીભિઃ કામગ-યાનેન કિઙ્કિની-જાલ-માલિના ।
ક્રીડન્ ન વેદાત્મ-પાતં સુરાક્રીડેષુ નિર્વૃતઃ

તાવત્ સ મોદતે સ્વર્ગે યાવત્ પુણ્યં સમાપ્યતે ।
ક્ષીણ-પુન્યઃ પતત્ય્ અર્વાગ્ અનિચ્છન્ કાલ-ચાલિતઃ

યદ્ય્ અધર્મ-રતઃ સઙ્ગાદ્ અસતાં વાજિતેન્દ્રિયઃ ।
કામાત્મા કૃપણો લુબ્ધઃ સ્ત્રૈણો ભૂત-વિહિંસકઃ

પશૂન્ અવિધિનાલભ્ય પ્રેત-ભૂત-ગણાન્ યજન્ ।
નરકાન્ અવશો જન્તુર્ ગત્વા યાત્ય્ ઉલ્બણં તમઃ

કર્માણિ દુઃખોદર્કાણિ કુર્વન્ દેહેન તૈઃ પુનઃ ।
દેહમ્ આભજતે તત્ર કિં સુખં મર્ત્ય-ધર્મિણઃ

લોકાનાં લોક-પાલાનાં મદ્ ભયં કલ્પ-જીવિનામ્ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ ભયં મત્તો દ્વિ-પરાર્ધ-પરાયુષઃ

ગુણાઃ સૃજન્તિ કર્માણિ ગુણો ઽનુસૃજતે ગુણાન્ ।
જીવસ્ તુ ગુણ-સંયુક્તો ભુઙ્ક્તે કર્મ-ફલાન્ય્ અસૌ

યાવત્ સ્યાદ્ ગુણ-વૈષમ્યં તાવન્ નાનાત્વમ્ આત્મનઃ ।
નાનાત્વમ્ આત્મનો યાવત્ પારતન્ત્ર્યં તદૈવ હિ

યાવદ્ અસ્યાસ્વતન્ત્રત્વં તાવદ્ ઈશ્વરતો ભયમ્ ।
ય એતત્ સમુપાસીરંસ્ તે મુહ્યન્તિ શુચાર્પિતાઃ

કાલ આત્માગમો લોકઃ સ્વભાવો ધર્મ એવ ચ ।
ઇતિ માં બહુધા પ્રાહુર્ ગુણ-વ્યતિકરે સતિ

ભ્પ્_11.10.035।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
ગુણેષુ વર્તમાનો ઽપિ દેહ-જેષ્વ્ અનપાવૃતઃ ।
ગુણૈર્ ન બધ્યતે દેહી બધ્યતે વા કથં વિભો

કથં વર્તેત વિહરેત્ કૈર્ વા જ્ઞાયેત લક્ષણૈઃ ।
કિં ભુઞ્જીતોત વિસૃજેચ્ છયીતાસીત યાતિ વા

એતદ્ અચ્યુત મે બ્રૂહિ પ્રશ્નં પ્રશ્ન-વિદાં વર ।
નિત્ય-બદ્ધો નિત્ય-મુક્ત એક એવેતિ મે ભ્રમઃ