ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.07

ભ્પ્_11.07.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યદ્ આત્થ માં મહા-ભાગ તચ્-ચિકીર્ષિતમ્ એવ મે ।
બ્રહ્મા ભવો લોક-પાલાઃ સ્વર્-વાસં મે ઽભિકાઙ્ક્ષિણઃ

મયા નિષ્પાદિતં હ્ય્ અત્ર દેવ-કાર્યમ્ અશેષતઃ ।
યદ્-અર્થમ્ અવતીર્ણો ઽહમ્ અંશેન બ્રહ્મણાર્થિતઃ

કુલં વૈ શાપ-નિર્દગ્ધં નઙ્ક્ષ્યત્ય્ અન્યોન્ય-વિગ્રહાત્ ।
સમુદ્રઃ સપ્તમે હ્ય્ એનાં પુરીં ચ પ્લાવયિષ્યતિ

યર્હ્ય્ એવાયં મયા ત્યક્તો લોકો ઽયં નષ્ટ-મઙ્ગલઃ ।
ભવિષ્યત્ય્ અચિરાત્ સાધો કલિનાપિ નિરાકૃતઃ

ન વસ્તવ્યં ત્વયૈવેહ મયા ત્યક્તે મહી-તલે ।
જનો ઽભદ્ર-રુચિર્ ભદ્ર ભવિષ્યતિ કલૌ યુગે

ત્વં તુ સર્વં પરિત્યજ્ય સ્નેહં સ્વ-જન-બન્ધુષુ ।
મય્ય્ આવેશ્ય મનઃ સંયક્ સમ-દૃગ્ વિચરસ્વ ગામ્

યદ્ ઇદં મનસા વાચા ચક્ષુર્ભ્યાં શ્રવણાદિભિઃ ।
નશ્વરં ગૃહ્યમાણં ચ વિદ્ધિ માયા-મનો-મયમ્

પુંસો ઽયુક્તસ્ય નાનાર્થો ભ્રમઃ સ ગુણ-દોષ-ભાક્ ।
કર્માકર્મ-વિકર્મેતિ ગુણ-દોષ-ધિયો ભિદા

તસ્માદ્ યુક્તેન્દ્રિય-ગ્રામો યુક્ત-ચિત્ત ઇદમ્ જગત્ ।
આત્મનીક્ષસ્વ વિતતમ્ આત્માનં મય્ય્ અધીશ્વરે

જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-સંયુક્ત આત્મ-ભૂતઃ શરીરિણામ્ ।
અત્માનુભવ-તુષ્ટાત્મા નાન્તરાયૈર્ વિહન્યસે

દોષ-બુદ્ધ્યોભયાતીતો નિષેધાન્ ન નિવર્તતે ।
ગુણ-બુદ્ધ્યા ચ વિહિતં ન કરોતિ યથાર્ભકઃ

સર્વ-ભૂત-સુહૃચ્ છાન્તો જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-નિશ્ચયઃ ।
પશ્યન્ મદ્-આત્મકં વિશ્વં ન વિપદ્યેત વૈ પુનઃ

ભ્પ્_11.07.013।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇત્ય્ આદિષ્ટો ભગવતા મહા-ભાગવતો નૃપ ।
ઉદ્ધવઃ પ્રણિપત્યાહ તત્ત્વં જિજ્ઞાસુર્ અચ્યુતમ્

ભ્પ્_11.07.014।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
યોગેશ યોગ-વિન્યાસ યોગાત્મન્ યોગ-સમ્ભવ ।
નિઃશ્રેયસાય મે પ્રોક્તસ્ ત્યાગઃ સન્ન્યાસ-લક્ષણઃ

ત્યાગો ઽયં દુષ્કરો ભૂમન્ કામાનાં વિષયાત્મભિઃ ।
સુતરાં ત્વયિ સર્વાત્મન્ન્ અભક્તૈર્ ઇતિ મે મતિઃ

સો ઽહં મમાહમ્ ઇતિ મૂઢ-મતિર્ વિગાઢસ્ $ ત્વન્-માયયા વિરચિતાત્મનિ સાનુબન્ધે &અમ્પ્;
તત્ ત્વ્ અઞ્જસા નિગદિતં ભવતા યથાહં % સંસાધયામિ ભગવન્ન્ અનુશાધિ ભૃત્યમ્ ॥ ભ્પ્_11.07.016* ॥
સત્યસ્ય તે સ્વ-દૃશ આત્મન આત્મનો ઽન્યં $ વક્તારમ્ ઈશ વિબુધેષ્વ્ અપિ નાનુચક્ષે &
સત્યસ્ય તે સ્વ-દૃશ આત્મન આત્મનો ઽન્યં $ વક્તારમ્ ઈશ વિબુધેષ્વ્ અપિ નાનુચક્ષે &
સર્વે વિમોહિત-ધિયસ્ તવ માયયેમે % બ્રહ્માદયસ્ તનુ-ભૃતો બહિર્-અર્થ-ભાવાઃ ॥ ભ્પ્_11.07.017* ॥
તસ્માદ્ ભવન્તમ્ અનવદ્યમ્ અનન્ત-પારં $ સર્વ-જ્ઞમ્ ઈશ્વરમ્ અકુણ્ઠ-વિકુણ્ઠ-ધિષ્ણ્યમ્ &
તસ્માદ્ ભવન્તમ્ અનવદ્યમ્ અનન્ત-પારં $ સર્વ-જ્ઞમ્ ઈશ્વરમ્ અકુણ્ઠ-વિકુણ્ઠ-ધિષ્ણ્યમ્ &
નિર્વિણ્ણ-ધીર્ અહમ્ ઉ હે વૃજિનાભિતપ્તો % નારાયણં નર-સખં શરણં પ્રપદ્યે ॥ ભ્પ્_11.07.018*
0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
પ્રાયેણ મનુજા લોકે લોક-તત્ત્વ-વિચક્ષણાઃ ।
સમુદ્ધરન્તિ હ્ય્ આત્માનમ્ આત્મનૈવાશુભાશયાત્

આત્મનો ગુરુર્ આત્મૈવ પુરુષસ્ય વિશેષતઃ ।
યત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં શ્રેયો ઽસાવ્ અનુવિન્દતે

પુરુષત્વે ચ માં ધીરાઃ સાઙ્ખ્ય-યોગ-વિશારદાઃ ।
આવિસ્તરાં પ્રપશ્યન્તિ સર્વ-શક્ત્ય્-ઉપબૃંહિતમ્

એક-દ્વિ-ત્રિ-ચતુસ્-પાદો બહુ-પાદસ્ તથાપદઃ ।
બહ્વ્યઃ સન્તિ પુરઃ સૃષ્ટાસ્ તાસાં મે પૌરુષી પ્રિયા

અત્ર માં મૃગયન્ત્ય્ અદ્ધા યુક્તા હેતુભિર્ ઈશ્વરમ્ ।
ગૃહ્યમાણૈર્ ગુણૈર્ લિઙ્ગૈર્ અગ્રાહ્યમ્ અનુમાનતઃ

અત્રાપ્ય્ ઉદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
અવધૂતસ્ય સંવાદં યદોર્ અમિત-તેજસઃ

અવધૂતં દ્વિયં કઞ્ચિચ્ ચરન્તમ્ અકુતો-ભયમ્ ।
કવિં નિરીક્ષ્ય તરુણં યદુઃ પપ્રચ્છ ધર્મ-વિત્

ભ્પ્_11.07.026।0 શ્રી-યદુર્ ઉવાચ
કુતો બુદ્ધિર્ ઇયં બ્રહ્મન્ન્ અકર્તુઃ સુ-વિશારદા ।
યામ્ આસાદ્ય ભવાલ્ લોકં વિદ્વાંશ્ ચરતિ બાલ-વત્

પ્રાયો ધર્માર્થ-કામેષુ વિવિત્સાયાં ચ માનવાઃ ।
હેતુનૈવ સમીહન્ત આયુષો યશસઃ શ્રિયઃ

ત્વં તુ કલ્પઃ કવિર્ દક્ષઃ સુ-ભગો ઽમૃત-ભાષણઃ ।
ન કર્તા નેહસે કિઞ્ચિજ્ જડોન્મત્ત-પિશાચ-વત્

જનેષુ દહ્યમાનેષુ કામ-લોભ-દવાગ્નિના ।
ન તપ્યસે ઽગ્નિના મુક્તો ગઙ્ગામ્ભઃ-સ્થ ઇવ દ્વિપઃ

ત્વં હિ નઃ પૃચ્છતાં બ્રહ્મન્ન્ આત્મન્ય્ આનન્દ-કારણમ્ ।
બ્રૂહિ સ્પર્શ-વિહીનસ્ય ભવતઃ કેવલાત્મનઃ

ભ્પ્_11.07.031।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યદુનૈવં મહા-ભાગો બ્રહ્મણ્યેન સુ-મેધસા ।
પૃષ્ટઃ સભાજિતઃ પ્રાહ પ્રશ્રયાવનતં દ્વિજઃ

ભ્પ્_11.07.032।0 શ્રી-બ્રાહ્મણ ઉવાચ
સન્તિ મે ગુરવો રાજન્ બહવો બુદ્ધ્ય્-ઉપશ્રિતાઃ ।
યતો બુદ્ધિમ્ ઉપાદાય મુક્તો ઽટામીહ તાન્ શૃણુ

પૃથિવી વાયુર્ આકાશમ્ આપો ઽગ્નિશ્ ચન્દ્રમા રવિઃ ।
કપોતો ઽજગરઃ સિન્ધુઃ પતઙ્ગો મધુકૃદ્ ગજઃ

મધુ-હા હરિણો મીનઃ પિઙ્ગલા કુરરો ઽર્ભકઃ ।
કુમારી શર-કૃત્ સર્પ ઊર્ણનાભિઃ સુપેશકૃત્

એતે મે ગુરવો રાજન્ ચતુર્-વિંશતિર્ આશ્રિતાઃ ।
શિક્ષા વૃત્તિભિર્ એતેષામ્ અન્વશિક્ષમ્ ઇહાત્મનઃ

યતો યદ્ અનુશિક્ષામિ યથા વા નાહુષાત્મજ ।
તત્ તથા પુરુષ-વ્યાઘ્ર નિબોધ કથયામિ તે

ભૂતૈર્ આક્રમ્યમાણો ઽપિ ધીરો દૈવ-વશાનુગૈઃ ।
તદ્ વિદ્વાન્ ન ચલેન્ માર્ગાદ્ અન્વશિક્ષં ક્ષિતેર્ વ્રતમ્

શશ્વત્ પરાર્થ-સર્વેહઃ પરાર્થૈકાન્ત-સમ્ભવઃ ।
સાધુઃ શિક્ષેત ભૂ-ભૃત્તો નગ-શિષ્યઃ પરાત્મતામ્

પ્રાણ-વૃત્ત્યૈવ સન્તુષ્યેન્ મુનિર્ નૈવેન્દ્રિય-પ્રિયૈઃ ।
જ્ઞાનં યથા ન નશ્યેત નાવકીર્યેત વાઙ્-મનઃ

વિષયેષ્વ્ આવિશન્ યોગી નાના-ધર્મેષુ સર્વતઃ ।
ગુણ-દોષ-વ્યપેતાત્મા ન વિષજ્જેત વાયુ-વત્

પાર્થિવેષ્વ્ ઇહ દેહેષુ પ્રવિષ્ટસ્ તદ્-ગુણાશ્રયઃ ।
ગુણૈર્ ન યુજ્યતે યોગી ગન્ધૈર્ વાયુર્ ઇવાત્મ-દૃક્

અન્તર્હિતશ્ ચ સ્થિર-જઙ્ગમેષુ બ્રહ્માત્મ-ભાવેન સમન્વયેન ।
વ્યાપ્ત્યાવ્યવચ્છેદમ્ અસઙ્ગમ્ આત્મનો મુનિર્ નભસ્ત્વં વિતતસ્ય ભાવયેત્

તેજો-ઽબ્-અન્ન-મયૈર્ ભાવૈર્ મેઘાદ્યૈર્ વાયુનેરિતૈઃ ।
ન સ્પૃશ્યતે નભસ્ તદ્વત્ કાલ-સૃષ્ટૈર્ ગુણૈઃ પુમાન્

સ્વચ્છઃ પ્રકૃતિતઃ સ્નિગ્ધો માધુર્યસ્ તીર્થ-ભૂર્ નૃણામ્ ।
મુનિઃ પુનાત્ય્ અપાં મિત્રમ્ ઈક્ષોપસ્પર્શ-કીર્તનૈઃ

તેજસ્વી તપસા દીપ્તો દુર્ધર્ષોદર-ભાજનઃ ।
સર્વ-ભક્ષ્યો ઽપિ યુક્તાત્મા નાદત્તે મલમ્ અગ્નિ-વત્

ક્વચિચ્ છન્નઃ ક્વચિત્ સ્પષ્ટ ઉપાસ્યઃ શ્રેય ઇચ્છતામ્ ।
ભુઙ્ક્તે સર્વત્ર દાતૃણાં દહન્ પ્રાગ્-ઉત્તરાશુભમ્

સ્વ-માયયા સૃષ્ટમ્ ઇદં સદ્-અસલ્-લક્ષણં વિભુઃ ।
પ્રવિષ્ટ ઈયતે તત્-તત્- સ્વરૂપો ઽગ્નિર્ ઇવૈધસિ

વિસર્ગાદ્યાઃ શ્મશાનાન્તા ભાવા દેહસ્ય નાત્મનઃ ।
કલાનામ્ ઇવ ચન્દ્રસ્ય કાલેનાવ્યક્ત-વર્ત્મના

કાલેન હ્ય્ ઓઘ-વેગેન ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ ।
નિત્યાવ્ અપિ ન દૃશ્યેતે આત્મનો ઽગ્નેર્ યથાર્ચિષામ્

ગુણૈર્ ગુણાન્ ઉપાદત્તે યથા-કાલં વિમુઞ્ચતિ ।
ન તેષુ યુજ્યતે યોગી ગોભિર્ ગા ઇવ ગો-પતિઃ

બુધ્યતે સ્વે ન ભેદેન વ્યક્તિ-સ્થ ઇવ તદ્-ગતઃ ।
લક્ષ્યતે સ્થૂલ-મતિભિર્ આત્મા ચાવસ્થિતો ઽર્ક-વત્

નાતિ-સ્નેહઃ પ્રસઙ્ગો વા કર્તવ્યઃ ક્વાપિ કેનચિત્ ।
કુર્વન્ વિન્દેત સન્તાપં કપોત ઇવ દીન-ધીઃ

કપોતઃ કશ્ચનારણ્યે કૃત-નીડો વનસ્પતૌ ।
કપોત્યા ભાર્યયા સાર્ધમ્ ઉવાસ કતિચિત્ સમાઃ

કપોતૌ સ્નેહ-ગુણિત- હૃદયૌ ગૃહ-ધર્મિણૌ ।
દૃષ્ટિં દૃષ્ટ્યાઙ્ગમ્ અઙ્ગેન બુદ્ધિં બુદ્ધ્યા બબન્ધતુઃ

શય્યાસનાટન-સ્થાન વાર્તા-ક્રીડાશનાદિકમ્ ।
મિથુની-ભૂય વિશ્રબ્ધૌ ચેરતુર્ વન-રાજિષુ

યં યં વાઞ્છતિ સા રાજન્ તર્પયન્ત્ય્ અનુકમ્પિતા ।
તં તં સમનયત્ કામં કૃચ્છ્રેણાપ્ય્ અજિતેન્દ્રિયઃ

કપોતી પ્રથમં ગર્ભં ગૃહ્ણન્તી કાલ આગતે ।
અણ્ડાનિ સુષુવે નીડે સ્ત-પત્યુઃ સન્નિધૌ સતી

તેષુ કાલે વ્યજાયન્ત રચિતાવયવા હરેઃ ।
શક્તિભિર્ દુર્વિભાવ્યાભિઃ કોમલાઙ્ગ-તનૂરુહાઃ

પ્રજાઃ પુપુષતુઃ પ્રીતૌ દમ્પતી પુત્ર-વત્સલૌ ।
શૃણ્વન્તૌ કૂજિતં તાસાં નિર્વૃતૌ કલ-ભાષિતૈઃ

તાસાં પતત્રૈઃ સુ-સ્પર્શૈઃ કૂજિતૈર્ મુગ્ધ-ચેષ્ટિતૈઃ ।
પ્રત્યુદ્ગમૈર્ અદીનાનાં પિતરૌ મુદમ્ આપતુઃ

સ્નેહાનુબદ્ધ-હૃદયાવ્ અન્યોન્યં વિષ્ણુ-માયયા ।
વિમોહિતૌ દીન-ધિયૌ શિશૂન્ પુપુષતુઃ પ્રજાઃ

એકદા જગ્મતુસ્ તાસામ્ અન્નાર્થં તૌ કુટુમ્બિનૌ ।
પરિતઃ કાનને તસ્મિન્ન્ અર્થિનૌ ચેરતુશ્ ચિરમ્

દૃષ્ટ્વા તાન્ લુબ્ધકઃ કશ્ચિદ્ યદૃચ્છાતો વને-ચરઃ ।
જગૃહે જાલમ્ આતત્ય ચરતઃ સ્વાલયાન્તિકે

કપોતશ્ ચ કપોતી ચ પ્રજા-પોષે સદોત્સુકૌ ।
ગતૌ પોષણમ્ આદાય સ્વ-નીડમ્ ઉપજગ્મતુઃ

કપોતી સ્વાત્મજાન્ વીક્ષ્ય બાલકાન્ જાલ-સમ્વૃતાન્ ।
તાન્ અભ્યધાવત્ ક્રોશન્તી ક્રોશતો ભૃશ-દુઃખિતા

સાસકૃત્ સ્નેહ-ગુણિતા દીન-ચિત્તાજ-માયયા ।
સ્વયં ચાબધ્યત શિચા બદ્ધાન્ પશ્યન્ત્ય્ અપસ્મૃતિઃ

કપોતઃ સ્વાત્મજાન્ બદ્ધાન્ આત્મનો ઽપ્ય્ અધિકાન્ પ્રિયાન્ ।
ભાર્યાં ચાત્મ-સમાં દીનો વિલલાપાતિ-દુઃખિતઃ

અહો મે પશ્યતાપાયમ્ અલ્પ-પુણ્યસ્ય દુર્મતેઃ ।
અતૃપ્તસ્યાકૃતાર્થસ્ય ગૃહસ્ ત્રૈ-વર્ગિકો હતઃ

અનુરૂપાનુકૂલા ચ યસ્ય મે પતિ-દેવતા ।
શૂન્યે ગૃહે માં સન્ત્યજ્ય પુત્રૈઃ સ્વર્ યાતિ સાધુભિઃ

સો ઽહં શૂન્યે ગૃહે દીનો મૃત-દારો મૃત-પ્રજઃ ।
જિજીવિષે કિમ્ અર્થં વા વિધુરો દુઃખ-જીવિતઃ

તાંસ્ તથૈવાવૃતાન્ શિગ્ભિર્ મૃત્યુ-ગ્રસ્તાન્ વિચેષ્ટતઃ ।
સ્વયં ચ કૃપણઃ શિક્ષુ પશ્યન્ન્ અપ્ય્ અબુધો ઽપતત્

તં લબ્ધ્વા લુબ્ધકઃ ક્રૂરઃ કપોતં ગૃહ-મેધિનમ્ ।
કપોતકાન્ કપોતીં ચ સિદ્ધાર્થઃ પ્રયયૌ ગૃહમ્

એવં કુટુમ્બ્ય્ અશાન્તાત્મા દ્વન્દ્વારામઃ પતત્રિ-વત્ ।
પુષ્ણન્ કુટુમ્બં કૃપણઃ સાનુબન્ધો ઽવસીદતિ

યઃ પ્રાપ્ય માનુષં લોકં મુક્તિ-દ્વારમ્ અપાવૃતમ્ ।
ગૃહેષુ ખગ-વત્ સક્તસ્ તમ્ આરૂઢ-ચ્યુતં વિદુઃ