ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.02

ભ્પ્_11.02.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ગોવિન્દ-ભુજ-ગુપ્તાયાં દ્વારવત્યાં કુરૂદ્વહ ।
અવાત્સીન્ નારદો ઽભીક્ષ્ણં કૃષ્ણોપાસન-લાલસઃ

કો નુ રાજન્ન્ ઇન્દ્રિયવાન્ મુકુન્દ-ચરણામ્બુજમ્ ।
ન ભજેત્ સર્વતો-મૃત્યુર્ ઉપાસ્યમ્ અમરોત્તમૈઃ

તમ્ એકદા તુ દેવર્ષિં વસુદેવો ગૃહાગતમ્ ।
અર્ચિતં સુખમ્ આસીનમ્ અભિવાદ્યેદમ્ અબ્રવીત્

ભ્પ્_11.02.004।0 શ્રી-વસુદેવ ઉવાચ
ભગવન્ ભવતો યાત્રા સ્વસ્તયે સર્વ-દેહિનામ્ ।
કૃપણાનાં યથા પિત્રોર્ ઉત્તમ-શ્લોક-વર્ત્મનામ્

ભૂતાનાં દેવ-ચરિતં દુઃખાય ચ સુખાય ચ ।
સુખાયૈવ હિ સાધૂનાં ત્વાદૃશામ્ અચ્યુતાત્મનામ્

ભજન્તિ યે યથા દેવાન્ દેવા અપિ તથૈવ તાન્ ।
છાયેવ કર્મ-સચિવાઃ સાધવો દીન-વત્સલાઃ

બ્રહ્મંસ્ તથાપિ પૃચ્છામો ધર્માન્ ભાગવતાંસ્ તવ ।
યાન્ શ્રુત્વા શ્રદ્ધયા મર્ત્યો મુચ્યતે સર્વતો ભયાત્

અહં કિલ પુરાનન્તં પ્રજાર્થો ભુવિ મુક્તિ-દમ્ ।
અપૂજયં ન મોક્ષાય મોહિતો દેવ-માયયા

યથા વિચિત્ર-વ્યસનાદ્ ભવદ્ભિર્ વિશ્વતો-ભયાત્ ।
મુચ્યેમ હ્ય્ અઞ્જસૈવાદ્ધા તથા નઃ શાધિ સુ-વ્રત

ભ્પ્_11.02.010।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
રાજન્ન્ એવં કૃત-પ્રશ્નો વસુદેવેન ધીમતા ।
પ્રીતસ્ તમ્ આહ દેવર્ષિર્ હરેઃ સંસ્મારિતો ગુણૈઃ

ભ્પ્_11.02.011।0 શ્રી-નારદ ઉવાચ
સમ્યગ્ એતદ્ વ્યવસિતં ભવતા સાત્વતર્ષભ ।
યત્ પૃચ્છસે ભાગવતાન્ ધર્માંસ્ ત્વં વિશ્વ-ભાવનાન્

શ્રુતો ઽનુપઠિતો ધ્યાત આદૃતો વાનુમોદિતઃ ।
સદ્યઃ પુનાતિ સદ્-ધર્મો દેવ-વિશ્વ-દ્રુહો ઽપિ હિ

ત્વયા પરમ-કલ્યાણઃ પુણ્ય-શ્રવણ-કીર્તનઃ ।
સ્મારિતો ભગવાન્ અદ્ય દેવો નારાયણો મમ

અત્રાપ્ય્ ઉદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
આર્ષભાણાં ચ સંવાદં વિદેહસ્ય મહાત્મનઃ

પ્રિયવ્રતો નામ સુતો મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય યઃ ।
તસ્યાગ્નીધ્રસ્ તતો નાભિર્ ઋષભસ્ તત્-સુતઃ સ્મૃતઃ

તમ્ આહુર્ વાસુદેવાંશં મોક્ષ-ધર્મ-વિવક્ષયા ।
અવતીર્ણં સુત-શતં તસ્યાસીદ્ બ્રહ્મ-પારગમ્

તેષાં વૈ ભરતો જ્યેષ્ઠો નારાયણ-પરાયણઃ ।
વિખ્યાતં વર્ષમ્ એતદ્ યન્- નામ્ના ભારતમ્ અદ્ભુતમ્

સ ભુક્ત-ભોગાં ત્યક્ત્વેમાં નિર્ગતસ્ તપસા હરિમ્ ।
ઉપાસીનસ્ તત્-પદવીં લેભે વૈ જનૃનભિસ્ ત્રિભિઃ

તેષાં નવ નવ-દ્વીપ- પતયો ઽસ્ય સમન્તતઃ ।
કર્મ-તન્ત્ર-પ્રણેતાર એકાશીતિર્ દ્વિજાતયઃ

નવાભવન્ મહા-ભાગા મુનયો હ્ય્ અર્થ-શંસિનઃ ।
શ્રમણા વાત-રસના આત્મ-વિદ્યા-વિશારદાઃ

કવિર્ હવિર્ અન્તરીક્ષઃ પ્રબુદ્ધઃ પિપ્પલાયનઃ ।
આવિર્હોત્રો ઽથ દ્રુમિલશ્ ચમસઃ કરભાજનઃ

ત એતે ભગવદ્-રૂપં વિશ્વં સદ્-અસદ્-આત્મકમ્ ।
આત્મનો ઽવ્યતિરેકેણ પશ્યન્તો વ્યચરન્ મહીમ્

અવ્યાહતેષ્ટ-ગતયઃ સુર-સિદ્ધ-સાધ્ય- $ ગન્ધર્વ-યક્ષ-નર-કિન્નર-નાગ-લોકાન્ &અમ્પ્;
મુક્તાશ્ ચરન્તિ મુનિ-ચારણ-ભૂતનાથ- % વિદ્યાધર-દ્વિજ-ગવાં ભુવનાનિ કામમ્ ॥ ભ્પ્_11.02.023* ॥
ત એકદા નિમેઃ સત્રમ્ ઉપજગ્મુર્ યદૃચ્છયા ।
વિતાયમાનમ્ ઋષિભિર્ અજનાભે મહાત્મનઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા સૂર્ય-સઙ્કાશાન્ મહા-ભાગવતાન્ નૃપ ।
યજમાનો ઽગ્નયો વિપ્રાઃ સર્વ એવોપતસ્થિરે

વિદેહસ્ તાન્ અભિપ્રેત્ય નારાયણ-પરાયણાન્ ।
પ્રીતઃ સમ્પૂજયાં ચક્રે આસન-સ્થાન્ યથાર્હતઃ

તાન્ રોચમાનાન્ સ્વ-રુચા બ્રહ્મ-પુત્રોપમાન્ નવ ।
પપ્રચ્છ પરમ-પ્રીતઃ પ્રશ્રયાવનતો નૃપઃ

ભ્પ્_11.02.028।0 શ્રી-વિદેહ ઉવાચ
મન્યે ભગવતઃ સાક્ષાત્ પાર્ષદાન્ વો મધુ-દ્વિસઃ ।
વિષ્ણોર્ ભૂતાનિ લોકાનાં પાવનાય ચરન્તિ હિ

દુર્લભો માનુષો દેહો દેહિનાં ક્ષણ-ભઙ્ગુરઃ ।
તત્રાપિ દુર્લભં મન્યે વૈકુણ્ઠ-પ્રિય-દર્શનમ્

અત આત્યન્તિકં ક્ષેમં પૃચ્છામો ભવતો ઽનઘાઃ ।
સંસારે ઽસ્મિન્ ક્ષણાર્ધો ઽપિ સત્-સઙ્ગઃ શેવધિર્ નૃણામ્

ધર્માન્ ભાગવતાન્ બ્રૂત યદિ નઃ શ્રુતયે ક્ષમમ્ ।
યૈઃ પ્રસન્નઃ પ્રપન્નાય દાસ્યત્ય્ આત્માનમ્ અપ્ય્ અજઃ

ભ્પ્_11.02.032।0 શ્રી-નારદ ઉવાચ
એવં તે નિમિના પૃષ્ટા વસુદેવ મહત્તમાઃ ।
પ્રતિપૂજ્યાબ્રુવન્ પ્રીત્યા સ-સદસ્યર્ત્વિજં નૃપમ્

ભ્પ્_11.02.033।0 શ્રી-કવિર્ ઉવાચ
મન્યે ઽકુતશ્ચિદ્-ભયમ્ અચ્યુતસ્ય પાદામ્બુજોપાસનમ્ અત્ર નિત્યમ્ ।
ઉદ્વિગ્ન-બુદ્ધેર્ અસદ્-આત્મ-ભાવાદ્ વિશ્વાત્મના યત્ર નિવર્તતે ભીઃ

યે વૈ ભગવતા પ્રોક્તા ઉપાયા હ્ય્ આત્મ-લબ્ધયે ।
અઞ્જઃ પુંસામ્ અવિદુષાં વિદ્ધિ ભાગવતાન્ હિ તાન્

યાન્ આસ્થાય નરો રાજન્ ન પ્રમાદ્યેત કર્હિચિત્ ।
ધાવન્ નિમીલ્ય વા નેત્રે ન સ્ખલેન્ ન પતેદ્ ઇહ

કાયેન વાચા મનસેન્દ્રિયૈર્ વા બુદ્ધ્યાત્મના વાનુસૃત-સ્વભાવાત્ ।
કરોતિ યદ્ યત્ સકલં પરસ્મૈ નારાયણાયેતિ સમર્પયેત્ તત્

ભયં દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાદ્ ઈશાદ્ અપેતસ્ય વિપર્યયો ઽસ્મૃતિઃ ।
તન્-માયયાતો બુધ આભજેત્ તં ભક્ત્યૈકયેશં ગુરુ-દેવતાત્મા

અવિદ્યમાનો ઽપ્ય્ અવભાતિ હિ દ્વયો ધ્યાતુર્ ધિયા સ્વપ્ન-મનોરથૌ યથા ।
તત્ કર્મ-સઙ્કલ્પ-વિકલ્પકં મનો બુધો નિરુન્ધ્યાદ્ અભયં તતઃ સ્યાત્

શૃણ્વન્ સુ-ભદ્રાણિ રથાઙ્ગ-પાણેર્ જન્માનિ કર્માણિ ચ યાનિ લોકે ।
ગીતાનિ નામાનિ તદ્-અર્થકાનિ ગાયન્ વિલજ્જો વિચરેદ્ અસઙ્ગઃ

એવં-વ્રતઃ સ્વ-પ્રિય-નામ-કીર્ત્યા જાતાનુરાગો દ્રુત-ચિત્ત ઉચ્ચૈઃ ।
હસત્ય્ અથો રોદિતિ રૌતિ ગાયત્ય્ ઉન્માદ-વન્ નૃત્યતિ લોક-બાહ્યઃ

ખં વાયુમ્ અગ્નિં સલિલં મહીં ચ જ્યોતીંષિ સત્ત્વાનિ દિશો દ્રુમાદીન્ ।
સરિત્-સમુદ્રાંશ્ ચ હરેઃ શરીરં યત્ કિં ચ ભૂતં પ્રણમેદ્ અનન્યઃ

ભક્તિઃ પરેશાનુભવો વિરક્તિર્ અન્યત્ર ચૈષ ત્રિક એક-કાલઃ ।
પ્રપદ્યમાનસ્ય યથાશ્નતઃ સ્યુસ્ તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્ષુદ્-અપાયો ઽનુ-ઘાસમ્

ઇત્ય્ અચ્યુતાઙ્ઘ્રિં ભજતો ઽનુવૃત્ત્યા ભક્તિર્ વિરક્તિર્ ભગવત્-પ્રબોધઃ ।
ભવન્તિ વૈ ભાગવતસ્ય રાજંસ્ તતઃ પરાં શાન્તિમ્ ઉપૈતિ સાક્ષાત્

ભ્પ્_11.02.044।0 શ્રી-રાજોવાચ
અથ ભાગવતં બ્રૂત યદ્-ધર્મો યાદૃશો નૃણામ્ ।
યથાચરતિ યદ્ બ્રૂતે યૈર્ લિઙ્ગૈર્ ભગવત્-પ્રિયઃ

ભ્પ્_11.02.045।0 શ્રી-હવિર્ ઉવાચ
સર્વ-ભૂતેષુ યઃ પશ્યેદ્ ભગવદ્-ભાવમ્ આત્મનઃ ।
ભૂતાનિ ભગવત્ય્ આત્મન્ય્ એષ ભાગવતોત્તમઃ

ઈસ્વરે તદ્-અધીનેષુ બાલિશેષુ દ્વિષત્સુ ચ ।
પ્રેમ-મૈત્રી-કૃપોપેક્ષા યઃ કરોતિ સ મધ્યમઃ

અર્ચાયામ્ એવ હરયે પૂજાં યઃ શ્રદ્ધયેહતે ।
ન તદ્-ભક્તેષુ ચાન્યેષુ સ ભક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્મૃતઃ

ગૃહીત્વાપીન્દ્રિયૈર્ અર્થાન્ યો ન દ્વેષ્ટિ ન હૃષ્યતિ ।
વિષ્ણોર્ માયામ્ ઇદં પશ્યન્ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ

દેહેન્દ્રિય-પ્રાણ-મનો-ધિયાં યો જન્માપ્યય-ક્ષુદ્-ભય-તર્ષ-કૃચ્છ્રૈઃ ।
સંસાર-ધર્મૈર્ અવિમુહ્યમાનઃ સ્મૃત્યા હરેર્ ભાગવત-પ્રધાનઃ

ન કામ-કર્મ-બીજાનાં યસ્ય ચેતસિ સમ્ભવઃ ।
વાસુદેવૈક-નિલયઃ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ

ન યસ્ય જન્મ-કર્મભ્યાં ન વર્ણાશ્રમ-જાતિભિઃ ।
સજ્જતે ઽસ્મિન્ન્ અહં-ભાવો દેહે વૈ સ હરેઃ પ્રિયઃ

ન યસ્ય સ્વઃ પર ઇતિ વિત્તેષ્વ્ આત્મનિ વા ભિદા ।
સર્વ-ભૂત-સમઃ શાન્તઃ સ વૈ ભાગવતોત્તમઃ

ત્રિ-ભુવન-વિભવ-હેતવે ઽપ્ય્ અકુણ્ઠ- $ સ્મૃતિર્ અજિતાત્મ-સુરાદિભિર્ વિમૃગ્યાત્ &અમ્પ્;
ન ચલતિ ભગવત્-પદારવિન્દાલ્ % લવ-નિમિષાર્ધમ્ અપિ યઃ સ વૈષ્ણવાગ્ર્યઃ ॥ ભ્પ્_11.02.053* ॥
ભગવત ઉરુ-વિક્રમાઙ્ઘ્રિ-શાખા- નખ-મણિ-ચન્દ્રિકયા નિરસ્ત-તાપે ।
હૃદિ કથમ્ ઉપસીદતાં પુનઃ સ પ્રભવતિ ચન્દ્ર ઇવોદિતે ઽર્ક-તાપઃ

વિસૃજતિ હૃદયં ન યસ્ય સાક્ષાદ્ ધરિર્ અવશાભિહિતો ઽપ્ય્ અઘૌઘ-નાશઃ ।
પ્રણય-રસનયા ધૃતાઙ્ઘ્રિ-પદ્મઃ સ ભવતિ ભાગવત-પ્રધાન ઉક્તઃ