ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.03

ભ્પ્_11.03.001।0 શ્રી-રાજોવાચ
પરસ્ય વિષ્ણોર્ ઈશસ્ય માયિનામ્ અપિ મોહિનીમ્ ।
માયાં વેદિતુમ્ ઇચ્છામો ભગવન્તો બ્રુવન્તુ નઃ

નાનુતૃપ્યે જુષન્ યુષ્મદ્- વચો હરિ-કથામૃતમ્ ।
સંસાર-તાપ-નિસ્તપ્તો મર્ત્યસ્ તત્-તાપ-ભેષજમ્

ભ્પ્_11.03.003।0 શ્રી-અન્તરીક્ષ ઉવાચ
એભિર્ ભૂતાનિ ભૂતાત્મા મહા-ભૂતૈર્ મહા-ભુજ ।
સસર્જોચ્ચાવચાન્ય્ આદ્યઃ સ્વ-માત્રાત્મ-પ્રસિદ્ધયે

એવં સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ પ્રવિષ્ટઃ પઞ્ચ-ધાતુભિઃ ।
એકધા દશધાત્માનં વિભજન્ જુષતે ગુણાન્

ગુણૈર્ ગુણાન્ સ ભુઞ્જાન આત્મ-પ્રદ્યોતિતૈઃ પ્રભુઃ ।
મન્યમાન ઇદં સૃષ્ટમ્ આત્માનમ્ ઇહ સજ્જતે

કર્માણિ કર્મભિઃ કુર્વન્ સ-નિમિત્તાનિ દેહ-ભૃત્ ।
તત્ તત્ કર્મ-ફલં ગૃહ્ણન્ ભ્રમતીહ સુખેતરમ્

ઇત્થં કર્મ-ગતીર્ ગચ્છન્ બહ્વ્-અભદ્ર-વહાઃ પુમાન્ ।
આભૂત-સમ્પ્લવાત્ સર્ગ- પ્રલયાવ્ અશ્નુતે ઽવશઃ

ધાતૂપપ્લવ આસન્ને વ્યક્તં દ્રવ્ય-ગુણાત્મકમ્ ।
અનાદિ-નિધનઃ કાલો હ્ય્ અવ્યક્તાયાપકર્ષતિ

શત-વર્ષા હ્ય્ અનાવૃષ્ટિર્ ભવિષ્યત્ય્ ઉલ્બણા ભુવિ ।
તત્-કાલોપચિતોષ્ણાર્કો લોકાંસ્ ત્રીન્ પ્રતપિષ્યતિ

પાતાલ-તલમ્ આરભ્ય સઙ્કર્ષણ-મુખાનલઃ ।
દહન્ન્ ઊર્ધ્વ-શિખો વિષ્વગ્ વર્ધતે વાયુનેરિતઃ

સંવર્તકો મેઘ-ગણો વર્ષતિ સ્મ શતં સમાઃ ।
ધારાભિર્ હસ્તિ-હસ્તાભિર્ લીયતે સલિલે વિરાટ્

તતો વિરાજમ્ ઉત્સૃજ્ય્ વૈરાજઃ પુરુષો નૃપ ।
અવ્યક્તં વિશતે સૂક્ષ્મં નિરિન્ધન ઇવાનલઃ

વાયુના હૃત-ગન્ધા ભૂઃ સલિલત્વાય કલ્પતે ।
સલિલં તદ્-ધૃત-રસં જ્યોતિષ્ટ્વાયોપકલ્પતે

હૃત-રૂપં તુ તમસા વાયૌ જ્યોતિઃ પ્રલીયતે ।
હૃત-સ્પર્શો ઽવકાશેન વાયુર્ નભસિ લીયતે ।
કાલાત્મના હૃત-ગુણં નભ આત્મનિ લીયતે

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિઃ સહ વૈકારિકૈર્ નૃપ ।
પ્રવિશન્તિ હ્ય્ અહઙ્કારં સ્વ-ગુણૈર્ અહમ્ આત્મનિ

એષા માયા ભગવતઃ સર્ગ-સ્થિત્ય્-અન્ત-કારિણી ।
ત્રિ-વર્ણા વર્ણિતાસ્માભિઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ

ભ્પ્_11.03.017।0 શ્રી-રાજોવાચ
યથૈતામ્ ઐશ્વરીં માયાં દુસ્તરામ્ અકૃતાત્મભિઃ ।
તરન્ત્ય્ અઞ્જઃ સ્થૂલ-ધિયો મહર્ષ ઇદમ્ ઉચ્યતામ્

ભ્પ્_11.03.018।0 શ્રી-પ્રબુદ્ધ ઉવાચ
કર્માણ્ય્ આરભમાણાનાં દુઃખ-હત્યૈ સુખાય ચ ।
પશ્યેત્ પાક-વિપર્યાસં મિથુની-ચારિણાં નૃણામ્

નિત્યાર્તિદેન વિત્તેન દુર્લભેનાત્મ-મૃત્યુના ।
ગૃહાપત્યાપ્ત-પશુભિઃ કા પ્રીતિઃ સાધિતૈશ્ ચલૈઃ

એવં લોકં પરમ્ વિદ્યાન્ નશ્વરં કર્મ-નિર્મિતમ્ ।
સ-તુલ્યાતિશય-ધ્વંસં યથા મણ્ડલ-વર્તિનામ્

તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્ ।
શાબ્દે પરે ચ નિષ્ણાતં બ્રહ્મણ્ય્ ઉપશમાશ્રયમ્

તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષેદ્ ગુર્વ્-આત્મ-દૈવતઃ ।
અમાયયાનુવૃત્ત્યા યૈસ્ તુષ્યેદ્ આત્માત્મ-દો હરિઃ

સર્વતો મનસો ઽસઙ્ગમ્ આદૌ સઙ્ગં ચ સાધુષુ ।
દયાં મૈત્રીં પ્રશ્રયં ચ ભૂતેષ્વ્ અદ્ધા યથોચિતમ્

શૌચં તપસ્ તિતિક્ષાં ચ મૌનં સ્વાધ્યાયમ્ આર્જવમ્ ।
બ્રહ્મચર્યમ્ અહિંસાં ચ સમત્વં દ્વન્દ્વ-સંજ્ઞયોઃ

સર્વત્રાત્મેશ્વરાન્વીક્ષાં કૈવલ્યમ્ અનિકેતતામ્ ।
વિવિક્ત-ચીર-વસનં સન્તોષં યેન કેનચિત્

શ્રદ્ધાં ભાગવતે શાસ્ત્રે ઽનિન્દામ્ અન્યત્ર ચાપિ હિ ।
મનો-વાક્-કર્મ-દણ્ડં ચ સત્યં શમ-દમાવ્ અપિ

શ્રવણં કીર્તનં ધ્યાનં હરેર્ અદ્ભુત-કર્મણઃ ।
જન્મ-કર્મ-ગુણાનાં ચ તદ્-અર્થે ઽખિલ-ચેષ્ટિતમ્

ઇષ્ટં દત્તં તપો જપ્તં વૃત્તં યચ્ ચાત્મનઃ પ્રિયમ્ ।
દારાન્ સુતાન્ ગૃહાન્ પ્રાણાન્ યત્ પરસ્મૈ નિવેદનમ્

એવં કૃષ્ણાત્મ-નાથેષુ મનુષ્યેષુ ચ સૌહૃદમ્ ।
પરિચર્યાં ચોભયત્ર મહત્સુ નૃષુ સાધુષુ

પરસ્પરાનુકથનં પાવનં ભગવદ્-યશઃ ।
મિથો રતિર્ મિથસ્ તુષ્ટિર્ નિવૃત્તિર્ મિથ આત્મનઃ

સ્મરન્તઃ સ્મારયન્તશ્ ચ મિથો ઽઘૌઘ-હરં હરિમ્ ।
ભક્ત્યા સઞ્જાતયા ભક્ત્યા બિભ્રત્ય્ ઉત્પુલકાં તનુમ્

ક્વચિદ્ રુદન્ત્ય્ અચ્યુત-ચિન્તયા ક્વચિદ્ $ ધસન્તિ નન્દન્તિ વદન્ત્ય્ અલૌકિકાઃ &અમ્પ્;
નૃત્યન્તિ ગાયન્ત્ય્ અનુશીલયન્ત્ય્ અજં % ભવન્તિ તૂષ્ણીં પરમ્ એત્ય નિર્વૃતાઃ ॥ ભ્પ્_11.03.032* ॥
ઇતિ ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષન્ ભક્ત્યા તદ્-ઉત્થયા ।
નારાયણ-પરો માયામ્ અઞ્જસ્ તરતિ દુસ્તરામ્

ભ્પ્_11.03.034।0 શ્રી-રાજોવાચ
નારાયણાભિધાનસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
નિષ્ઠામ્ અર્હથ નો વક્તું યૂયં હિ બ્રહ્મ-વિત્તમાઃ

ભ્પ્_11.03.035।0 શ્રી-પિપ્પલાયન ઉવાચ
સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવ-પ્રલય-હેતુર્ અહેતુર્ અસ્ય $ યત્ સ્વપ્ન-જાગર-સુષુપ્તિષુ સદ્ બહિશ્ ચ &
સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવ-પ્રલય-હેતુર્ અહેતુર્ અસ્ય $ યત્ સ્વપ્ન-જાગર-સુષુપ્તિષુ સદ્ બહિશ્ ચ &
દેહેન્દ્રિયાસુ-હૃદયાનિ ચરન્તિ યેન % સઞ્જીવિતાનિ તદ્ અવેહિ પરં નરેન્દ્ર ॥ ભ્પ્_11.03.035* ॥
નૈતન્ મનો વિશતિ વાગ્ ઉત ચક્ષુર્ આત્મા $ પ્રાણેન્દ્રિયાણિ ચ યથાનલમ્ અર્ચિષઃ સ્વાઃ &
નૈતન્ મનો વિશતિ વાગ્ ઉત ચક્ષુર્ આત્મા $ પ્રાણેન્દ્રિયાણિ ચ યથાનલમ્ અર્ચિષઃ સ્વાઃ &
શબ્દો ઽપિ બોધક-નિષેધતયાત્મ-મૂલમ્ % અર્થોક્તમ્ આહ યદ્-ઋતે ન નિષેધ-સિદ્ધિઃ ॥ ભ્પ્_11.03.036* ॥
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ત્રિ-વૃદ્ એકમ્ આદૌ $ સૂત્રં મહાન્ અહમ્ ઇતિ પ્રવદન્તિ જીવમ્ &
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ત્રિ-વૃદ્ એકમ્ આદૌ $ સૂત્રં મહાન્ અહમ્ ઇતિ પ્રવદન્તિ જીવમ્ &
જ્ઞાન-ક્રિયાર્થ-ફલ-રૂપતયોરુ-શક્તિ % બ્રહ્મૈવ ભાતિ સદ્ અસચ્ ચ તયોઃ પરં યત્ ॥ ભ્પ્_11.03.037* ॥
નાત્મા જજાન ન મરિષ્યતિ નૈધતે ઽસૌ $ ન ક્ષીયતે સવન-વિદ્ વ્યભિચારિણાં હિ &
નાત્મા જજાન ન મરિષ્યતિ નૈધતે ઽસૌ $ ન ક્ષીયતે સવન-વિદ્ વ્યભિચારિણાં હિ &
સર્વત્ર શશ્વદ્ અનપાય્ય્ ઉપલબ્ધિ-માત્રં % પ્રાણો યથેન્દ્રિય-બલેન વિકલ્પિતં સત્ ॥ ભ્પ્_11.03.038* ॥
અણ્ડેષુ પેશિષુ તરુષ્વ્ અવિનિશ્ચિતેષુ પ્રાણો હિ જીવમ્ ઉપધાવતિ તત્ર તત્ર ।
સન્ને યદ્ ઇન્દ્રિય-ગણે ઽહમિ ચ પ્રસુપ્તે કૂટ-સ્થ આશયમ્ ઋતે તદ્-અનુસ્મૃતિર્ નઃ

યર્હ્ય્ અબ્જ-નાભ-ચરણૈષણયોરુ-ભક્ત્યા $ ચેતો-મલાનિ વિધમેદ્ ગુણ-કર્મ-જાનિ &અમ્પ્;
તસ્મિન્ વિશુદ્ધ ઉપલભ્યત આત્મ-તત્ત્વં % શાક્ષાદ્ યથામલ-દૃશોઃ સવિતૃ-પ્રકાશઃ ॥ ભ્પ્_11.03.040*
0 શ્રી-રાજોવાચ
કર્મ-યોગં વદત નઃ પુરુષો યેન સંસ્કૃતઃ ।
વિધૂયેહાશુ કર્માણિ નૈષ્કર્મ્યં વિન્દતે પરમ્

એવં પ્રશ્નમ્ ઋષીન્ પૂર્વમ્ અપૃચ્છં પિતુર્ અન્તિકે ।
નાબ્રુવન્ બ્રહ્મણઃ પુત્રાસ્ તત્ર કારણમ્ ઉચ્યતામ્

ભ્પ્_11.03.043।0 શ્રી-આવિર્હોત્ર ઉવાચ
કર્માકર્મ વિકર્મેતિ વેદ-વાદો ન લૌકિકઃ ।
વેદસ્ય ચેશ્વરાત્મત્વાત્ તત્ર મુહ્યન્તિ સૂરયઃ

પરોક્ષ-વાદો વેદો ઽયં બાલાનામ્ અનુશાસનમ્ ।
કર્મ-મોક્ષાય કર્માણિ વિધત્તે હ્ય્ અગદં યથા

નાચરેદ્ યસ્ તુ વેદોક્તં સ્વયમ્ અજ્ઞો ઽજિતેન્દ્રિયઃ ।
વિકર્મણા હ્ય્ અધર્મેણ મૃત્યોર્ મૃત્યુમ્ ઉપૈતિ સઃ

વેદોક્તમ્ એવ કુર્વાણો નિઃસઙ્ગો ઽર્પિતમ્ ઈશ્વરે ।
નૈષ્કર્મ્યં લભતે સિદ્ધિં રોચનાર્થા ફલ-શ્રુતિઃ

ય આશુ હૃદય-ગ્રન્થિં નિર્જિહીઋષુઃ પરાત્મનઃ ।
વિધિનોપચરેદ્ દેવં તન્ત્રોક્તેન ચ કેશવમ્

લબ્ધ્વાનુગ્રહ આચાર્યાત્ તેન સન્દર્શિતાગમઃ ।
મહા-પુરુષમ્ અભ્યર્ચેન્ મૂર્ત્યાભિમતયાત્મનઃ

શુચિઃ સમ્મુખમ્ આસીનઃ પ્રાણ-સંયમનાદિભિઃ ।
પિણ્ડં વિશોધ્ય સન્ન્યાસ- કૃત-રક્ષો ઽર્ચયેદ્ ધરિમ્

અર્ચાદૌ હૃદયે ચાપિ યથા-લબ્ધોપચારકૈઃ ।
દ્રવ્ય-ક્ષિત્ય્-આત્મ-લિણ્ગાનિ નિષ્પાદ્ય પ્રોક્ષ્ય ચાસનમ્

પાદ્યાદીન્ ઉપકલ્પ્યાથ સન્નિધાપ્ય સમાહિતઃ ।
હૃદ્-આદિભિઃ કૃત-ન્યાસો મૂલ-મન્ત્રેણ ચાર્ચયેત્

સાઙ્ગોપાઙ્ગાં સ-પાર્ષદાં તાં તાં મૂર્તિં સ્વ-મન્ત્રતઃ ।
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાદ્યૈઃ સ્નાન-વાસો-વિભૂષણૈઃ

ગન્ધ-માલ્યાક્ષત-સ્રગ્ભિર્ ધૂપ-દીપોપહારકૈઃ ।
સાઙ્ગમ્ સમ્પૂજ્ય વિધિવત્ સ્તવૈઃ સ્તુત્વા નમેદ્ ધરિમ્

આત્માનમ્ તન્-મયમ્ ધ્યાયન્ મૂર્તિં સમ્પૂજયેદ્ ધરેઃ ।
શેષામ્ આધાય શિરસા સ્વ-ધામ્ન્ય્ ઉદ્વાસ્ય સત્-કૃતમ્

એવમ્ અગ્ન્ય્-અર્ક-તોયાદાવ્ અતિથૌ હૃદયે ચ યઃ ।
યજતીશ્વરમ્ આત્માનમ્ અચિરાન્ મુચ્યતે હિ સઃ