ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.89

ભ્પ્_10.89.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
સરસ્વત્યાસ્ તટે રાજન્ન્ ઋષયઃ સત્રમ્ આસત ।
વિતર્કઃ સમભૂત્ તેષાં ત્રિષ્વ્ અધીશેષુ કો મહાન્

તસ્ય જિજ્ઞાસયા તે વૈ ભૃગું બ્રહ્મ-સુતં નૃપ ।
તજ્-જ્ઞપ્ત્યૈ પ્રેષયામ્ આસુઃ સો ઽભ્જગાદ્ બ્રહ્મણઃ સભામ્

ન તસ્મૈ પ્રહ્વણં સ્તોત્રં ચક્રે સત્ત્વ-પરીક્ષયા ।
તસ્મૈ ચુક્રોધ ભગવાન્ પ્રજ્વલન્ સ્વેન તેજસા

સ આત્મન્ય્ ઉત્થિતમ્ મન્યુમ્ આત્મજાયાત્મના પ્રભુઃ ।
અશીશમદ્ યથા વહ્નિં સ્વ-યોન્યા વારિણાત્મ-ભૂઃ

તતઃ કૈલાસમ્ અગમત્ સ તં દેવો મહેશ્વરઃ ।
પરિરબ્ધું સમારેભ ઉત્થાય ભ્રાતરં મુદા

નૈચ્છત્ ત્વમ્ અસ્ય્ ઉત્પથ-ગ ઇતિ દેવશ્ ચુકોપ હ ।
શૂલમ્ ઉદ્યમ્ય તં હન્તુમ્ આરેભે તિગ્મ-લોચનઃ

પતિત્વા પાદયોર્ દેવી સાન્ત્વયામ્ આસ તં ગિરા ।
અથો જગામ વૈકુણ્ઠં યત્ર દેવો જનાર્દનઃ

શયાનં શ્રિય ઉત્સઙ્ગે પદા વક્ષસ્ય્ અતાડયત્ ।
તત ઉત્થાય ભગવાન્ સહ લક્ષ્મ્યા સતાં ગતિઃ

સ્વ-તલ્પાદ્ અવરુહ્યાથ નનામ શિરસા મુનિમ્ ।
આહ તે સ્વાગતં બ્રહ્મન્ નિષીદાત્રાસને ક્ષણમ્ ।
અજાનતામ્ આગતાન્ વઃ ક્ષન્તુમ્ અર્હથ નઃ પ્રભો

પુનીહિ સહ-લોકં માં લોક-પાલાંશ્ ચ મદ્-ગતાન્ ।
પાદોદકેન ભવતસ્ તીર્થાનાં તીર્થ-કારિણા

અદ્યાહં ભગવંલ્ લક્ષ્મ્યા આસમ્ એકાન્ત-ભાજનમ્ ।
વત્સ્યત્ય્ ઉરસિ મે ભૂતિર્ ભવત્-પાદ-હતાંહસઃ

ભ્પ્_10.89.012।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એવં બ્રુવાણે વૈકુણ્ઠે ભૃગુસ્ તન્-મન્દ્રયા ગિરા ।
નિર્વૃતસ્ તર્પિતસ્ તૂષ્ણીં ભક્ત્ય્-ઉત્કણ્ઠો ઽશ્રુ-લોચનઃ

પુનશ્ ચ સત્રમ્ આવ્રજ્ય મુનીનાં બ્રહ્મ-વાદિનામ્ ।
સ્વાનુભૂતમ્ અશેષેણ રાજન્ ભૃગુર્ અવર્ણયત્

તન્ નિશમ્યાથ મુનયો વિસ્મિતા મુક્ત-સંશયાઃ ।
ભૂયાંસં શ્રદ્દધુર્ વિષ્ણું યતઃ શાન્તિર્ યતો ઽભયમ્

ધર્મઃ સાક્ષાદ્ યતો જ્ઞાનં વૈરાગ્યં ચ તદ્-અન્વિતમ્ ।
ઐશ્વર્યં ચાષ્ટધા યસ્માદ્ યશશ્ ચાત્મ-મલાપહમ્

મુનીનાં ન્યસ્ત-દણ્ડાનાં શાન્તાનાં સમ-ચેતસામ્ ।
અકિઞ્ચનાનાં સાધૂનાં યમ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્

સત્ત્વં યસ્ય પ્રિયા મૂર્તિર્ બ્રાહ્મણાસ્ ત્વ્ ઇષ્ટ-દેવતાઃ ।
ભજન્ત્ય્ અનાશિષઃ શાન્તા યં વા નિપુણ-બુદ્ધયઃ

ત્રિ-વિધાકૃતયસ્ તસ્ય રાક્ષસા અસુરાઃ સુરાઃ ।
ગુણિન્યા માયયા સૃષ્ટાઃ સત્ત્વં તત્ તીર્થ-સાધનમ્

ભ્પ્_10.89.019।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇત્થં સારસ્વતા વિપ્રા નૃણામ્ સંશય-નુત્તયે ।
પુરુષસ્ય પદામ્ભોજ- સેવયા તદ્-ગતિં ગતાઃ

ભ્પ્_10.89.020।0 શ્રી-સૂત ઉવાચ
ઇત્ય્ એતન્ મુનિ-તનયાસ્ય-પદ્મ-ગન્ધ $ પીયૂષં ભવ-ભય-ભિત્ પરસ્ય પુંસઃ &
ઇત્ય્ એતન્ મુનિ-તનયાસ્ય-પદ્મ-ગન્ધ $ પીયૂષં ભવ-ભય-ભિત્ પરસ્ય પુંસઃ &
સુ-શ્લોકં શ્રવણ-પુટૈઃ પિબત્ય્ અભીક્ષ્ણમ્ % પાન્થો ઽધ્વ-ભ્રમણ-પરિશ્રમં જહાતિ ॥ ભ્પ્_10.89.020*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એકદા દ્વારવત્યાં તુ વિપ્ર-પત્ન્યાઃ કુમારકઃ ।
જાત-માત્રો ભુવં સ્પૃષ્ટ્વા મમાર કિલ ભારત

વિપ્રો ગૃહીત્વા મૃતકં રાજ-દ્વાર્ય્ ઉપધાય સઃ ।
ઇદં પ્રોવાચ વિલપન્ન્ આતુરો દીન-માનસઃ

બ્રહ્મ-દ્વિષઃ શઠ-ધિયો લુબ્ધસ્ય વિષયાત્મનઃ ।
ક્ષત્ર-બન્ધોઃ કર્મ-દોષાત્ પઞ્ચત્વં મે ગતો ઽર્ભકઃ

હિંસા-વિહારં નૃપતિં દુઃશીલમ્ અજિતેન્દ્રિયમ્ ।
પ્રજા ભજન્ત્યઃ સીદન્તિ દરિદ્રા નિત્ય-દુઃખિતાઃ

એવં દ્વિતીયં વિપ્રર્ષિસ્ તૃતીયં ત્વ્ એવમ્ એવ ચ ।
વિસૃજ્ય સ નૃપ-દ્વારિ તાં ગાથાં સમગાયત

તામ્ અર્જુન ઉપશ્રુત્ય કર્હિચિત્ કેશવાન્તિકે ।
પરેતે નવમે બાલે બ્રાહ્મણં સમભાષત

કિં સ્વિદ્ બ્રહ્મંસ્ ત્વન્-નિવાસે ઇહ નાસ્તિ ધનુર્-ધરઃ ।
રાજન્ય-બન્ધુર્ એતે વૈ બ્રાહ્મણાઃ સત્રમ્ આસતે

ધન-દારાત્મજાપૃક્તા યત્ર શોચન્તિ બ્રાહ્મણાઃ ।
તે વૈ રાજન્ય-વેષેણ નટા જીવન્ત્ય્ અસુમ્-ભરાઃ

અહં પ્રજાઃ વાં ભગવન્ રક્ષિષ્યે દીનયોર્ ઇહ ।
અનિસ્તીર્ણ-પ્રતિજ્ઞો ઽગ્નિં પ્રવેક્ષ્યે હત-કલ્મષઃ

ભ્પ્_10.89.030।0 શ્રી-બ્રાહ્મણ ઉવાચ
સઙ્કર્ષણો વાસુદેવઃ પ્રદ્યુમ્નો ધન્વિનાં વરઃ ।
અનિરુદ્ધો ઽપ્રતિ-રથો ન ત્રાતું શક્નુવન્તિ યત્

તત્ કથં નુ ભવાન્ કર્મ દુષ્કરં જગદ્-ઈશ્વરૈઃ ।
ત્વં ચિકીર્ષસિ બાલિશ્યાત્ તન્ ન શ્રદ્દધ્મહે વયમ્

ભ્પ્_10.89.032।0 શ્રી-અર્જુન ઉવાચ
નાહં સઙ્કર્ષણો બ્રહ્મન્ ન કૃષ્ણઃ કાર્ષ્ણિર્ એવ ચ ।
અહં વા અર્જુનો નામ ગાણ્ડીવં યસ્ય વૈ ધનુઃ

માવમંસ્થા મમ બ્રહ્મન્ વીર્યં ત્ર્યમ્બક-તોષણમ્ ।
મૃત્યું વિજિત્ય પ્રધને આનેષ્યે તે પ્રજાઃ પ્રભો

એવં વિશ્રમ્ભિતો વિપ્રઃ ફાલ્ગુનેન પરન્તપ ।
જગામ સ્વ-ગૃહં પ્રીતઃ પાર્થ-વીર્યં નિશામયન્

પ્રસૂતિ-કાલ આસન્ને ભાર્યાયા દ્વિજ-સત્તમઃ ।
પાહિ પાહિ પ્રજાં મૃત્યોર્ ઇત્ય્ આહાર્જુનમ્ આતુરઃ

સ ઉપસ્પૃશ્ય શુચ્ય્ અમ્ભો નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્ ।
દિવ્યાન્ય્ અસ્ત્રાણિ સંસ્મૃત્ય સજ્યં ગાણ્ડીવમ્ આદદે

ન્યરુણત્ સૂતિકાગારં શરૈર્ નાનાસ્ત્ર-યોજિતૈઃ ।
તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધઃ પાર્થશ્ ચકાર શર-પઞ્જરમ્

તતઃ કુમારઃ સઞ્જાતો વિપ્ર-પત્ન્યા રુદન્ મુહુઃ ।
સદ્યો ઽદર્શનમ્ આપેદે સ-શરીરો વિહાયસા

તદાહ વિપ્રો વિજયં વિનિન્દન્ કૃષ્ણ-સન્નિધૌ ।
મૌઢ્યં પશ્યત મે યો ઽહં શ્રદ્દધે ક્લીબ-કત્થનમ્

ન પ્રદ્યુમ્નો નાનિરુદ્ધો ન રામો ન ચ કેશવઃ ।
યસ્ય શેકુઃ પરિત્રાતું કો ઽન્યસ્ તદ્-અવિતેશ્વરઃ

ધિગ્ અર્જુનં મૃષા-વાદં ધિગ્ આત્મ-શ્લાઘિનો ધનુઃ ।
દૈવોપસૃષ્ટં યો મૌઢ્યાદ્ આનિનીષતિ દુર્મતિઃ

એવં શપતિ વિપ્રર્ષૌ વિદ્યામ્ આસ્થાય ફાલ્ગુનઃ ।
યયૌ સંયમનીમ્ આશુ યત્રાસ્તે ભગવાન્ યમઃ

વિપ્રાપત્યમ્ અચક્ષાણસ્ તત ઐન્દ્રીમ્ અગાત્ પુરીમ્ ।
આગ્નેયીં નૈરૃતીં સૌમ્યાં વાયવ્યાં વારુણીમ્ અથ

રસાતલં નાક-પૃષ્ઠં ધિષ્ણ્યાન્ય્ અન્યાન્ય્ ઉદાયુધઃ ।
તતો ઽલબ્ધ-દ્વિજ-સુતો હ્ય્ અનિસ્તીર્ણ-પ્રતિશ્રુતઃ ।
અગ્નિં વિવિક્ષુઃ કૃષ્ણેન પ્રત્યુક્તઃ પ્રતિષેધતા

દર્શયે દ્વિજ-સૂનૂંસ્ તે માવજ્ઞાત્માનમ્ આત્મના ।
યે તે નઃ કીર્તિં વિમલાં મનુષ્યાઃ સ્થાપયિષ્યન્તિ

ઇતિ સમ્ભાષ્ય ભગવાન્ અર્જુનેન સહેશ્વરઃ ।
દિવ્યં સ્વ-રથમ્ આસ્થાય પ્રતીચીં દિશમ્ આવિશત્

સપ્ત દ્વીપાન્ સ-સિન્ધૂંશ્ ચ સપ્ત સપ્ત ગિરીન્ અથ ।
લોકાલોકં તથાતીત્ય વિવેશ સુ-મહત્ તમઃ

તત્રાશ્વાઃ શૈબ્ય-સુગ્રીવ- મેઘપુષ્પ-બલાહકાઃ ।
તમસિ ભ્રષ્ટ-ગતયો બભૂવુર્ ભરતર્ષભ

તાન્ દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ કૃષ્ણો મહા-યોગેશ્વરેશ્વરઃ ।
સહસ્રાદિત્ય-સઙ્કાશં સ્વ-ચક્રં પ્રાહિણોત્ પુરઃ

તમઃ સુ-ઘોરં ગહનં કૃતં મહદ્ $ વિદારયદ્ ભૂરિ-તરેણ રોચિષા &અમ્પ્;
મનો-જવં નિર્વિવિશે સુદર્શનં % ગુણ-ચ્યુતો રામ-શરો યથા ચમૂઃ ॥ ભ્પ્_10.89.050* ॥
દ્વારેણ ચક્રાનુપથેન તત્ તમઃ પરં પરં જ્યોતિર્ અનન્ત-પારમ્ ।
સમશ્નુવાનં પ્રસમીક્ષ્ય ફાલ્ગુનઃ પ્રતાડિતાક્ષો પિદધે ઽક્ષિણી ઉભે

તતઃ પ્રવિષ્ટઃ સલિલં નભસ્વતા બલીયસૈજદ્-બૃહદ્-ઊર્મિ-ભૂષણમ્ ।
તત્રાદ્ભુતં વૈ ભવનં દ્યુમત્-તમં ભ્રાજન્-મણિ-સ્તમ્ભ-સહસ્ર-શોભિતમ્

તસ્મિન્ મહા-ભોગમ્ અનન્તમ્ અદ્ભુતં $ સહસ્ર-મૂર્ધન્ય-ફણા-મણિ-દ્યુભિઃ &અમ્પ્;
વિભ્રાજમાનં દ્વિ-ગુણેક્ષણોલ્બણં % સિતાચલાભં શિતિ-કણ્ઠ-જિહ્વમ્ ॥ ભ્પ્_10.89.053* ॥
દદર્શ તદ્-ભોગ-સુખાસનં વિભું $ મહાનુભાવં પુરુષોત્તમોત્તમમ્ &
દદર્શ તદ્-ભોગ-સુખાસનં વિભું $ મહાનુભાવં પુરુષોત્તમોત્તમમ્ &
સાન્દ્રામ્બુદાભં સુ-પિશઙ્ગ-વાસસં % પ્રસન્ન-વક્ત્રં રુચિરાયતેક્ષણમ્ ॥ ભ્પ્_10.89.054* ॥
મહા-મણિ-વ્રાત-કિરીટ-કુણ્ડલ $ પ્રભા-પરિક્ષિપ્ત-સહસ્ર-કુન્તલમ્ &
મહા-મણિ-વ્રાત-કિરીટ-કુણ્ડલ $ પ્રભા-પરિક્ષિપ્ત-સહસ્ર-કુન્તલમ્ &
પ્રલમ્બ-ચાર્વ્-અષ્ટ-ભુજં સ-કૌસ્તુભં % શ્રીવત્સ-લક્ષ્મં વન-માલયાવૃતમ્ ॥ ભ્પ્_10.89.055* ॥
મહા-મણિ-વ્રાત-કિરીટ-કુણ્ડલ $ પ્રભા-પરિક્ષિપ્ત-સહસ્ર-કુન્તલમ્ &
મહા-મણિ-વ્રાત-કિરીટ-કુણ્ડલ $ પ્રભા-પરિક્ષિપ્ત-સહસ્ર-કુન્તલમ્ &
પ્રલમ્બ-ચાર્વ્-અષ્ટ-ભુજં સ-કૌસ્તુભં % શ્રીવત્સ-લક્ષ્મં વન-માલયાવૃતમ્ ॥ ભ્પ્_10.89.056* ॥
વવન્દ આત્માનમ્ અનન્તમ્ અચ્યુતો જિષ્ણુશ્ ચ તદ્-દર્શન-જાત-સાધ્વસઃ ।
તાવ્ આહ ભૂમા પરમેષ્ઠિનાં પ્રભુર્ બેદ્ધાઞ્જલી સ-સ્મિતમ્ ઊર્જયા ગિરા

દ્વિજાત્મજા મે યુવયોર્ દિદૃક્ષુણા મયોપનીતા ભુવિ ધર્મ-ગુપ્તયે ।
કલાવતીર્ણાવ્ અવનેર્ ભરાસુરાન્ હત્વેહ ભૂયસ્ ત્વરયેતમ્ અન્તિ મે

પૂર્ણ-કામાવ્ અપિ યુવાં નર-નારાયણાવ્ ઋષી ।
ધર્મમ્ આચરતાં સ્થિત્યૈ ઋષભૌ લોક-સઙ્ગ્રહમ્

ઇત્ય્ આદિષ્ટૌ ભગવતા તૌ કૃષ્ણૌ પરમે-ષ્ઠિના ।
ઓં ઇત્ય્ આનમ્ય ભૂમાનમ્ આદાય દ્વિજ-દારકાન્

ન્યવર્તેતાં સ્વકં ધામ સમ્પ્રહૃષ્ટૌ યથા-ગતમ્ ।
વિપ્રાય દદતુઃ પુત્રાન્ યથા-રૂપં યથા-વયઃ

નિશામ્ય વૈષ્ણવં ધામ પાર્થઃ પરમ-વિસ્મિતઃ ।
યત્ કિઞ્ચિત્ પૌરુષં પુંસાં મેને કૃષ્ણાનુકમ્પિતમ્

ઇતીદૃશાન્ય્ અનેકાનિ વીર્યાણીહ પ્રદર્શયન્ ।
બુભુજે વિષયાન્ ગ્રામ્યાન્ ઈજે ચાત્ય્-ઉર્જિતૈર્ મખૈઃ

પ્રવવર્ષાખિલાન્ કામાન્ પ્રજાસુ બ્રાહ્મણાદિષુ ।
યથા-કાલં યથૈવેન્દ્રો ભગવાન્ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ આસ્થિતઃ

હત્વા નૃપાન્ અધર્મિષ્ઠાન્ ઘાટયિત્વાર્જુનાદિભિઃ ।
અઞ્જસા વર્તયામ્ આસ ધર્મં ધર્મ-સુતાદિભિઃ