ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.84

ભ્પ્_10.84.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
શ્રુત્વા પૃથા સુબલ-પુત્ર્ય્ અથ યાજ્ઞસેની $ માધવ્ય્ અથ ક્ષિતિપ-પત્ન્ય ઉત સ્વ-ગોપ્યઃ &
શ્રુત્વા પૃથા સુબલ-પુત્ર્ય્ અથ યાજ્ઞસેની $ માધવ્ય્ અથ ક્ષિતિપ-પત્ન્ય ઉત સ્વ-ગોપ્યઃ &
કૃષ્ણે ઽખિલાત્મનિ હરૌ પ્રણયાનુબન્ધં % સર્વા વિસિસ્મ્યુર્ અલમ્ અશ્રુ-કલાકુલાક્ષ્યઃ ॥ ભ્પ્_10.84.001* ॥
ઇતિ સમ્ભાષમાણાસુ સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રીષુ નૃભિર્ નૃષુ ।
આયયુર્ મુનયસ્ તત્ર કૃષ્ણ-રામ-દિદૃક્ષયા

દ્વૈપાયનો નારદશ્ ચ ચ્યવનો દેવલો ઽસિતઃ ।
વિશ્વામિત્રઃ શતાનન્દો ભરદ્વાજો ઽથ ગૌતમઃ

રામઃ સ-શિષ્યો ભગવાન્ વસિષ્ઠો ગાલવો ભૃગુઃ ।
પુલસ્ત્યઃ કશ્યપો ઽત્રિશ્ ચ માર્કણ્ડેયો બૃહસ્પતિઃ

દ્વિતસ્ ત્રિતશ્ ચૈકતશ્ ચ બ્રહ્મ-પુત્રાસ્ તથાઙ્ગિરાઃ ।
અગસ્ત્યો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ ચ વામદેવાદયો ઽપરે

તાન્ દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય પ્રાગ્ આસીના નૃપાદયઃ ।
પાણ્ડવાઃ કૃષ્ણ-રામૌ ચ પ્રણેમુર્ વિશ્વ-વન્દિતાન્

તાન્ આનર્ચુર્ યથા સર્વે સહ-રામો ઽચ્યુતો ઽર્ચયત્ ।
સ્વાગતાસન-પાદ્યાર્ઘ્ય- માલ્ય-ધૂપાનુલેપનૈઃ

ઉવાચ સુખમ્ આસીનાન્ ભગવાન્ ધર્મ-ગુપ્-તનુઃ ।
સદસસ્ તસ્ય મહતો યત-વાચો ઽનુશૃણ્વતઃ

ભ્પ્_10.84.009।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અહો વયં જન્મ-ભૃતો લબ્ધં કાર્ત્સ્ન્યેન તત્-ફલમ્ ।
દેવાનામ્ અપિ દુષ્પ્રાપં યદ્ યોગેશ્વર-દર્શનમ્

કિં સ્વલ્પ-તપસાં નૄણામ્ અર્ચાયાં દેવ-ચક્ષુષામ્ ।
દર્શન-સ્પર્શન-પ્રશ્ન- પ્રહ્વ-પાદાર્ચનાદિકમ્

ન હ્ય્ અમ્-મયાનિ તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્-છિલા-મયાઃ ।
તે પુનન્ત્ય્ ઉરુ-કાલેન દર્શનાદ્ એવ સાધવઃ

નાગ્નિર્ ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્ર-તારકા $ ન ભૂર્ જલં ખં શ્વસનો ઽથ વાઙ્ મનઃ &અમ્પ્;
ઉપાસિતા ભેદ-કૃતો હરન્ત્ય્ અઘં % વિપશ્ચિતો ઘ્નન્તિ મુહૂર્ત-સેવયા ॥ ભ્પ્_10.84.012* ॥
યસ્યાત્મ-બુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિ-ધાતુકે $ સ્વ-ધીઃ કલત્રાદિષુ ભૌમ ઇજ્ય-ધીઃ &
યસ્યાત્મ-બુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિ-ધાતુકે $ સ્વ-ધીઃ કલત્રાદિષુ ભૌમ ઇજ્ય-ધીઃ &
યત્-તીર્થ-બુદ્ધિઃ સલિલે ન કર્હિચિજ્ % જનેષ્વ્ અભિજ્ઞેષુ સ એવ ગો-ખરઃ ॥ ભ્પ્_10.84.013*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
નિશમ્યેત્થં ભગવતઃ કૃષ્ણસ્યાકુણ્થ-મેધસઃ ।
વચો દુરન્વયં વિપ્રાસ્ તૂષ્ણીમ્ આસન્ ભ્રમદ્-ધિયઃ

ચિરં વિમૃશ્ય મુનય ઈશ્વરસ્યેશિતવ્યતામ્ ।
જન-સઙ્ગ્રહ ઇત્ય્ ઊચુઃ સ્મયન્તસ્ તં જગદ્-ગુરુમ્

ભ્પ્_10.84.016।0 શ્રી-મુનય ઊચુઃ
યન્-માયયા તત્ત્વ-વિદ્-ઉત્તમા વયં વિમોહિતા વિશ્વ-સૃજામ્ અધીશ્વરાઃ ।
યદ્ ઈશિતવ્યાયતિ ગૂઢ ઈહયા અહો વિચિત્રમ્ ભગવદ્-વિચેષ્ટિતમ્

અનીહ એતદ્ બહુધૈક આત્મના સૃજત્ય્ અવત્ય્ અત્તિ ન બધ્યતે યથા ।
ભૌમૈર્ હિ ભૂમિર્ બહુ-નામ-રૂપિણી અહો વિભૂમ્નશ્ ચરિતં વિડમ્બનમ્

અથાપિ કાલે સ્વ-જનાભિગુપ્તયે બિભર્ષિ સત્ત્વં ખલ-નિગ્રહાય ચ ।
સ્વ-લીલયા વેદ-પથં સનાતનં વર્ણાશ્રમાત્મા પુરુષઃ પરો ભવાન્

બ્રહ્મ તે હૃદયં શુક્લં તપઃ-સ્વાધ્યાય-સંયમૈઃ ।
યત્રોપલબ્ધં સદ્ વ્યક્તમ્ અવ્યક્તં ચ તતઃ પરમ્

તસ્માદ્ બ્રહ્મ-કુલં બ્રહ્મન્ શાસ્ત્ર-યોનેસ્ ત્વમ્ આત્મનઃ ।
સભાજયસિ સદ્ ધામ તદ્ બ્રહ્મણ્યાગ્રણીર્ ભવાન્

અદ્ય નો જન્મ-સાફલ્યં વિદ્યાયાસ્ તપસો દૃશઃ ।
ત્વયા સઙ્ગમ્ય સદ્-ગત્યા યદ્ અન્તઃ શ્રેયસાં પરઃ

નમસ્ તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠ-મેધસે ।
સ્વ-યોગમાયયાચ્છન્ન- મહિમ્ને પરમાત્મને

ન યં વિદન્ત્ય્ અમી ભૂ-પા એકારામાશ્ ચ વૃષ્ણયઃ ।
માયા-જવનિકાચ્છન્નમ્ આત્માનં કાલમ્ ઈશ્વરમ્

યથા શયાનઃ પુરુષ આત્માનં ગુણ-તત્ત્વ-દૃક્ ।
નામ-માત્રેન્દ્રિયાભાતં ન વેદ રહિતં પરમ્

એવં ત્વા નામ-માત્રેષુ વિષયેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેહયા ।
માયયા વિભ્રમચ્-ચિત્તો ન વેદ સ્મૃત્ય્-ઉપપ્લવાત્

તસ્યાદ્ય તે દદૃશિમાઙ્ઘ્રિમ્ અઘૌઘ-મર્ષ- $ તીર્થાસ્પદં હૃદિ કૃતં સુ-વિપક્વ-યોગૈઃ &અમ્પ્;
ઉત્સિક્ત-ભક્ત્ય્-ઉપહતાશય જીવ-કોશા % આપુર્ ભવદ્-ગતિમ્ અથાનુગૃહાન ભક્તાન્ ॥ ભ્પ્_10.84.026*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇત્ય્ અનુજ્ઞાપ્ય દાશાર્હં ધૃતરાષ્ટ્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
રાજર્ષે સ્વાશ્રમાન્ ગન્તું મુનયો દધિરે મનઃ

તદ્ વીક્ષ્ય તાન્ ઉપવ્રજ્ય વસુદેવો મહા-યશાઃ ।
પ્રણમ્ય ચોપસઙ્ગૃહ્ય બભાષેદં સુ-યન્ત્રિતઃ

ભ્પ્_10.84.029।0 શ્રી-વસુદેવ ઉવાચ
નમો વઃ સર્વ-દેવેભ્ય ઋષયઃ શ્રોતુમ્ અર્હથ ।
કર્મણા કર્મ-નિર્હારો યથા સ્યાન્ નસ્ તદ્ ઉચ્યતામ્

ભ્પ્_10.84.030।0 શ્રી-નારદ ઉવાચ
નાતિ-ચિત્રમ્ ઇદં વિપ્રા વસુદેવો બુભુત્સયા ।
કૃષ્ણમ્ મત્વાર્ભકં યન્ નઃ પૃચ્છતિ શ્રેય આત્મનઃ

સન્નિકર્ષો ઽત્ર મર્ત્યાનામ્ અનાદરણ-કારણમ્ ।
ગાઙ્ગં હિત્વા યથાન્યામ્ભસ્ તત્રત્યો યાતિ શુદ્ધયે

યસ્યાનુભૂતિઃ કાલેન લયોત્પત્ત્ય્-આદિનાસ્ય વૈ ।
સ્વતો ઽન્યસ્માચ્ ચ ગુણતો ન કુતશ્ચન રિષ્યતિ

તં ક્લેશ-કર્મ-પરિપાક-ગુણ-પ્રવાહૈર્ અવ્યાહતાનુભવમ્ ઈશ્વરમ્ અદ્વિતીયમ્ ।
પ્રાણાદિભિઃ સ્વ-વિભવૈર્ ઉપગૂઢમ્ અન્યો મન્યેત સૂર્યમ્ ઇવ મેઘ-હિમોપરાગૈઃ

અથોચુર્ મુનયો રાજન્ન્ આભાષ્યાનલ્સદુન્દભિમ્ ।
સર્વેષાં શૃણ્વતાં રાજ્ઞાં તથૈવાચ્યુત-રામયોઃ

કર્મણા કર્મ-નિર્હાર એષ સાધુ-નિરૂપિતઃ ।
યચ્ છ્રદ્ધયા યજેદ્ વિષ્ણું સર્વ-યજ્ઞેશ્વરં મખૈઃ

ચિત્તસ્યોપશમો ઽયં વૈ કવિભિઃ શાસ્ત્ર-ચક્ષુસા ।
દર્શિતઃ સુ-ગમો યોગો ધર્મશ્ ચાત્મ-મુદ્-આવહઃ

અયં સ્વસ્ત્ય્-અયનઃ પન્થા દ્વિ-જાતેર્ ગૃહ-મેધિનઃ ।
યચ્ છ્રદ્ધયાપ્ત-વિત્તેન શુક્લેનેજ્યેત પૂરુષઃ

વિત્તૈષણાં યજ્ઞ-દાનૈર્ ગૃહૈર્ દાર-સુતૈષણામ્ ।
આત્મ-લોકૈષણાં દેવ કાલેન વિસૃજેદ્ બુધઃ ।
ગ્રામે ત્યક્તૈષણાઃ સર્વે યયુર્ ધીરાસ્ તપો-વનમ્

ઋણૈસ્ ત્રિભિર્ દ્વિજો જાતો દેવર્ષિ-પિતૄણાં પ્રભો ।
યજ્ઞાધ્યયન-પુત્રૈસ્ તાન્ય્ અનિસ્તીર્ય ત્યજન્ પતેત્

ત્વં ત્વ્ અદ્ય મુક્તો દ્વાભ્યાં વૈ ઋષિ-પિત્રોર્ મહા-મતે ।
યજ્ઞૈર્ દેવર્ણમ્ ઉન્મુચ્ય નિરૃણો ઽશરણો ભવ

વસુદેવ ભવાન્ નૂનં ભક્ત્યા પરમયા હરિમ્ ।
જગતામ્ ઈશ્વરં પ્રાર્ચઃ સ યદ્ વાં પુત્રતાં ગતઃ

ભ્પ્_10.84.042।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇતિ તદ્-વચનં શ્રુત્વા વસુદેવો મહા-મનાઃ ।
તાન્ ઋષીન્ ઋત્વિજો વવ્રે મૂર્ધ્નાનમ્ય પ્રસાદ્ય ચ

ત એનમ્ ઋષયો રાજન્ વૃતા ધર્મેણ ધાર્મિકમ્ ।
તસ્મિન્ન્ અયાજયન્ ક્ષેત્રે મખૈર્ ઉત્તમ-કલ્પકૈઃ

તદ્-દીક્ષાયાં પ્રવૃત્તાયાં વૃષ્ણયઃ પુષ્કર-સ્રજઃ ।
સ્નાતાઃ સુ-વાસસો રાજન્ રાજાનઃ સુષ્ઠ્વ્-અલઙ્કૃતાઃ

તન્-મહિષ્યશ્ ચ મુદિતા નિષ્ક-કણ્ઠ્યઃ સુ-વાસસઃ ।
દીક્ષા-શાલામ્ ઉપાજગ્મુર્ આલિપ્તા વસ્તુ-પાણયઃ

નેદુર્ મૃદઙ્ગ-પટહ- શઙ્ખ-ભેર્ય્-આનકાદયઃ ।
નનૃતુર્ નટ-નર્તક્યસ્ તુષ્ટુવુઃ સૂત-માગધાઃ ।
જગુઃ સુ-કણ્ઠ્યો ગન્ધર્વ્યઃ સઙ્ગીતં સહ-ભર્તૃકાઃ

તમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ વિધિ-વદ્ અક્તમ્ અભ્યક્તમ્ ઋત્વિજઃ ।
પત્નીભિર્ અષ્ટા-દશભિઃ સોમ-રાજમ્ ઇવોડુભિઃ

તાભિર્ દુકૂલ-વલયૈર્ હાર-નૂપુર-કુણ્ડલૈઃ ।
સ્વ્-અલઙ્કૃતાભિર્ વિબભૌ દીક્ષિતો ઽજિન-સંવૃતઃ

તસ્યર્ત્વિજો મહા-રાજ રત્ન-કૌશેય-વાસસઃ ।
સ-સદસ્યા વિરેજુસ્ તે યથા વૃત્ર-હણો ઽધ્વરે

તદા રામશ્ ચ કૃષ્ણશ્ ચ સ્વૈઃ સ્વૈર્ બન્ધુભિર્ અન્વિતૌ ।
રેજતુઃ સ્વ-સુતૈર્ દારૈર્ જીવેશૌ સ્વ-વિભૂતિભિઃ

ઈજે ઽનુ-યજ્ઞં વિધિના અગ્નિ-હોત્રાદિ-લક્ષણૈઃ ।
પ્રાકૃતૈર્ વૈકૃતૈર્ યજ્ઞૈર્ દ્રવ્ય-જ્ઞાન-ક્રિયેશ્વરમ્

અથર્ત્વિગ્ભ્યો ઽદદાત્ કાલે યથામ્નાતં સ દક્ષિણાઃ ।
સ્વ્-અલઙ્કૃતેભ્યો ઽલઙ્કૃત્ય ગો-ભૂ-કન્યા મહા-ધનાઃ

પત્ની-સંયાજાવભૃથ્યૈશ્ ચરિત્વા તે મહર્ષયઃ ।
સસ્નૂ રામ-હ્રદે વિપ્રા યજમાન-પુરઃ-સરાઃ

સ્નાતો ઽલઙ્કાર-વાસાંસિ વન્દિભ્યો ઽદાત્ તથા સ્ત્રિયઃ ।
તતઃ સ્વ્-અલઙ્કૃતો વર્ણાન્ આ-શ્વભ્યો ઽન્નેન પૂજયત્

બન્ધૂન્ સ-દારાન્ સ-સુતાન્ પારિબર્હેણ ભૂયસા ।
વિદર્ભ-કોશલ-કુરૂન્ કાશિ-કેકય-સૃઞ્જયાન્

સદસ્યર્ત્વિક્-સુર-ગણાન્ નૃ-ભૂત-પિતૃ-ચારણાન્ ।
શ્રી-નિકેતમ્ અનુજ્ઞાપ્ય શંસન્તઃ પ્રયયુઃ ક્રતુમ્

ધૃતરાષ્ટ્રો ઽનુજઃ પાર્થા ભીષ્મો દ્રોણઃ પૃથા યમૌ ।
નારદો ભગવાન્ વ્યાસઃ સુહૃત્-સમ્બન્ધિ-બાન્ધવાઃ

બન્ધૂન્ પરિષ્વજ્ય યદૂન્ સૌહૃદાક્લિન્ન-ચેતસઃ ।
યયુર્ વિરહ-કૃચ્છ્રેણ સ્વ-દેશાંશ્ ચાપરે જનાઃ

નન્દસ્ તુ સહ ગોપાલૈર્ બૃહત્યા પૂજયાર્ચિતઃ ।
કૃષ્ણ-રામોગ્રસેનાદ્યૈર્ ન્યવાત્સીદ્ બન્ધુ-વત્સલઃ

વસુદેવો ઽઞ્જસોત્તીર્ય મનોરથ-મહાર્ણવમ્ ।
સુહૃદ્-વૃતઃ પ્રીત-મના નન્દમ્ આહ કરે સ્પૃશન્

ભ્પ્_10.84.061।0 શ્રી-વસુદેવ ઉવાચ
ભ્રાતર્ ઈશ-કૃતઃ પાશો નૃનાં યઃ સ્નેહ-સંજ્ઞિતઃ ।
તં દુસ્ત્યજમ્ અહં મન્યે શૂરાણામ્ અપિ યોગિનામ્

અસ્માસ્વ્ અપ્રતિકલ્પેયં યત્ કૃતાજ્ઞેષુ સત્તમૈઃ ।
મૈત્ર્ય્ અર્પિતાફલા ચાપિ ન નિવર્તેત કર્હિચિત્

પ્રાગ્ અકલ્પાચ્ ચ કુશલં ભ્રાતર્ વો નાચરામ હિ ।
અધુના શ્રી-મદાન્ધાક્ષા ન પશ્યામઃ પુરઃ સતઃ

મા રાજ્ય-શ્રીર્ અભૂત્ પુંસઃ શ્રેયસ્-કામસ્ય માન-દ ।
સ્વ-જનાન્ ઉત બન્ધૂન્ વા ન પશ્યતિ યયાન્ધ-દૃક્

ભ્પ્_10.84.065।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એવં સૌહૃદ-શૈથિલ્ય- ચિત્ત આનકદુન્દુભિઃ ।
રુરોદ તત્-કૃતાં મૈત્રીં સ્મરન્ન્ અશ્રુ-વિલોચનઃ

નન્દસ્ તુ સખ્યુઃ પ્રિય-કૃત્ પ્રેમ્ણા ગોવિન્દ-રામયોઃ ।
અદ્ય શ્વ ઇતિ માસાંસ્ ત્રીન્ યદુભિર્ માનિતો ઽવસત્

તતઃ કામૈઃ પૂર્યમાણઃ સ-વ્રજઃ સહ-બાન્ધવઃ ।
પરાર્ધ્યાભરણ-ક્ષૌમ- નાનાનર્ઘ્ય-પરિચ્છદૈઃ

વસુદેવોગ્રસેનાભ્યાં કૃષ્ણોદ્ધવ-બલાદિભિઃ ।
દત્તમ્ આદાય પારિબર્હં યાપિતો યદુભિર્ યયૌ

નન્દો ગોપાશ્ ચ ગોપ્યશ્ ચ ગોવિન્દ-ચરણામ્બુજે ।
મનઃ ક્ષિપ્તં પુનર્ હર્તુમ્ અનીશા મથુરાં યયુઃ

બન્ધુષુ પ્રતિયાતેષુ વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણ-દેવતાઃ ।
વીક્ષ્ય પ્રાવૃષમ્ આસન્નાદ્ યયુર્ દ્વારવતીં પુનઃ

જનેભ્યઃ કથયાં ચક્રુર્ યદુ-દેવ-મહોત્સવમ્ ।
યદ્ આસીત્ તીર્થ-યાત્રાયાં સુહૃત્-સન્દર્શનાદિકમ્