ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.60

ઇત્થં રમા-પતિમ્ અવાપ્ય પતિં સ્ત્રિયસ્ તા $ બ્રહ્માદયો ઽપિ ન વિદુઃ પદવીં યદીયામ્ &અમ્પ્;
ભેજુર્ મુદાવિરતમ્ એધિતયાનુરાગ % હાસાવલોક-નવ-સઙ્ગમ-જલ્પ-લજ્જાઃ ॥ ભ્પ્_10.59.044* ॥
પ્રત્યુદ્ગમાસન-વરાર્હણ-પદ-શૌચ- $ તામ્બૂલ-વિશ્રમણ-વીજન-ગન્ધ-માલ્યૈઃ &
પ્રત્યુદ્ગમાસન-વરાર્હણ-પદ-શૌચ- $ તામ્બૂલ-વિશ્રમણ-વીજન-ગન્ધ-માલ્યૈઃ &
કેશ-પ્રસાર-શયન-સ્નપનોપહાર્યૈઃ % દાસી-શતા અપિ વિભોર્ વિદધુઃ સ્મ દાસ્યમ્ ॥ ભ્પ્_10.59.045*
0 શ્રી-બાદરાયણિર્ ઉવાચ
કર્હિચિત્ સુખમ્ આસીનં સ્વ-તલ્પ-સ્થં જગદ્-ગુરુમ્ ।
પતિં પર્યચરદ્ ભૈષ્મી વ્યજનેન સખી-જનૈઃ

યસ્ ત્વ્ એતલ્ લીલયા વિશ્વં સૃજત્ય્ અત્ત્ય્ અવતીશ્વરઃ ।
સ હિ જાતઃ સ્વ-સેતૂનાં ગોપીથાય યદુષ્વ્ અજઃ

તસ્મિન્ અન્તર્-ગૃહે ભ્રાજન્- મુક્તા-દામ-વિલમ્બિના ।
વિરાજિતે વિતાનેન દીપૈર્ મણિ-મયૈર્ અપિ

મલ્લિકા-દામભિઃ પુષ્પૈર્ દ્વિરેફ-કુલ-નાદિતે ।
જાલ-રન્ધ્ર-પ્રવિષ્ટૈશ્ ચ ગોભિશ્ ચન્દ્રમસો ઽમલૈઃ

પારિજાત-વનામોદ- વાયુનોદ્યાન-શાલિના ।
ધૂપૈર્ અગુરુ-જૈ રાજન્ જાલ-રન્ધ્ર-વિનિર્ગતૈઃ

પયઃ-ફેન-નિભે શુભ્રે પર્યઙ્કે કશિપૂત્તમે ।
ઉપતસ્થે સુખાસીનં જગતામ્ ઈશ્વરં પતિમ્

વાલ-વ્યજનમ્ આદાય રત્ન-દણ્ડં સખી-કરાત્ ।
તેન વીજયતી દેવી ઉપાસાં ચક્ર ઈશ્વરમ્

સોપાચ્યુતં ક્વણયતી મણિ-નૂપુરાભ્યાં $ રેજે ઽઙ્ગુલીય-વલય-વ્યજનાગ્ર-હસ્તા &અમ્પ્;
વસ્ત્રાન્ત-ગૂઢ-કુચ-કુઙ્કુમ-શોણ-હાર- % ભાસા નિતમ્બ-ધૃતયા ચ પરાર્ધ્ય-કાઞ્ચ્યા ॥ ભ્પ્_10.60.008* ॥
તાં રૂપિણીં શ્રીયમ્ અનન્ય-ગતિં નિરીક્ષ્ય $ યા લીલયા ધૃત-તનોર્ અનુરૂપ-રૂપા &
તાં રૂપિણીં શ્રીયમ્ અનન્ય-ગતિં નિરીક્ષ્ય $ યા લીલયા ધૃત-તનોર્ અનુરૂપ-રૂપા &
પ્રીતઃ સ્મયન્ન્ અલક-કુણ્ડલ-નિષ્ક-કણ્ઠ- % વક્ત્રોલ્લસત્-સ્મિત-સુધાં હરિર્ આબભાષે ॥ ભ્પ્_10.60.009*
0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
રાજ-પુત્રીપ્સિતા ભૂપૈર્ લોક-પાલ-વિભૂતિભિઃ ।
મહાનુભાવૈઃ શ્રીમદ્ભી રૂપૌદાર્ય-બલોર્જિતૈઃ

તાન્ પ્રાપ્તાન્ અર્થિનો હિત્વા ચૈદ્યાદીન્ સ્મર-દુર્મદાન્ ।
દત્તા ભ્રાત્રા સ્વ-પિત્રા ચ કસ્માન્ નો વવૃષે ઽસમાન્

રાજભ્યો બિભ્યતઃ સુ-ભ્રુ સમુદ્રં શરણં ગતાન્ ।
બલવદ્ભિઃ કૃત-દ્વેષાન્ પ્રાયસ્ ત્યક્ત-નૃપાસનાન્

અસ્પષ્ટ-વર્ત્મનામ્ પુંસામ્ અલોક-પથમ્ ઈયુષામ્ ।
આસ્થિતાઃ પદવીં સુ-ભ્રુ પ્રાયઃ સીદન્તિ યોષિતઃ

નિષ્કિઞ્ચના વયં શશ્વન્ નિષ્કિઞ્ચન-જન-પ્રિયાઃ ।
તસ્મા ત્પ્રાયેણ ન હ્ય્ આઢ્યા માં ભજન્તિ સુ-મધ્યમે

યયોર્ આત્મ-સમં વિત્તં જન્મૈશ્વર્યાકૃતિર્ ભવઃ ।
તયોર્ વિવાહો મૈત્રી ચ નોત્તમાધમયોઃ ક્વચિત્

વૈદર્ભ્ય્ એતદ્ અવિજ્ઞાય ત્વયાદીર્ઘ-સમીક્ષયા ।
વૃતા વયં ગુણૈર્ હીના ભિક્ષુભિઃ શ્લાઘિતા મુધા

અથાત્મનો ઽનુરૂપં વૈ ભજસ્વ ક્ષત્રિયર્ષભમ્ ।
યેન ત્વમ્ આશિષઃ સત્યા ઇહામુત્ર ચ લપ્સ્યસે

ચૈદ્ય-શાલ્વ-જરાસન્ધ દન્તવક્રાદયો નૃપાઃ ।
મમ દ્વિષન્તિ વામોરુ રુક્મી ચાપિ તવાગ્રજઃ

તેષાં વીર્ય-મદાન્ધાનાં દૃપ્તાનાં સ્મય-નુત્તયે ।
આનિતાસિ મયા ભદ્રે તેજોપહરતાસતામ્

ઉદાસીના વયં નૂનં ન સ્ત્ર્ય્-અપત્યાર્થ-કામુકાઃ ।
આત્મ-લબ્ધ્યાસ્મહે પૂર્ણા ગેહયોર્ જ્યોતિર્-અક્રિયાઃ

ભ્પ્_10.60.021।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એતાવદ્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ આત્માનં વલ્લભામ્ ઇવ ।
મન્યમાનામ્ અવિશ્લેષાત્ તદ્-દર્પ-ઘ્ન ઉપારમત્

ઇતિ ત્રિલોકેશ-પતેસ્ તદાત્મનઃ પ્રિયસ્ય દેવ્ય્ અશ્રુત-પૂર્વમ્ અપ્રિયમ્ ।
આશ્રુત્ય ભીતા હૃદિ જાત-વેપથુશ્ ચિન્તાં દુરન્તાં રુદતી જગામ હ

પદા સુ-જાતેન નખારુણ-શ્રીયા ભુવં લિખન્ત્ય્ અશ્રુભિર્ અઞ્જનાસિતૈઃ ।
આસિઞ્ચતી કુઙ્કુમ-રૂષિતૌ સ્તનૌ તસ્થાવ્ અધો-મુખ્ય્ અતિ-દુઃખ-રુદ્ધ-વાક્

તસ્યાઃ સુ-દુઃખ-ભય-શોક-વિનષ્ટ-બુદ્ધેર્ $ હસ્તાચ્ છ્લથદ્-વલયતો વ્યજનં પપાત &અમ્પ્;
દેહશ્ ચ વિક્લવ-ધિયઃ સહસૈવ મુહ્યન્ % રમ્ભેવ વાયુ-વિહતો પ્રવિકીર્ય કેશાન્ ॥ ભ્પ્_10.60.024* ॥
તદ્ દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ કૃષ્ણઃ પ્રિયાયાઃ પ્રેમ-બન્ધનમ્ ।
હાસ્ય-પ્રૌઢિમ્ અજાનન્ત્યાઃ કરુણઃ સો ઽન્વકમ્પત

પર્યઙ્કાદ્ અવરુહ્યાશુ તામ્ ઉત્થાપ્ય ચતુર્-ભુજઃ ।
કેશાન્ સમુહ્ય તદ્-વક્ત્રં પ્રામૃજત્ પદ્મ-પાણિના

પ્રમૃજ્યાશ્રુ-કલે નેત્રે સ્તનૌ ચોપહતૌ શુચા ।
આશ્લિષ્ય બાહુના રાજન્ અનન્ય-વિષયાં સતીમ્

સાન્ત્વયામ્ આસ સાન્ત્વ-જ્ઞઃ કૃપયા કૃપણાં પ્રભુઃ ।
હાસ્ય-પ્રૌઢિ-ભ્રમચ્-ચિત્તામ્ અતદ્-અર્હાં સતાં ગતિઃ

ભ્પ્_10.60.029।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
મા મા વૈદર્ભ્ય્ અસૂયેથા જાને ત્વાં મત્-પરાયણામ્ ।
ત્વદ્-વચઃ શ્રોતુ-કામેન ક્ષ્વેલ્યાચરિતમ્ અઙ્ગને

મુખં ચ પ્રેમ-સંરમ્ભ- સ્ફુરિતાધરમ્ ઈક્ષિતુમ્ ।
કટા-ક્ષેપારુણાપાઙ્ગં સુન્દર-ભ્રુ-કુટી-તટમ્

અયં હિ પરમો લાભો ગૃહેષુ ગૃહ-મેધિનામ્ ।
યન્ નર્મૈર્ ઈયતે યામઃ પ્રિયયા ભીરુ ભામિનિ

ભ્પ્_10.60.032।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
સૈવં ભગવતા રાજન્ વૈદર્ભી પરિસાન્ત્વિતા ।
જ્ઞાત્વા તત્-પરિહાસોક્તિં પ્રિય-ત્યાગ-ભયં જહૌ

બભાષ ઋષભં પુંસાં વીક્ષન્તી ભગવન્-મુખમ્ ।
સ-વ્રીડ-હાસ-રુચિર- સ્નિગ્ધાપાઙ્ગેન ભારત

ભ્પ્_10.60.034।0 શ્રી-રુક્મિણ્ય્ ઉવાચ
નન્વ્ એવમ્ એતદ્ અરવિન્દ-વિલોચનાહ યદ્ વૈ ભવાન્ ભગવતો ઽસદૃશી વિભૂમ્નઃ ।
ક્વ સ્વે મહિમ્ન્ય્ અભિરતો ભગવાંસ્ ત્ર્ય્-અધીશઃ ક્વાહં ગુણ-પ્રકૃતિર્ અજ્ઞ-ગૃહીત-પાદા

સત્યં ભયાદ્ ઇવ ગુણેભ્ય ઉરુક્રમાન્તઃ $ શેતે સમુદ્ર ઉપલમ્ભન-માત્ર આત્મા &અમ્પ્;
નિત્યં કદ્-ઇન્દ્રિય-ગણૈઃ કૃત-વિગ્રહસ્ ત્વં % ત્વત્-સેવકૈર્ નૃપ-પદં વિધુતં તમો ઽન્ધમ્ ॥ ભ્પ્_10.60.035* ॥
ત્વત્-પાદ-પદ્મ-મકરન્દ-જુષાં મુનીનાં $ વર્ત્માસ્ફુટં ન્ર્-પશુભિર્ નનુ દુર્વિભાવ્યમ્ &
ત્વત્-પાદ-પદ્મ-મકરન્દ-જુષાં મુનીનાં $ વર્ત્માસ્ફુટં ન્ર્-પશુભિર્ નનુ દુર્વિભાવ્યમ્ &
યસ્માદ્ અલૌકિકમ્ ઇવેહિતમ્ ઈશ્વરસ્ય % ભૂમંસ્ તવેહિતમ્ અથો અનુ યે ભવન્તમ્ ॥ ભ્પ્_10.60.036* ॥
નિષ્કિઞ્ચનો નનુ ભવાન્ ન યતો ઽસ્તિ કિઞ્ચિદ્ $ યસ્મૈ બલિં બલિ-ભુજો ઽપિ હરન્ત્ય્ અજાદ્યાઃ &
નિષ્કિઞ્ચનો નનુ ભવાન્ ન યતો ઽસ્તિ કિઞ્ચિદ્ $ યસ્મૈ બલિં બલિ-ભુજો ઽપિ હરન્ત્ય્ અજાદ્યાઃ &
ન ત્વા વિદન્ત્ય્ અસુ-તૃપો ઽન્તકમ્ આઢ્યતાન્ધાઃ % પ્રેષ્ઠો ભવાન્ બલિ-ભુજામ્ અપિ તે ઽપિ તુભ્યમ્ ॥ ભ્પ્_10.60.037* ॥
ત્વં વૈ સમસ્ત-પુરુષાર્થ-મયઃ ફલાત્મા $ યદ્-વાઞ્છયા સુ-મતયો વિસૃજન્તિ કૃત્સ્નમ્ &
ત્વં વૈ સમસ્ત-પુરુષાર્થ-મયઃ ફલાત્મા $ યદ્-વાઞ્છયા સુ-મતયો વિસૃજન્તિ કૃત્સ્નમ્ &
તેષાં વિભો સમુચિતો ભવતઃ સમાજઃ % પુંસઃ સ્ત્રિયાશ્ ચ રતયોઃ સુખ-દુઃખિનોર્ ન ॥ ભ્પ્_10.60.038* ॥
ત્વં ન્યસ્ત-દણ્ડ-મુનિભિર્ ગદિતાનુભાવ $ આત્માત્મ-દશ્ ચ જગતામ્ ઇતિ મે વૃતો ઽસિ &
ત્વં ન્યસ્ત-દણ્ડ-મુનિભિર્ ગદિતાનુભાવ $ આત્માત્મ-દશ્ ચ જગતામ્ ઇતિ મે વૃતો ઽસિ &
હિત્વા ભવદ્-ભ્રુવ ઉદીરિત-કાલ-વેગ- % ધ્વસ્તાશિષો ઽબ્જ-ભવ-નાક-પતીન્ કુતો ઽન્યે ॥ ભ્પ્_10.60.039* ॥
જાડ્યં વચસ્ તવ ગદાગ્રજ યસ્ તુ ભૂપાન્ $ વિદ્રાવ્ય શાર્ઙ્ગ-નિનદેન જહર્થ માં ત્વમ્ &
જાડ્યં વચસ્ તવ ગદાગ્રજ યસ્ તુ ભૂપાન્ $ વિદ્રાવ્ય શાર્ઙ્ગ-નિનદેન જહર્થ માં ત્વમ્ &
સિંહો યથા સ્વ-બલિમ્ ઈશ પશૂન્ સ્વ-ભાગં % તેભ્યો ભયાદ્ યદ્ ઉદધિં શરણં પ્રપન્નઃ ॥ ભ્પ્_10.60.040* ॥
યદ્-વાઞ્છયા નૃપ-શિખામણયો ઽન્ગ-વૈન્ય- $ જાયન્ત-નાહુષ-ગયાદય ઐક્ય-પત્યમ્ &
યદ્-વાઞ્છયા નૃપ-શિખામણયો ઽન્ગ-વૈન્ય- $ જાયન્ત-નાહુષ-ગયાદય ઐક્ય-પત્યમ્ &
રાજ્યં વિસૃજ્ય વિવિશુર્ વનમ્ અમ્બુજાક્ષ % સીદન્તિ તે ઽનુપદવીં ત ઇહાસ્થિતાઃ કિમ્ ॥ ભ્પ્_10.60.041* ॥
કાન્યં શ્રયેત તવ પાદ-સરોજ-ગન્ધમ્ $ આઘ્રાય સન્-મુખરિતં જનતાપવર્ગમ્ &
કાન્યં શ્રયેત તવ પાદ-સરોજ-ગન્ધમ્ $ આઘ્રાય સન્-મુખરિતં જનતાપવર્ગમ્ &
લક્ષ્મ્ય્-આલયં ત્વ્ અવિગણય્ય ગુણાલયસ્ય % મર્ત્યા સદોરુ-ભયમ્ અર્થ-વિવિઇત-દૃષ્ટિઃ ॥ ભ્પ્_10.60.042* ॥
તં ત્વાનુરૂપમ્ અભજં જગતામ્ અધીશમ્ $ આત્માનમ્ અત્ર ચ પરત્ર ચ કામ-પૂરમ્ &
તં ત્વાનુરૂપમ્ અભજં જગતામ્ અધીશમ્ $ આત્માનમ્ અત્ર ચ પરત્ર ચ કામ-પૂરમ્ &
સ્યાન્ મે તવાઙ્ઘ્રિર્ અરણં સૃતિભિર્ ભ્રમન્ત્યા % યો વૈ ભજન્તમ્ ઉપયાત્ય્ અનૃતાપવર્ગઃ ॥ ભ્પ્_10.60.043* ॥
તસ્યાઃ સ્યુર્ અચ્યુત નૃપા ભવતોપદિષ્ટાઃ $ સ્ત્રીણાં ગૃહેષુ ખર-ગો-શ્વ-વિડાલ-ભૃત્યાઃ &
તસ્યાઃ સ્યુર્ અચ્યુત નૃપા ભવતોપદિષ્ટાઃ $ સ્ત્રીણાં ગૃહેષુ ખર-ગો-શ્વ-વિડાલ-ભૃત્યાઃ &
યત્-કર્ણ-મૂલમ્ અન્-કર્ષણ નોપયાયાદ્ % યુષ્મત્-કથા મૃડ-વિરિઞ્ચ-સભાસુ ગીતા ॥ ભ્પ્_10.60.044* ॥
ત્વક્-શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ અન્તર્ $ માંસાસ્થિ-રક્ત-કૃમિ-વિટ્-કફ-પિત્ત-વાતમ્ &
ત્વક્-શ્મશ્રુ-રોમ-નખ-કેશ-પિનદ્ધમ્ અન્તર્ $ માંસાસ્થિ-રક્ત-કૃમિ-વિટ્-કફ-પિત્ત-વાતમ્ &
જીવચ્-છવં ભજતિ કાન્ત-મતિર્ વિમૂઢા % યા તે પદાબ્જ-મકરન્દમ્ અજિઘ્રતી સ્ત્રી ॥ ભ્પ્_10.60.045* ॥
અસ્ત્વ્ અમ્બુજાક્ષ મમ તે ચરણાનુરાગ $ આત્મન્ રતસ્ય મયિ ચાનતિરિક્ત-દૃષ્ટેઃ &
અસ્ત્વ્ અમ્બુજાક્ષ મમ તે ચરણાનુરાગ $ આત્મન્ રતસ્ય મયિ ચાનતિરિક્ત-દૃષ્ટેઃ &
યર્હ્ય્ અસ્ય વૃદ્ધય ઉપાત્ત-રજો-ઽતિ-માત્રો % મામ્ ઈક્ષસે તદ્ ઉ હ નઃ પરમાનુકમ્પા ॥ ભ્પ્_10.60.046* ॥
નૈવાલીકમ્ અહં મન્યે વચસ્ તે મધુસૂદન ।
અમ્બાયા એવ હિ પ્રાયઃ કન્યાયાઃ સ્યાદ્ રતિઃ ક્વચિત્

વ્યૂઢાયાશ્ ચાપિ પુંશ્ચલ્યા મનો ઽભ્યેતિ નવં નવમ્ ।
બુધો ઽસતીં ન બિભૃયાત્ તાં બિભ્રદ્ ઉભય-ચ્યુતઃ

ભ્પ્_10.60.049।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
સાધ્વ્ય્ એતચ્-છ્રોતુ-કામૈસ્ ત્વં રાજ-પુત્રી પ્રલમ્ભિતા ।
મયોદિતં યદ્ અન્વાત્થ સર્વં તત્ સત્યમ્ એવ હિ

યાન્ યાન્ કામયસે કામાન્ મય્ય્ અકામાય ભામિનિ ।
સન્તિ હ્ય્ એકાન્ત-ભક્તાયાસ્ તવ કલ્યાણિ નિત્યદ

ઉપલબ્ધં પતિ-પ્રેમ પાતિ-વ્રત્યં ચ તે ઽનઘે ।
યદ્ વાક્યૈશ્ ચાલ્યમાનાયા ન ધીર્ મય્ય્ અપકર્ષિતા

યે માં ભજન્તિ દામ્પત્યે તપસા વ્રત-ચર્યયા ।
કામાત્માનો ઽપવર્ગેશં મોહિતા મમ માયયા

માં પ્રાપ્ય માનિન્ય્ અપવર્ગ-સમ્પદં $ વાઞ્છન્તિ યે સમ્પદ એવ તત્-પતિમ્ &અમ્પ્;
તે મન્દ-ભાગા નિરયે ઽપિ યે નૃણાં % માત્રાત્મકત્વાત્ નિરયઃ સુ-સઙ્ગમઃ ॥ ભ્પ્_10.60.053* ॥
દિષ્ટ્યા ગૃહેશ્વર્ય્ અસકૃન્ મયિ ત્વયા કૃતાનુવૃત્તિર્ ભવ-મોચની ખલૈઃ ।
સુ-દુષ્કરાસૌ સુતરાં દુરાશિષો હ્ય્ અસું-ભરાયા નિકૃતિં જુષઃ સ્ત્રિયાઃ

ન ત્વાદૃશીમ્ પ્રણયિનીં ગૃહિણીં ગૃહેષુ $ પશ્યામિ માનિનિ યયા સ્વ-વિવાહ-કાલે &અમ્પ્;
પ્રાપ્તાન્ નૃપાન્ ન વિગણય્ય રહો-હરો મે % પ્રસ્થાપિતો દ્વિજ ઉપશ્રુત-સત્-કથસ્ય ॥ ભ્પ્_10.60.055* ॥
ભ્રાતુર્ વિરૂપ-કરણં યુધિ નિર્જિતસ્ય $ પ્રોદ્વાહ-પર્વણિ ચ તદ્-વધમ્ અક્ષ-ગોષ્ઠ્યામ્ &
ભ્રાતુર્ વિરૂપ-કરણં યુધિ નિર્જિતસ્ય $ પ્રોદ્વાહ-પર્વણિ ચ તદ્-વધમ્ અક્ષ-ગોષ્ઠ્યામ્ &
દુઃખં સમુત્થમ્ અસહો ઽસ્મદ્-અયોગ-ભીત્યા % નૈવાબ્રવીઃ કિમ્ અપિ તેન વયં જિતાસ્ તે ॥ ભ્પ્_10.60.056* ॥
દૂતસ્ ત્વયાત્મ-લભને સુ-વિવિક્ત-મન્ત્રઃ $ પ્રસ્થાપિતો મયિ ચિરાયતિ શૂન્યમ્ એતત્ &
દૂતસ્ ત્વયાત્મ-લભને સુ-વિવિક્ત-મન્ત્રઃ $ પ્રસ્થાપિતો મયિ ચિરાયતિ શૂન્યમ્ એતત્ &
મત્વા જિહાસ ઇદં અઙ્ગમ્ અનન્ય-યોગ્યં % તિષ્ઠેત તત્ ત્વયિ વયં પ્રતિનન્દયામઃ ॥ ભ્પ્_10.60.057*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એવં સૌરત-સંલાપૈર્ ભગવાન્ જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
સ્વ-રતો રમયા રેમે નર-લોકં વિડમ્બયન્

તથાન્યાસામ્ અપિ વિભુર્ ગૃહેસુ ગૃહવાન્ ઇવ ।
આસ્થિતો ગૃહ-મેધીયાન્ ધર્માન્ લોક-ગુરુર્ હરિઃ