ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.56

યં વૈ મુહુઃ પિતૃ-સરૂપ-નિજેશ-ભાવાસ્ $ તન્-માતરો યદ્ અભજન્ રહ-રૂઢ-ભાવાઃ &અમ્પ્;
ચિત્રં ન તત્ ખલુ રમાસ્પદ-બિમ્બ-બિમ્બે % કામે સ્મરે ઽક્ષ-વિષયે કિમ્ ઉતાન્ય-નાર્યઃ ॥ ભ્પ્_10.55.040*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
સત્રાજિતઃ સ્વ-તનયાં કૃષ્ણાય કૃત-કિલ્બિષઃ ।
સ્યમન્તકેન મણિના સ્વયમ્ ઉદ્યમ્ય દત્તવાન્

ભ્પ્_10.56.002।0 શ્રી-રાજોવાચ
સત્રાજિતઃ કિમ્ અકરોદ્ બ્રહ્મન્ કૃષ્ણસ્ય કિલ્બિષઃ ।
સ્યમન્તકઃ કુતસ્ તસ્ય કસ્માદ્ દત્તા સુતા હરેઃ

ભ્પ્_10.56.003।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
આસીત્ સત્રાજિતઃ સૂર્યો ભક્તસ્ય પરમઃ સખા ।
પ્રીતસ્ તસ્મૈ મણિં પ્રાદાત્ સ ચ તુષ્ટઃ સ્યમન્તકમ્

સ તં બિભ્રન્ મણિં કણ્ઠે ભ્રાજમાનો યથા રવિઃ ।
પ્રવિષ્ટો દ્વારકાં રાજન્ તેજસા નોપલક્ષિતઃ

તં વિલોક્ય જના દૂરાત્ તેજસા મુષ્ટ-દૃષ્ટયઃ ।
દીવ્યતે ઽક્ષૈર્ ભગવતે શશંસુઃ સૂર્ય-શઙ્કિતાઃ

નારાયણ નમસ્ તે ઽસ્તુ શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-ધર ।
દામોદરારવિન્દાક્ષ ગોવિન્દ યદુ-નન્દન

એષ આયાતિ સવિતા ત્વાં દિદૃક્ષુર્ જગત્-પતે ।
મુષ્ણન્ ગભસ્તિ-ચક્રેણ નૃણાં ચક્ષૂંષિ તિગ્મ-ગુઃ

નન્વ્ અન્વિચ્છન્તિ તે માર્ગં ત્રી-લોક્યાં વિબુધર્ષભાઃ ।
જ્ઞાત્વાદ્ય ગૂઢં યદુષુ દ્રષ્ટું ત્વાં યાત્ય્ અજઃ પ્રભો

ભ્પ્_10.56.009।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
નિશમ્ય બાલ-વચનં પ્રહસ્યામ્બુજ-લોચનઃ ।
પ્રાહ નાસૌ રવિર્ દેવઃ સત્રાજિન્ મણિના જ્વલન્

સત્રાજિત્ સ્વ-ગૃહં શ્રીમત્ કૃત-કૌતુક-મઙ્ગલમ્ ।
પ્રવિશ્ય દેવ-સદને મણિં વિપ્રૈર્ ન્યવેશયત્

દિને દિને સ્વર્ણ-ભારાન્ અષ્ટૌ સ સૃજતિ પ્રભો ।
દુર્ભિક્ષ-માર્ય્-અરિષ્ટાનિ સર્પાધિ-વ્યાધયો ઽશુભાઃ ।
ન સન્તિ માયિનસ્ તત્ર યત્રાસ્તે ઽભ્યર્ચિતો મણિઃ

સ યાચિતો મણિં ક્વાપિ યદુ-રાજાય શૌરિણા ।
નૈવાર્થ-કામુકઃ પ્રાદાદ્ યાચ્ઞા-ભઙ્ગમ્ અતર્કયન્

તમ્ એકદા મણિં કણ્ઠે પ્રતિમુચ્ય મહા-પ્રભમ્ ।
પ્રસેનો હયમ્ આરુહ્ય મૃગાયાં વ્યચરદ્ વને

પ્રસેનં સ-હયં હત્વા મણિમ્ આચ્છિદ્ય કેશરી ।
ગિરિં વિશન્ જામ્બવતા નિહતો મણિમ્ ઇચ્છતા

સો ઽપિ ચક્રે કુમારસ્ય મણિં ક્રીડનકં બિલે ।
અપશ્યન્ ભ્રાતરં ભ્રાતા સત્રાજિત્ પર્યતપ્યત

પ્રાયઃ કૃષ્ણેન નિહતો મણિ-ગ્રીવો વનં ગતઃ ।
ભ્રાતા મમેતિ તચ્ છ્રુત્વા કર્ણે કર્ણે ઽજપન્ જનાઃ

ભગવાંસ્ તદ્ ઉપશ્રુત્ય દુર્યશો લિપ્તમ્ આત્મનિ ।
માર્ષ્ટું પ્રસેન-પદવીમ્ અન્વપદ્યત નાગરૈઃ

હતં પ્રસેનં અશ્વં ચ વીક્ષ્ય કેશરિણા વને ।
તં ચાદ્રિ-પૃષ્ઠે નિહતમ્ ઋક્ષેણ દદૃશુર્ જનાઃ

ઋક્ષ-રાજ-બિલં ભીમમ્ અન્ધેન તમસાવૃતમ્ ।
એકો વિવેશ ભગવાન્ અવસ્થાપ્ય બહિઃ પ્રજાઃ

તત્ર દૃષ્ટ્વા મણિ-પ્રેષ્ઠં બાલ-ક્રીડનકં કૃતમ્ ।
હર્તું કૃત-મતિસ્ તસ્મિન્ન્ અવતસ્થે ઽર્ભકાન્તિકે

તમ્ અપૂર્વં નરં દૃષ્ટ્વા ધાત્રી ચુક્રોશ ભીત-વત્ ।
તચ્ છ્રુત્વાભ્યદ્રવત્ ક્રુદ્ધો જામ્બવાન્ બલિનાં વરઃ

સ વૈ ભગવતા તેન યુયુધે સ્વામીનાત્મનઃ ।
પુરુષમ્ પ્રાકૃતં મત્વા કુપિતો નાનુભાવ-વિત્

દ્વન્દ્વ-યુદ્ધં સુ-તુમુલમ્ ઉભયોર્ વિજિગીષતોઃ ।
આયુધાશ્મ-દ્રુમૈર્ દોર્ભિઃ ક્રવ્યાર્થે શ્યેનયોર્ ઇવ

આસીત્ તદ્ અષ્ટા-વિમ્શાહમ્ ઇતરેતર-મુષ્ટિભિઃ ।
વજ્ર-નિષ્પેષ-પરુષૈર્ અવિશ્રમમ્ અહર્-નિશમ્

કૃષ્ણ-મુષ્ટિ-વિનિષ્પાત નિષ્પિષ્ટાઙ્ગોરુ બન્ધનઃ ।
ક્ષીણ-સત્ત્વઃ સ્વિન્ન-ગાત્રસ્ તમ્ આહાતીવ વિસ્મિતઃ

જાને ત્વાં સઋવ-ભૂતાનાં પ્રાણ ઓજઃ સહો બલમ્ ।
વિષ્ણું પુરાણ-પુરુષં પ્રભવિષ્ણુમ્ અધીશ્વરમ્

ત્વં હિ વિશ્વ-સૃજામ્ સ્રષ્ટા સૃષ્ટાનામ્ અપિ યચ્ ચ સત્ ।
કાલઃ કલયતામ્ ઈશઃ પર આત્મા તથાત્મનામ્

યસ્યેષદ્-ઉત્કલિત-રોષ-કટાક્ષ-મોક્ષૈર્ $ વર્ત્માદિશત્ ક્ષુભિત-નક્ર-તિમિઙ્ગલો ઽબ્ધિઃ &અમ્પ્;
સેતુઃ કૃતઃ સ્વ-યશ ઉજ્જ્વલિતા ચ લઙ્કા % રક્ષઃ-શિરાંસિ ભુવિ પેતુર્ ઇષુ-ક્ષતાનિ ॥ ભ્પ્_10.56.028* ॥
ઇતિ વિજ્ઞાત-વિઇજ્ઞાનમ્ ઋક્ષ-રાજાનમ્ અચ્યુતઃ ।
વ્યાજહાર મહા-રાજ ભગવાન્ દેવકી-સુતઃ

અભિમૃશ્યારવિન્દાક્ષઃ પાણિના શં-કરેણ તમ્ ।
કૃપયા પરયા ભક્તં મેઘ-ગમ્ભીરયા ગિરા

મણિ-હેતોર્ ઇહ પ્રાપ્તા વયમ્ ઋક્ષ-પતે બિલમ્ ।
મિથ્યાભિશાપં પ્રમૃજન્ન્ આત્મનો મણિનામુના

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ્વાં દુહિતરં કન્યાં જામ્બવતીં મુદા ।
અર્હણાર્થમ્ સ મણિના કૃષ્ણાયોપજહાર હ

અદૃષ્ટ્વા નિર્ગમં શૌરેઃ પ્રવિષ્ટસ્ય બિલં જનાઃ ।
પ્રતીક્ષ્ય દ્વાદશાહાનિ દુઃખિતાઃ સ્વ-પુરં યયુઃ

નિશમ્ય દેવકી દેવી રક્મિણ્ય્ આનકદુન્દુભિઃ ।
સુહૃદો જ્ઞાતયો ઽશોચન્ બિલાત્ કૃષ્ણમ્ અનિર્ગતમ્

સત્રાજિતં શપન્તસ્ તે દુઃખિતા દ્વારકૌકસઃ ।
ઉપતસ્થુશ્ ચન્દ્રભાગાં દુર્ગાં કૃષ્ણોપલબ્ધયે

તેષાં તુ દેવ્ય્-ઉપસ્થાનાત્ પ્રત્યાદિષ્ટાશિષા સ ચ ।
પ્રાદુર્બભૂવ સિદ્ધાર્થઃ સ-દારો હર્ષયન્ હરિઃ

ઉપલભ્ય હૃષીકેશં મૃતં પુનર્ ઇવાગતમ્ ।
સહ પત્ન્યા મણિ-ગ્રીવં સર્વે જાત-મહોત્સવાઃ

સત્રાજિતં સમાહૂય સભાયાં રાજ-સન્નિધૌ ।
પ્રાપ્તિં ચાખ્યાય ભગવાન્ મણિં તસ્મૈ ન્યવેદયત્

સ ચાતિ-વ્રીડિતો રત્નં ગૃહીત્વાવાઙ્-મુખસ્ તતઃ ।
અનુતપ્યમાનો ભવનમ્ અગમત્ સ્વેન પાપ્મના

સો ઽનુધ્યાયંસ્ તદ્ એવાઘં બલવદ્-વિગ્રહાકુલઃ ।
કથં મૃજામ્ય્ આત્મ-રજઃ પ્રસીદેદ્ વાચ્યુતઃ કથમ્

કિમ્ કૃત્વા સાધુ મહ્યં સ્યાન્ ન શપેદ્ વા જનો યથા ।
અદીર્ઘ-દર્શનં ક્ષુદ્રં મૂઢં દ્રવિણ-લોલુપમ્

દાસ્યે દુહિતરં તસ્મૈ સ્ત્રી-રત્નં રત્નમ્ એવ ચ ।
ઉપાયો ઽયં સમીચીનસ્ તસ્ય શાન્તિર્ ન ચાન્યથા

એવં વ્યવસિતો બુદ્ધ્યા સત્રાજિત્ સ્વ-સુતાં શુભામ્ ।
મણિં ચ સ્વયમ્ ઉદ્યમ્ય કૃષ્ણાયોપજહાર હ

તાં સત્યભામાં ભગવાન્ ઉપયેમે યથા-વિધિ ।
બહુભિર્ યાચિતાં શીલ- રૂપૌદાર્ય-ગુણાન્વિતામ્

ભગવાન્ આહ ન મણિં પ્રતીચ્છામો વયં નૃપ ।
તવાસ્તાં દેવ-ભક્તસ્ય વયં ચ ફલ-ભાગિનઃ