ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.54

તં માનિનઃ સ્વાભિભવં યશઃ-ક્ષયં $ પરે જરાસન્ધ-મુખા ન સેહિરે &અમ્પ્;
અહો ધિગ્ અસ્માન્ યશ આત્ત-ધન્વનાં % ગોપૈર્ હૃતં કેશરિણાં મૃગૈર્ ઇવ ॥ ભ્પ્_10.53.057*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇતિ સર્વે સુ-સંરબ્ધા વાહાન્ આરુહ્ય દંશિતાઃ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્ બલૈઃ પરિક્રાન્તા અન્વીયુર્ ધૃત-કાર્મુકાઃ

તાન્ આપતત આલોક્ય યાદવાનીક-યૂથપાઃ ।
તસ્થુસ્ તત્-સમ્મુખા રાજન્ વિસ્ફૂર્જ્ય સ્વ-ધનૂંષિ તે

અશ્વ-પૃષ્ઠે ગજ-સ્કન્ધે રથોપસ્થે ઽસ્ત્ર કોવિદાઃ ।
મુમુચુઃ શર-વર્ષાણિ મેઘા અદ્રિષ્વ્ અપો યથા

પત્યુર્ બલં શરાસારૈશ્ છન્નં વીક્ષ્ય સુ-મધ્યમા ।
સ-વ્રીડ્મ્ ઐક્ષત્ તદ્-વક્ત્રં ભય-વિહ્વલ-લોચના

પ્રહસ્ય ભગવાન્ આહ મા સ્મ ભૈર્ વામ-લોચને ।
વિનઙ્ક્ષ્યત્ય્ અધુનૈવૈતત્ તાવકૈઃ શાત્રવં બલમ્

તેષાં તદ્-વિક્રમં વીરા ગદ-સઙ્કર્ષનાદયઃ ।
અમૃષ્યમાણા નારાચૈર્ જઘ્નુર્ હય-ગજાન્ રથાન્

પેતુઃ શિરાંસિ રથિનામ્ અશ્વિનાં ગજિનાં ભુવિ ।
સ-કુણ્ડલ-કિરીટાનિ સોષ્ણીષાણિ ચ કોટિશઃ

હસ્તાઃ સાસિ-ગદેષ્વ્-આસાઃ કરભા ઊરવો ઽઙ્ઘ્રયઃ ।
અશ્વાશ્વતર-નાગોષ્ટ્ર- ખર-મર્ત્ય-શિરાંસિ ચ

હન્યમાન-બલાનીકા વૃષ્ણિભિર્ જય-કાઙ્ક્ષિભિઃ ।
રાજાનો વિમુખા જગ્મુર્ જરાસન્ધ-પુરઃ-સરાઃ

શિશુપાલં સમભ્યેત્ય હૃત-દારમ્ ઇવાતુરમ્ ।
નષ્ટ-ત્વિષં ગતોત્સાહં શુષ્યદ્-વદનમ્ અબ્રુવન્

ભો ભોઃ પુરુષ-શાર્દૂલ દૌર્મનસ્યમ્ ઇદં ત્યજ ।
ન પ્રિયાપ્રિયયો રાજન્ નિષ્ઠા દેહિષુ દૃશ્યતે

યથા દારુ-મયી યોષિત્ નૃત્યતે કુહકેચ્છયા ।
એવમ્ ઈશ્વર-તન્ત્રો ઽયમ્ ઈહતે સુખ-દુઃખયોઃ

શૌરેઃ સપ્ત-દશાહં વૈ સંયુગાનિ પરાજિતઃ ।
ત્રયો-વિંશતિભિઃ સૈન્યૈર્ જિગ્યે એકમ્ અહં પરમ્

તથાપ્ય્ અહં ન શોચામિ ન પ્રહૃષ્યામિ કર્હિચિત્ ।
કાલેન દૈવ-યુક્તેન જાનન્ વિદ્રાવિતં જગત્

અધુનાપિ વયં સર્વે વીર-યૂથપ-યૂથપાઃ ।
પરાજિતાઃ ફલ્ગુ-તન્ત્રૈર્ યદુભિઃ કૃષ્ણ-પાલિતૈઃ

રિપવો જિગ્યુર્ અધુના કાલ આત્માનુસારિણિ ।
તદા વયં વિજેષ્યામો યદા કાલઃ પ્રદક્ષિણઃ

ભ્પ્_10.54.017।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એવં પ્રબોધિતો મિત્રૈશ્ ચૈદ્યો ઽગાત્ સાનુગઃ પુરમ્ ।
હત-શેષાઃ પુનસ્ તે ઽપિ યયુઃ સ્વં સ્વં પુરં નૃપાઃ

રુક્મી તુ રાક્ષસોદ્વાહં કૃષ્ણ-દ્વિડ્ અસહન્ સ્વસુઃ ।
પૃષ્ઠતો ઽન્વગમત્ કૃષ્ણમ્ અક્ષૌહિણ્યા વૃતો બલી

રુક્મ્ય્ અમર્ષી સુ-સંરબ્ધઃ શૃણ્વતાં સર્વ-ભૂભુજામ્ ।
પ્રતિજજ્ઞે મહા-બાહુર્ દંશિતઃ સ-શરાસનઃ

અહત્વા સમરે કૃષ્ણમ્ અપ્રત્યૂહ્ય ચ રુક્મિણીમ્ ।
કુણ્ડિનં ન પ્રવેક્ષ્યામિ સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમિ વઃ

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રથમ્ આરુહ્ય સારથિં પ્રાહ સત્વરઃ ।
ચોદયાશ્વાન્ યતઃ કૃષ્ણઃ તસ્ય મે સંયુગં ભવેત્

અદ્યાહં નિશિતૈર્ બાણૈર્ ગોપાલસ્ય સુ-દુર્મતેઃ ।
નેષ્યે વીર્ય-મદં યેન સ્વસા મે પ્રસભં હૃતા

વિકત્થમાનઃ કુમતિર્ ઈશ્વરસ્યાપ્રમાણ-વિત્ ।
રથેનૈકેન ગોવિન્દં તિષ્ઠ તિષ્ઠેત્ય્ અથાહ્વયત્

ધનુર્ વિકૃષ્ય સુ-દૃઢં જઘ્ને કૃષ્ણં ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
આહ ચાત્ર ક્ષણં તિષ્ઠ યદૂનાં કુલ-પાંસન

યત્ર યાસિ સ્વસારં મે મુષિત્વા ધ્વાઙ્ક્ષ-વદ્ ધવિઃ ।
હરિષ્યે ઽદ્ય મદં મન્દ માયિનઃ કૂટ-યોધિનઃ

યાવન્ ન મે હતો બાણૈઃ શયીથા મુઞ્ચ દારીકામ્ ।
સ્મયન્ કૃષ્ણો ધનુશ્ છિત્ત્વા ષડ્ભિર્ વિવ્યાધ રુક્મિણમ્

અષ્ટભિશ્ ચતુરો વાહાન્ દ્વાભ્યાં સૂતં ધ્વજં ત્રિભિઃ ।
સ ચાન્યદ્ ધનુર્ આધાય કૃષ્ણં વિવ્યાધ પઞ્ચભિઃ

તૈસ્ તાદિતઃ શરૌઘૈસ્ તુ ચિચ્છેદ ધનુર્ અચ્યુતઃ ।
પુનર્ અન્યદ્ ઉપાદત્ત તદ્ અપ્ય્ અચ્છિનદ્ અવ્યયઃ

પરિઘં પટ્ટિશં શૂલં ચર્માસી શક્તિ-તોમરૌ ।
યદ્ યદ્ આયુધમ્ આદત્ત તત્ સર્વં સો ઽચ્છિનદ્ ધરિઃ

તતો રથાદ્ અવપ્લુત્ય ખડ્ગ-પાણિર્ જિઘાંસયા ।
કૃષ્ણમ્ અભ્યદ્રવત્ ક્રુદ્ધઃ પતઙ્ગ ઇવ પાવકમ્

તસ્ય ચાપતતઃ ખડ્ગં તિલશશ્ ચર્મ ચેષુભિઃ ।
છિત્ત્વાસિમ્ આદદે તિગ્મં રુક્મિણં હન્તુમ્ ઉદ્યતઃ

દૃષ્ટ્વા ભ્રાતૃ-વધોદ્યોગં રુક્મિણી ભય-વિહ્વલા ।
પતિત્વા પાદયોર્ ભર્તુર્ ઉવાચ કરુણં સતી

ભ્પ્_10.54.033।0 શ્રી-રુક્મિણ્ય્ ઉવાચ
યોગેશ્વરાપ્રમેયાત્મન્ દેવ-દેવ જગત્-પતે ।
હન્તું નાર્હસિ કલ્યાણ ભ્રાતરં મે મહા-ભુજ

ભ્પ્_10.54.034।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
તયા પરિત્રાસ-વિકમ્પિતાઙ્ગયા શુચાવશુષ્યન્-મુખ-રુદ્ધ-કણ્ઠયા ।
કાતર્ય-વિસ્રંસિત-હેમ-માલયા ગૃહીત-પાદઃ કરુણો ન્યવર્તત

ચૈલેન બદ્ધ્વા તમ્ અસાધુ-કારીણં સ-શ્મશ્રુ-કેશં પ્રવપન્ વ્યરૂપયત્ ।
તાવન્ મમર્દુઃ પર-સૈન્યમ્ અદ્ભુતં યદુ-પ્રવીરા નલિનીં યથા ગજાઃ

કૃષ્ણાન્તિકમ્ ઉપવ્રજ્ય દદૃશુસ્ તત્ર રુક્મિણમ્ ।
તથા-ભૂતં હત-પ્રાયં દૃષ્ટ્વા સઙ્કર્ષણો વિભુઃ ।
વિમુચ્ય બદ્ધં કરુણો ભગવાન્ કૃષ્ણમ્ અબ્રવીત્

અસાધ્વ્ ઇદં ત્વયા કૃષ્ણ કૃતમ્ અસ્મજ્-જુગુપ્સિતમ્ ।
વપનં શ્મશ્રુ-કેશાનાં વૈરૂપ્યં સુહૃદો વધઃ

મૈવાસ્માન્ સાધ્વ્ય્ અસૂયેથા ભ્રાતુર્ વૈરૂપ્ય-ચિન્તયા ।
સુખ-દુઃખ-દો ન ચાન્યો ઽસ્તિ યતઃ સ્વ-કૃત-ભુક્ પુમાન્

બન્ધુર્ વધાર્હ-દોષો ઽપિ ન બન્ધોર્ વધમ્ અર્હતિ ।
ત્યાજ્યઃ સ્વેનૈવ દોષેણ હતઃ કિં હન્યતે પુનઃ

ક્ષત્રિયાણામ્ અયં ધર્મઃ પ્રજાપતિ-વિનિર્મિતઃ ।
ભ્રાતાપિ ભ્રાતરં હન્યાદ્ યેન ઘોરતમસ્ તતઃ

રાજ્યસ્ય ભૂમેર્ વિત્તસ્ય સ્ત્રિયો માનસ્ય તેજસઃ ।
માનિનો ઽન્યસ્ય વા હેતોઃ શ્રી-મદાન્ધાઃ ક્ષિપન્તિ હિ

તવેયં વિષમા બુદ્ધિઃ સર્વ-ભૂતેષુ દુર્હૃદામ્ ।
યન્ મન્યસે સદાભદ્રં સુહૃદાં ભદ્રમ્ અજ્ઞ-વત્

આત્મ-મોહો નૃણામ્ એવ કલ્પતે દેવ-માયયા ।
સુહૃદ્ દુર્હૃદ્ ઉદાસીન ઇતિ દેહાત્મ-માનિનામ્

એક એવ પરો હ્ય્ આત્મા સર્વેષામ્ અપિ દેહિનામ્ ।
નાનેવ ગૃહ્યતે મૂઢૈર્ યથા જ્યોતિર્ યથા નભઃ

દેહ આદ્ય્-અન્તવાન્ એષ દ્રવ્ય-પ્રાણ-ગુણાત્મકઃ ।
આત્મન્ય્ અવિદ્યયા કૢપ્તઃ સંસારયતિ દેહિનમ્

નાત્મનો ઽન્યેન સંયોગો વિયોગશ્ ચસતઃ સતિ ।
તદ્-ધેતુત્વાત્ તત્-પ્રસિદ્ધેર્ દૃગ્-રૂપાભ્યાં યથા રવેઃ

જન્માદયસ્ તુ દેહસ્ય વિક્રિયા નાત્મનઃ ક્વચિત્ ।
કલાનામ્ ઇવ નૈવેન્દોર્ મૃતિર્ હ્ય્ અસ્ય કુહૂર્ ઇવ

યથા શયાન આત્માનં વિષયાન્ ફલમ્ એવ ચ ।
અનુભુઙ્ક્તે ઽપ્ય્ અસત્ય્ અર્થે તથાપ્નોત્ય્ અબુધો ભવમ્

તસ્માદ્ અજ્ઞાન-જં શોકમ્ આત્મ-શોષ-વિમોહનમ્ ।
તત્ત્વ-જ્ઞાનેન નિર્હૃત્ય સ્વ-સ્થા ભવ શુચિ-સ્મિતે

ભ્પ્_10.54.050।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એવં ભગવતા તન્વી રામેણ પ્રતિબોધિતા ।
વૈમનસ્યં પરિત્યજ્ય મનો બુદ્ધ્યા સમાદધે

પ્રાણાવશેષ ઉત્સૃષ્ટો દ્વિડ્ભિર્ હત-બલ-પ્રભઃ ।
સ્મરન્ વિરૂપ-કરણં વિતથાત્મ-મનોરથઃ ।
ચક્રે ભોજકટં નામ નિવાસાય મહત્ પુરમ્

અહત્વા દુર્મતિં કૃષ્ણમ્ અપ્રત્યૂહ્ય યવીયસીમ્ ।
કુણ્ડિનં ન પ્રવેક્ષ્યામીત્ય્ ઉક્ત્વા તત્રાવસદ્ રુષા

ભગવાન્ ભીષ્મક-સુતામ્ એવં નિર્જિત્ય ભૂમિ-પાન્ ।
પુરમ્ આનીય વિધિ-વદ્ ઉપયેમે કુરૂદ્વહ

તદા મહોત્સવો નૄણાં યદુ-પુર્યાં ગૃહે ગૃહે ।
અભૂદ્ અનન્ય-ભાવાનાં કૃષ્ણે યદુ-પતૌ નૃપ

નરા નાર્યશ્ ચ મુદિતાઃ પ્રમૃષ્ટ-મણિ-કુણ્ડલાઃ ।
પારિબર્હમ્ ઉપાજહ્રુર્ વરયોશ્ ચિત્ર-વાસસોઃ

સા વૃષ્ણિ-પુર્ય્ ઉત્તમ્ભિતેન્દ્ર-કેતુભિર્ $ વિચિત્ર-માલ્યામ્બર-રત્ન-તોરણૈઃ &અમ્પ્;
બભૌ પ્રતિ-દ્વાર્ય્ ઉપકૢપ્ત-મઙ્ગલૈર્ % આપૂર્ણ-કુમ્ભાગુરુ-ધૂપ-દીપકૈઃ ॥ ભ્પ્_10.54.056* ॥
સિક્ત-માર્ગા મદ-ચ્યુદ્ભિર્ આહૂત-પ્રેષ્ઠ-ભૂભુજામ્ ।
ગજૈર્ દ્વાઃસુ પરામૃષ્ટ- રમ્ભા-પૂગોપશોભિતા

કુરુ-સૃઞ્જય-કૈકેય- વિદર્ભ-યદુ-કુન્તયઃ ।
મિથો મુમુદિરે તસ્મિન્ સમ્ભ્રમાત્ પરિધાવતામ્

રુક્મિણ્યા હરણં શ્રુત્વા ગીયમાનં તતસ્ તતઃ ।
રાજાનો રાજ-કન્યાશ્ ચ બભૂવુર્ ભૃશ-વિસ્મિતાઃ

દ્વારકાયામ્ અભૂદ્ રાજન્ મહા-મોદઃ પુરૌકસામ્ ।
રુક્મિણ્યા રમયોપેતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં શ્રિયઃ પતિમ્