ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.51

ભ્પ્_10.51.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
તં વિલોક્ય વિનિષ્ક્રાન્તમ્ ઉજ્જિહાનમ્ ઇવોડુપમ્ ।
દર્શનીયતમં શ્યામં પીત-કૌશેય-વાસસમ્

શ્રીવત્સ-વક્ષસં ભ્રાજત્ કૌસ્તુભામુક્ત-કન્ધરમ્ ।
પૃથુ-દીર્ઘ-ચતુર્-બાહું નવ-કઞ્જારુણેક્ષણમ્

નિત્ય-પ્રમુદિતં શ્રીમત્ સુ-કપોલં શુચિ-સ્મિતમ્ ।
મુખારવિન્દં બિભ્રાણં સ્ફુરન્-મકર-કુણ્ડલમ્

વાસુદેવો હ્ય્ અયમ્ ઇતિ પુમાન્ શ્રીવત્સ-લાઞ્છનઃ ।
ચતુર્-ભુજો ઽરવિન્દાક્ષો વન-માલ્ય્ અતિ-સુન્દરઃ

લક્ષણૈર્ નારદ-પ્રોક્તૈર્ નાન્યો ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
નિરાયુધશ્ ચલન્ પદ્ભ્યાં યોત્સ્યે ઽનેન નિરાયુધઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય યવનઃ પ્રાદ્રવદ્ તં પરાઙ્-મુખમ્ ।
અન્વધાવજ્ જિઘૃક્ષુસ્ તં દુરાપમ્ અપિ યોગિનામ્

હસ્ત-પ્રાપ્તમ્ ઇવાત્માનં હરીણા સ પદે પદે ।
નીતો દર્શયતા દૂરં યવનેશો ઽદ્રિ-કન્દરમ્

પલાયનં યદુ-કુલે જાતસ્ય તવ નોચિતમ્ ।
ઇતિ ક્ષિપન્ન્ અનુગતો નૈનં પ્રાપાહતાશુભઃ

એવં ક્ષિપ્તો ઽપિ ભગવાન્ પ્રાવિશદ્ ગિરિ-કન્દરમ્ ।
સો ઽપિ પ્રવિષ્ટસ્ તત્રાન્યં શયાનં દદૃશે નરમ્

નન્વ્ અસૌ દૂરમ્ આનીય શેતે મામ્ ઇહ સાધુ-વત્ ।
ઇતિ મત્વાચ્યુતં મૂઢસ્ તં પદા સમતાડયત્

સ ઉત્થાય ચિરં સુપ્તઃ શનૈર્ ઉન્મીલ્ય લોચને ।
દિશો વિલોકયન્ પાર્શ્વે તમ્ અદ્રાક્ષીદ્ અવસ્થિતમ્

સ તાવત્ તસ્ય રુષ્ટસ્ય દૃષ્ટિ-પાતેન ભારત ।
દેહ-જેનાગ્નિના દગ્ધો ભસ્મ-સાદ્ અભવત્ ક્ષણાત્

ભ્પ્_10.51.013।0 શ્રી-રાજોવાચ
કો નામ સ પુમાન્ બ્રહ્મન્ કસ્ય કિં-વીર્ય એવ ચ ।
કસ્માદ્ ગુહાં ગતઃ શિષ્યે કિં-તેજો યવનાર્દનઃ

ભ્પ્_10.51.014।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
સ ઇક્ષ્વાકુ-કુલે જાતો માન્ધાતૃ-તનયો મહાન્ ।
મુચુકુન્દ ઇતિ ખ્યાતો બ્રહ્મણ્યઃ સત્ય-સઙ્ગરઃ

સ યાચિતઃ સુર-ગણૈર્ ઇન્દ્રાદ્યૈર્ આત્મ-રક્ષણે ।
અસુરેભ્યઃ પરિત્રસ્તૈસ્ તદ્-રક્ષાં સો ઽકરોચ્ ચિરમ્

લબ્ધ્વા ગુહં તે સ્વઃ-પાલં મુચુકુન્દમ્ અથાબ્રુવન્ ।
રાજન્ વિરમતાં કૃચ્છ્રાદ્ ભવાન્ નઃ પરિપાલનાત્

નર-લોકં પરિત્યજ્ય રાજ્યં નિહત-કણ્ટકમ્ ।
અસ્માન્ પાલયતો વીર કામાસ્ તે સર્વ ઉજ્ઝિતાઃ

સુતા મહિષ્યો ભવતો જ્ઞાતયો ઽમાત્ય-મન્ત્રિનઃ ।
પ્રજાશ્ ચ તુલ્ય-કાલીના નાધુના સન્તિ કાલિતાઃ

કાલો બલીયાન્ બલિનાં ભગવાન્ ઈશ્વરો ઽવ્યયઃ ।
પ્રજાઃ કાલયતે ક્રીડન્ પશુ-પાલો યથા પશૂન્

વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે ઋતે કૈવલ્યમ્ અદ્ય નઃ ।
એક એવેશ્વરસ્ તસ્ય ભગવાન્ વિષ્ણુર્ અવ્યયઃ

એવમ્ ઉક્તઃ સ વૈ દેવાન્ અભિવન્દ્ય મહા-યશાઃ ।
અશયિષ્ટ ગુહા-વિષ્ટો નિદ્રયા દેવ-દત્તયા

યવને ભસ્મ-સાન્ નીતે ભગવાન્ સાત્વતર્ષભઃ ।
આત્માનં દર્શયામ્ આસ મુચુકુન્દાય ધીમતે

તમ્ આલોક્ય ઘન-શ્યામં પીત-કૌશેય-વાસસમ્ ।
શ્રીવત્સ-વક્ષસં ભ્રાજત્ કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્

ચતુર્-ભુજં રોચમાનં વૈજયન્ત્યા ચ માલયા ।
ચારુ-પ્રસન્ન-વદનં સ્ફુરન્-મકર-કુણ્ડલમ્

પ્રેક્ષણીયં નૃ-લોકસ્ય સાનુરાગ-સ્મિતેક્ષણમ્ ।
અપીવ્ય-વયસં મત્ત- મૃગેન્દ્રોદાર-વિક્રમમ્

પર્યપૃચ્છન્ મહા-બુદ્ધિસ્ તેજસા તસ્ય ધર્ષિતઃ ।
શઙ્કિતઃ શનકૈ રાજા દુર્ધર્ષમ્ ઇવ તેજસા

ભ્પ્_10.51.027।0 શ્રી-મુચુકુન્દ ઉવાચ
કો ભવાન્ ઇહ સમ્પ્રાપ્તો વિપિને ગિરિ-ગહ્વરે ।
પદ્ભ્યાં પદ્મ-પલાશાભ્યાં વિચરસ્ય્ ઉરુ-કણ્ટકે

કિં સ્વિત્ તેજસ્વિનાં તેજો ભગવાન્ વા વિભાવસુઃ ।
સૂર્યઃ સોમો મહેન્દ્રો વા લોક-પાલો પરો ઽપિ વા

મન્યે ત્વાં દેવ-દેવાનાં ત્રયાણાં પુરુષર્ષભમ્ ।
યદ્ બાધસે ગુહા-ધ્વાન્તં પ્રદીપઃ પ્રભયા યથા

શુશ્રૂષતામ્ અવ્યલીકમ્ અસ્માકં નર-પુઙ્ગવ ।
સ્વ-જન્મ કર્મ ગોત્રં વા કથ્યતાં યદિ રોચતે

વયં તુ પુરુષ-વ્યાઘ્ર ઐક્ષ્વાકાઃ ક્ષત્ર-બન્ધવઃ ।
મુચુકુન્દ ઇતિ પ્રોક્તો યૌવનાશ્વાત્મજઃ પ્રભો

ચિર-પ્રજાગર-શ્રાન્તો નિદ્રયાપહતેન્દ્રિયઃ ।
શયે ઽસ્મિન્ વિજને કામં કેનાપ્ય્ ઉત્થાપિતો ઽધુના

સો ઽપિ ભસ્મી-કૃતો નૂનમ્ આત્મીયેનૈવ પાપ્મના ।
અનન્તરં ભવાન્ શ્રીમાંલ્ લક્ષિતો ઽમિત્ર-શાસનઃ

તેજસા તે ઽવિષહ્યેણ ભૂરિ દ્રષ્ટું ન શક્નુમઃ ।
હતૌજસા મહા-ભાગ માનનીયો ઽસિ દેહિનામ્

એવં સમ્ભાષિતો રાજ્ઞા ભગવાન્ ભૂત-ભાવનઃ ।
પ્રત્યાહ પ્રહસન્ વાણ્યા મેઘ-નાદ-ગભીરયા

ભ્પ્_10.51.036।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
જન્મ-કર્માભિધાનાનિ સન્તિ મે ઽઙ્ગ સહસ્રશઃ ।
ન શક્યન્તે ઽનુસઙ્ખ્યાતુમ્ અનન્તત્વાન્ મયાપિ હિ

ક્વચિદ્ રજાંસિ વિમમે પાર્થિવાન્ય્ ઉરુ-જન્મભિઃ ।
ગુણ-કર્માભિધાનાનિ ન મે જન્માનિ કર્હિચિત્

કાલ-ત્રયોપપન્નાનિ જન્મ-કર્માણિ મે નૃપ ।
અનુક્રમન્તો નૈવાન્તં ગચ્છન્તિ પરમર્ષયઃ

તથાપ્ય્ અદ્યતનાન્ય્ અઙ્ગ શૃનુષ્વ ગદતો મમ ।
વિજ્ઞાપિતો વિરિઞ્ચેન પુરાહં ધર્મ-ગુપ્તયે

ભૂમેર્ ભારાયમાણાનામ્ અસુરાણાં ક્ષયાય ચ ।
અવતીર્ણો યદુ-કુલે ગૃહ આનકદુન્દુભેઃ ।
વદન્તિ વાસુદેવેતિ વસુદેવ-સુતં હિ મામ્

કાલનેમિર્ હતઃ કંસઃ પ્રલમ્બાદ્યાશ્ ચ સદ્-દ્વિષઃ ।
અયં ચ યવનો દગ્ધો રાજંસ્ તે તિગ્મ-ચક્ષુષા

સો ઽહં તવાનુગ્રહાર્થં ગુહામ્ એતામ્ ઉપાગતઃ ।
પ્રાર્થિતઃ પ્રચુરં પૂર્વં ત્વયાહં ભક્ત-વત્સલઃ

વરાન્ વૃણીષ્વ રાજર્ષે સર્વાન્ કામાન્ દદામિ તે ।
માં પ્રસન્નો જનઃ કશ્ચિન્ ન ભૂયો ઽર્હતિ શોચિતુમ્

ભ્પ્_10.51.044।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તં પ્રણમ્યાહ મુચુકુન્દો મુદાન્વિતઃ ।
જ્ઞાત્વા નારાયણં દેવં ગર્ગ-વાક્યમ્ અનુસ્મરન્

ભ્પ્_10.51.045।0 શ્રી-મુચુકુન્દ ઉવાચ
વિમોહિતો ઽયં જન ઈશ માયયા ત્વદીયયા ત્વાં ન ભજત્ય્ અનર્થ-દૃક્ ।
સુખાય દુઃખ-પ્રભવેષુ સજ્જતે ગૃહેષુ યોષિત્ પુરુષશ્ ચ વઞ્ચિતઃ

લબ્ધ્વા જનો દુર્લભમ્ અત્ર માનુષં $ કથઞ્ચિદ્ અવ્યઙ્ગમ્ અયત્નતો ઽનઘ &અમ્પ્;
પાદારવિન્દં ન ભજત્ય્ અસન્-મતિર્ % ગૃહાન્ધ-કૂપે પતિતો યથા પશુઃ ॥ ભ્પ્_10.51.046* ॥
મમૈષ કાલો ઽજિત નિષ્ફલો ગતો રાજ્ય-શ્રિયોન્નદ્ધ-મદસ્ય ભૂ-પતેઃ ।
મર્ત્યાત્મ-બુદ્ધેઃ સુત-દાર-કોશ-ભૂષ્વ્ આસજ્જમાનસ્ય દુરન્ત-ચિન્તયા

કલેવરે ઽસ્મિન્ ઘટ-કુડ્ય-સન્નિભે $ નિરૂઢ-માનો નર-દેવ ઇત્ય્ અહમ્ &અમ્પ્;
વૃતો રથેભાશ્વ-પદાત્ય્-અનીકપૈર્ % ગાં પર્યટંસ્ ત્વાગણયન્ સુ-દુર્મદઃ ॥ ભ્પ્_10.51.048* ॥
પ્રમત્તમ્ ઉચ્ચૈર્ ઇતિકૃત્ય-ચિન્તયા પ્રવૃદ્ધ-લોભં વિષયેષુ લાલસમ્ ।
ત્વમ્ અપ્રમત્તઃ સહસાભિપદ્યસે ક્ષુલ્-લેલિહાનો ઽહિર્ ઇવાખુમ્ અન્તકઃ

પુરા રથૈર્ હેમ-પરિષ્કૃતૈશ્ ચરન્ $ મતં-ગજૈર્ વા નર-દેવ-સંજ્ઞિતઃ &અમ્પ્;
સ એવ કાલેન દુરત્યયેન તે % કલેવરો વિટ્-કૃમિ-ભસ્મ-સંજ્ઞિતઃ ॥ ભ્પ્_10.51.050* ॥
નિર્જિત્ય દિક્-ચક્રમ્ અભૂત-વિગ્રહો વરાસન-સ્થઃ સમ-રાજ-વન્દિતઃ ।
ગૃહેષુ મૈથુન્ય-સુખેષુ યોષિતાં ક્રીડા-મૃગઃ પૂરુષ ઈશ નીયતે

કરોતિ કર્માણિ તપઃ-સુનિષ્ઠિતો નિવૃત્ત-ભોગસ્ તદ્-અપેક્ષયાદદત્ ।
પુનશ્ ચ ભૂયાસમ્ અહં સ્વ-રાડ્ ઇતિ પ્રવૃદ્ધ-તર્ષો ન સુખાય કલ્પતે

ભવાપવર્ગો ભ્રમતો યદા ભવેજ્ જનસ્ય તર્હ્ય્ અચ્યુત સત્-સમાગમઃ ।
સત્-સઙ્ગમો યર્હિ તદૈવ સદ્-ગતૌ પરાવરેશે ત્વયિ જાયતે મતિઃ

મન્યે મમાનુગ્રહ ઈશ તે કૃતો રાજ્યાનુબન્ધાપગમો યદૃચ્છયા ।
યઃ પ્રાર્થ્યતે સાધુભિર્ એક-ચર્યયા વનં વિવિક્ષદ્ભિર્ અખણ્ડ-ભૂમિ-પૈઃ

ન કામયે ઽન્યં તવ પાદ-સેવનાદ્ અકિઞ્ચન-પ્રાર્થ્યતમાદ્ વરં વિભો ।
આરાધ્ય કસ્ ત્વાં હ્ય્ અપવર્ગ-દં હરે વૃણીત આર્યો વરમ્ આત્મ-બન્ધનમ્

તસ્માદ્ વિસૃજ્યાશિષ ઈશ સર્વતો રજસ્-તમઃ-સત્ત્વ-ગુણાનુબન્ધનાઃ ।
નિરઞ્જનં નિર્ગુણમ્ અદ્વયં પરં ત્વાં જ્ઞાપ્તિ-માત્રં પુરુષં વ્રજામ્ય્ અહમ્

ચિરમ્ ઇહ વૃજિનાર્તસ્ તપ્યમાનો ઽનુતાપૈર્ $ અવિતૃષ-ષડ્-અમિત્રો ઽલબ્ધ-શાન્તિઃ કથઞ્ચિત્ &અમ્પ્;
શરણ-દ સમુપેતસ્ ત્વત્-પદાબ્જં પરાત્મન્ % અભયમ્ ઋતમ્ અશોકં પાહિ માપન્નમ્ ઈશ ॥ ભ્પ્_10.51.057*
0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
સાર્વભૌમ મહા-રાજ મતિસ્ તે વિમલોર્જિતા ।
વરૈઃ પ્રલોભિતસ્યાપિ ન કામૈર્ વિહતા યતઃ

પ્રલોભિતો વરૈર્ યત્ ત્વમ્ અપ્રમાદાય વિદ્ધિ તત્ ।
ન ધીર્ એકાન્ત-ભક્તાનામ્ આશીર્ભિર્ ભિદ્યતે ક્વચિત્

યુઞ્જાનાનામ્ અભક્તાનાં પ્રાણાયામાદિભિર્ મનઃ ।
અક્ષીણ-વાસનં રાજન્ દૃશ્યતે પુનર્ ઉત્થિતમ્

વિચરસ્વ મહીં કામં મય્ય્ આવેશિત-માનસઃ ।
અસ્ત્વ્ એવં નિત્યદા તુભ્યં ભક્તિર્ મય્ય્ અનપાયિની

ક્ષાત્ર-ધર્મ-સ્થિતો જન્તૂન્ ન્યવધીર્ મૃગયાદિભિઃ ।
સમાહિતસ્ તત્ તપસા જહ્ય્ અઘં મદ્-ઉપાશ્રિતઃ

જન્મન્ય્ અનન્તરે રાજન્ સર્વ-ભૂત-સુહૃત્તમઃ ।
ભૂત્વા દ્વિજ-વરસ્ ત્વં વૈ મામ્ ઉપૈષ્યસિ કેવલમ્