ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.50

ભ્પ્_10.50.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
અસ્તિઃ પ્રાપ્તિશ્ ચ કંસસ્ય મહિષ્યૌ ભરતર્ષભ ।
મૃતે ભર્તરિ દુઃખાર્તે ઈયતુઃ સ્મ પિતુર્ ગૃહાન્

પિત્રે મગધ-રાજાય જરાસન્ધાય દુઃખિતે ।
વેદયાં ચક્રતુઃ સર્વમ્ આત્મ-વૈધવ્ય-કારણમ્

સ તદ્ અપ્રિયમ્ આકર્ણ્ય શોકામર્ષ-યુતો નૃપ ।
અયાદવીં મહીં કર્તું ચક્રે પરમમ્ ઉદ્યમમ્

અક્ષૌહિણીભિર્ વિંશત્યા તિસૃભિશ્ ચાપિ સંવૃતઃ ।
યદુ-રાજધાનીં મથુરાં ન્યરુધત્ સર્વતો દિશમ્

નિરીક્ષ્ય તદ્-બલં કૃષ્ણ ઉદ્વેલમ્ ઇવ સાગરમ્ ।
સ્વ-પુરં તેન સંરુદ્ધં સ્વ-જનં ચ ભયાકુલમ્

ચિન્તયામ્ આસ ભગવાન્ હરિઃ કારણ-માનુષઃ ।
તદ્-દેશ-કાલાનુગુણં સ્વાવતાર-પ્રયોજનમ્

હનિષ્યામિ બલં હ્ય્ એતદ્ ભુવિ ભારં સમાહિતમ્ ।
માગધેન સમાનીતં વશ્યાનાં સર્વ-ભૂભુજામ્

અક્ષૌહિણીભિઃ સઙ્ખ્યાતં ભટાશ્વ-રથ-કુઞ્જરૈઃ ।
માગધસ્ તુ ન હન્તવ્યો ભૂયઃ કર્તા બલોદ્યમમ્

એતદ્-અર્થો ઽવતારો ઽયં ભૂ-ભાર-હરણાય મે ।
સંરક્ષણાય સાધૂનાં કૃતો ઽન્યેષાં વધાય ચ

અન્યો ઽપિ ધર્મ-રક્ષાયૈ દેહઃ સંભ્રિયતે મયા ।
વિરામાયાપ્ય્ અધર્મસ્ય કાલે પ્રભવતઃ ક્વચિત્

એવં ધ્યાયતિ ગોવિન્દ આકાશાત્ સૂર્ય-વર્ચસૌ ।
રથાવ્ ઉપસ્થિતૌ સદ્યઃ સ-સૂતૌ સ-પરિચ્છદૌ

આયુધાનિ ચ દિવ્યાનિ પુરાણાનિ યદૃચ્છયા ।
દૃષ્ટ્વા તાનિ હૃષીકેશઃ સઙ્કર્ષણમ્ અથાબ્રવીત્

પશ્યાર્ય વ્યસનં પ્રાપ્તં યદૂનાં ત્વાવતાં પ્રભો ।
એષ તે રથ આયાતો દયિતાન્ય્ આયુધાનિ ચ

એતદ્-અર્થં હિ નૌ જન્મ સાધૂનામ્ ઈશ શર્મ-કૃત્ ।
ત્રયો-વિંશત્ય્-અનીકાખ્યં ભૂમેર્ ભારમ્ અપાકુરુ

એવં સમ્મન્ત્ર્ય દાશાર્હૌ દંશિતૌ રથિનૌ પુરાત્ ।
નિર્જગ્મતુઃ સ્વાયુધાઢ્યૌ બલેનાલ્પીયસા વૃતૌ

શઙ્ખં દધ્મૌ વિનિર્ગત્ય હરિર્ દારુક-સારથિઃ ।
તતો ઽભૂત્ પર-સૈન્યાનાં હૃદિ વિત્રાસ-વેપથુઃ

તાવ્ આહ માગધો વીક્ષ્ય હે કૃષ્ણ પુરુષાધમ ।
ન ત્વયા યોદ્ધુમ્ ઇચ્છામિ બાલેનૈકેન લજ્જયા ।
ગુપ્તેન હિ ત્વયા મન્દ ન યોત્સ્યે યાહિ બન્ધુ-હન્

તવ રામ યદિ શ્રદ્ધા યુધ્યસ્વ ધૈર્યમ્ ઉદ્વહ ।
હિત્વા વા મચ્-છરૈશ્ છિન્નં દેહં સ્વર્ યાહિ માં જહિ

ભ્પ્_10.50.019।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ન વૈ શૂરા વિકત્થન્તે દર્શયન્ત્ય્ એવ પૌરુષમ્ ।
ન ગૃહ્ણીમો વચો રાજન્ન્ આતુરસ્ય મુમૂર્ષતઃ

ભ્પ્_10.50.020।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
જરા-સુતસ્ તાવ્ અભિસૃત્ય માધવૌ મહા-બલૌઘેન બલીયસાવૃનોત્ ।
સ-સૈન્ય-યાન-ધ્વજ-વાજિ-સારથી સૂર્યાનલૌ વાયુર્ ઇવાભ્ર-રેણુભિઃ

સુપર્ણ-તાલ-ધ્વજ-ચિહિત્નૌ રથાવ્ $ અલક્ષયન્ત્યો હરિ-રામયોર્ મૃધે &અમ્પ્;
સ્ત્રિયઃ પુરાટ્ટાલક-હર્મ્ય-ગોપુરં % સમાશ્રિતાઃ સમ્મુમુહુઃ શુચાર્દિતઃ ॥ ભ્પ્_10.50.021* ॥
હરિઃ પરાનીક-પયોમુચાં મુહુઃ શિલીમુખાત્ય્-ઉલ્બણ-વર્ષ-પીડિતમ્ ।
સ્વ-સૈન્યમ્ આલોક્ય સુરાસુરાર્ચિતં વ્યસ્ફૂર્જયચ્ છાર્ઙ્ગ-શરાસનોત્તમમ્

ગૃહ્ણન્ નિશઙ્ગાદ્ અથ સન્દધચ્ છરાન્ $ વિકૃષ્ય મુઞ્ચન્ શિત-બાણ-પૂગાન્ &અમ્પ્;
નિઘ્નન્ રથાન્ કુઞ્જર-વાજિ-પત્તીન્ % નિરન્તરં યદ્વદ્ અલાત-ચક્રમ્ ॥ ભ્પ્_10.50.023* ॥
નિર્ભિન્ન-કુમ્ભાઃ કરિણો નિપેતુર્ અનેકશો ઽશ્વાઃ શર-વૃક્ણ-કન્ધરાઃ ।
રથા હતાશ્વ-ધ્વજ-સૂત-નાયકાઃ પદાયતશ્ છિન્ન-ભુજોરુ-કન્ધરાઃ

સઞ્છિદ્યમાન-દ્વિપદેભ-વાજિનામ્ અઙ્ગ-પ્રસૂતાઃ શતશો ઽસૃગ્-આપગાઃ ।
ભુજાહયઃ પૂરુષ-શીર્ષ-કચ્છપા હત-દ્વિપ-દ્વીપ-હય ગ્રહાકુલાઃ

કરોરુ-મીના નર-કેશ-શૈવલા ધનુસ્-તરઙ્ગાયુધ-ગુલ્મ-સઙ્કુલાઃ ।
અચ્છૂરિકાવર્ત-ભયાનકા મહા- મણિ-પ્રવેકાભરણાશ્મ-શર્કરાઃ

પ્રવર્તિતા ભીરુ-ભયાવહા મૃધે મનસ્વિનાં હર્ષ-કરીઃ પરસ્પરમ્ ।
વિનિઘ્નતારીન્ મુષલેન દુર્મદાન્ સઙ્કર્ષણેનાપરીમેય-તેજસા

બલં તદ્ અઙ્ગાર્ણવ-દુર્ગ-ભૈરવં દુરન્ત-પારં મગધેન્દ્ર-પાલિતમ્ ।
ક્ષયં પ્રણીતં વસુદેવ-પુત્રયોર્ વિક્રીડિતં તજ્ જગદ્-ઈશયોઃ પરમ્

સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવાન્તં ભુવન-ત્રયસ્ય યઃ $ સમીહિતે ઽનન્ત-ગુણઃ સ્વ-લીલયા &અમ્પ્;
ન તસ્ય ચિત્રં પર-પક્ષ-નિગ્રહસ્ % તથાપિ મર્ત્યાનુવિધસ્ય વર્ણ્યતે ॥ ભ્પ્_10.50.029* ॥
જગ્રાહ વિરથં રામો જરાસન્ધં મહા-બલમ્ ।
હતાનીકાવશિષ્ટાસું સિંહઃ સિંહમ્ ઇવૌજસા

બધ્યમાનં હતારાતિં પાશૈર્ વારુણ-માનુષૈઃ ।
વારયામ્ આસ ગોવિન્દસ્ તેન કાર્ય-ચિકીર્ષયા

સા મુક્તો લોક-નાથાભ્યાં વ્રીડિતો વીર-સમ્મતઃ ।
તપસે કૃત-સઙ્કલ્પો વારિતઃ પથિ રાજભિઃ

વાક્યૈઃ પવિત્રાર્થ-પદૈર્ નયનૈઃ પ્રાકૃતૈર્ અપિ ।
સ્વ-કર્મ-બન્ધ-પ્રાપ્તો ઽયં યદુભિસ્ તે પરાભવઃ

હતેષુ સર્વાનીકેષુ નૃપો બાર્હદ્રથસ્ તદા ।
ઉપેક્ષિતો ભગવતા મગધાન્ દુર્મના યયૌ

મુકુન્દો ઽપ્ય્ અક્ષત-બલો નિસ્તીર્ણારિ-બલાર્ણવઃ ।
વિકીર્યમાણઃ કુસુમૈસ્ ત્રીદશૈર્ અનુમોદિતઃ

માથુરૈર્ ઉપસઙ્ગમ્ય વિજ્વરૈર્ મુદિતાત્મભિઃ ।
ઉપગીયમાન-વિજયઃ સૂત-માગધ-વન્દિભિઃ

શઙ્ખ-દુન્દુભયો નેદુર્ ભેરી-તૂર્યાણ્ય્ અનેકશઃ ।
વીણા-વેણુ-મૃદઙ્ગાનિ પુરં પ્રવિશતિ પ્રભૌ

સિક્ત-માર્ગાં હૃષ્ટ-જનાં પતાકાભિર્ અભ્યલઙ્કૃતામ્ ।
નિર્ઘુષ્ટાં બ્રહ્મ-ઘોષેણ કૌતુકાબદ્ધ-તોરણામ્

નિચીયમાનો નારીભિર્ માલ્ય-દધ્ય્-અક્ષતાઙ્કુરૈઃ ।
નિરીક્ષ્યમાણઃ સ-સ્નેહં પ્રીત્ય્-ઉત્કલિત-લોચનૈઃ

આયોધન-ગતં વિત્તમ્ અનન્તં વીર-ભૂષણમ્ ।
યદુ-રાજાય તત્ સર્વમ્ આહૃતં પ્રાદિશત્ પ્રભુઃ

એવં સપ્તદશ-કૃત્વસ્ તાવત્ય્ અક્ષૌહિણી-બલઃ ।
યુયુધે માગધો રાજા યદુભિઃ કૃષ્ણ-પાલિતૈઃ

અક્ષિણ્વંસ્ તદ્-બલં સર્વં વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણ-તેજસા ।
હતેષુ સ્વેષ્વ્ અનીકેષુ ત્યક્તો ઽગાદ્ અરિભિર્ નૃપઃ

અષ્ટાદશમ સઙ્ગ્રામ આગામિનિ તદ્-અન્તરા ।
નારદ-પ્રેષિતો વીરો યવનઃ પ્રત્યદૃશ્યત

રુરોધ મથુરામ્ એત્ય તિસૃભિર્ મ્લેચ્છ-કોટિભિઃ ।
નૃ-લોકે ચાપ્રતિદ્વન્દ્વો વૃષ્ણીન્ શ્રુત્વાત્મ-સમ્મિતાન્

તં દૃષ્ટ્વાચિન્તયત્ કૃષ્ણઃ સઙ્કર્ષણ સહાયવાન્ ।
અહો યદૂનાં વૃજિનં પ્રાપ્તં હ્ય્ ઉભયતો મહત્

યવનો ઽયં નિરુન્ધે ઽસ્માન્ અદ્ય તાવન્ મહા-બલઃ ।
માગધો ઽપ્ય્ અદ્ય વા શ્વો વા પરશ્વો વાગમિષ્યતિ

આવયોઃ યુધ્યતોર્ અસ્ય યદ્ય્ આગન્તા જરા-સુતઃ ।
બન્ધૂન્ હનિષ્યત્ય્ અથ વા નેષ્યતે સ્વ-પુરં બલી

તસ્માદ્ અદ્ય વિધાસ્યામો દુર્ગં દ્વિપદ-દુર્ગમમ્ ।
તત્ર જ્ઞાતીન્ સમાધાય યવનં ઘાતયામહે

ઇતિ સમ્મન્ત્ર્ય ભગવાન્ દુર્ગં દ્વાદશ-યોજનમ્ ।
અન્તઃ-સમુદ્રે નગરં કૃત્સ્નાદ્ભુતમ્ અચીકરત્

દૃશ્યતે યત્ર હિ ત્વાષ્ટ્રં વિજ્ઞાનં શિલ્પ-નૈપુણમ્ ।
રથ્યા-ચત્વર-વીથીભિર્ યથા-વાસ્તુ વિનિર્મિતમ્

સુર-દ્રુમ-લતોદ્યાન- વિચિત્રોપવનાન્વિતમ્ ।
હેમ-શૃઙ્ગૈર્ દિવિ-સ્પૃગ્ભિઃ સ્ફટિકાટ્ટાલ-ગોપુરૈઃ

રાજતારકુટૈઃ કોષ્ઠૈર્ હેમ-કુમ્ભૈર્ અલઙ્કૃતૈઃ ।
રત્ન-કૂતૈર્ ગૃહૈર્ હેમૈર્ મહા-મારકત-સ્થલૈઃ

વાસ્તોષ્પતીનાં ચ ગૃહૈર્ વલ્લભીભિશ્ ચ નિર્મિતમ્ ।
ચાતુર્-વર્ણ્ય-જનાકીર્ણં યદુ-દેવ-ગૃહોલ્લસત્

સુધર્માં પારિજાતં ચ મહેન્દ્રઃ પ્રાહિણોદ્ ધરેઃ ।
યત્ર ચાવસ્થિતો મર્ત્યો મર્ત્ય-ધર્મૈર્ ન યુજ્યતે

શ્યામૈક-વર્ણાન્ વરુણો હયાન્ શુક્લાન્ મનો-જવાન્ ।
અષ્ટૌ નિધિ-પતિઃ કોશાન્ લોક-પાલો નિજોદયાન્

યદ્ યદ્ ભગવતા દત્તમ્ આધિપત્યં સ્વ-સિદ્ધયે ।
સર્વં પ્રત્યર્પયામ્ આસુર્ હરૌ ભૂમિ-ગતે નૃપ

તત્ર યોગ-પ્રભાવેન નીત્વા સર્વ-જનં હરિઃ ।
પ્રજા-પાલેન રામેણ કૃષ્ણઃ સમનુમન્ત્રિતઃ ।
નિર્જગામ પુર-દ્વારાત્ પદ્મ-માલી નિરાયુધઃ