ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.29

ભ્પ્_10.29.001।0 શ્રી-બાદરાયણિર્ ઉવાચ
ભગવાન્ અપિ તા રાતૃઈઃ શારદોત્ફુલ્લ-મલ્લિકાઃ ।
વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ ચક્રે યોગ-માયામ્ ઉપાશ્રિતઃ

તદોડુરાજઃ કકુભઃ કરૈર્ મુખં પ્રાચ્યા વિલિમ્પન્ન્ અરુણેન શન્તમૈઃ ।
સ ચર્ષણીનામ્ ઉદગાચ્ છુચો મૃજન્ પ્રિયઃ પ્રિયાયા ઇવ દીર્ઘ-દર્શનઃ

દૃષ્ટ્વા કુમુદ્વન્તમ્ અખણ્ડ-મણ્ડલં $ રમાનનાભં નવ-કુઙ્કુમારુણમ્ &અમ્પ્;
વનં ચ તત્-કોમલ-ગોભી રઞ્જિતં % જગૌ કલં વામ-દૃશાં મનોહરમ્ ॥ ભ્પ્_10.29.003* ॥
નિશમ્ય ગીતાં તદ્ અનઙ્ગ-વર્ધનં વ્રજ-સ્ત્રિયઃ કૃષ્ણ-ગૃહીત-માનસાઃ ।
આજગ્મુર્ અન્યોન્યમ્ અલક્ષિતોદ્યમાઃ સ યત્ર કાન્તો જવ-લોલ-કુણ્ડલાઃ

દુહન્ત્યો ઽભિયયુઃ કાશ્ચિદ્ દોહં હિત્વા સમુત્સુકાઃ ।
પયો ઽધિશ્રિત્ય સંયાવમ્ અનુદ્વાસ્યાપરા યયુઃ

પરિવેષયન્ત્યસ્ તદ્ ધિત્વા પાયયન્ત્યઃ શિશૂન્ પયઃ ।
શુશ્રૂષન્ત્યઃ પતીન્ કાશ્ચિદ્ અશ્નન્ત્યો ઽપાસ્ય ભોજનમ્

લિમ્પન્ત્યઃ પ્રમૃજન્ત્યો ઽન્યા અઞ્જન્ત્યઃ કાશ્ચ લોચને ।
વ્યત્યસ્ત-વસ્ત્રાભરણાઃ કાશ્ચિત્ કૃષ્ણાન્તિકં યયુઃ

તા વાર્યમાણાઃ પતિભિઃ પિતૃભિર્ ભ્રાતૃ-બન્ધુભિઃ ।
ગોવિન્દાપહૃતાત્માનો ન ન્યવર્તન્ત મોહિતાઃ

અન્તર્-ગૃહ-ગતાઃ કાશ્ચિદ્ ગોપ્યો ઽલબ્ધ-વિનિર્ગમાઃ ।
કૃષ્ણં તદ્-ભાવના-યુક્તા દધ્યુર્ મીલિત-લોચનાઃ

દુઃસહ-પ્રેષ્ઠ-વિરહ- તીવ્ર-તાપ-ધુતાશુભાઃ ।
ધ્યાન-પ્રાપ્તાચ્યુતાશ્લેષ- નિર્વૃત્યા ક્ષીણ-મઙ્ગલાઃ

તમ્ એવ પરમાત્માનં જાર-બુદ્ધ્યાપિ સઙ્ગતાઃ ।
જહુર્ ગુણ-મયં દેહં સદ્યઃ પ્રક્ષીણ-બન્ધનાઃ

ભ્પ્_10.29.012।0 શ્રી-પરીક્ષિદ્ ઉવાચ
કૃષ્ણં વિદુઃ પરં કાન્તં ન તુ બ્રહ્મતયા મુને ।
ગુણ-પ્રવાહોપરમસ્ તાસાં ગુણ-ધિયાં કથમ્

ભ્પ્_10.29.013।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઉક્તં પુરસ્તાદ્ એતત્ તે ચૈદ્યઃ સિદ્ધિં યથા ગતઃ ।
દ્વિષન્ન્ અપિ હૃષીકેશં કિમ્ ઉતાધોક્ષજ-પ્રિયાઃ

નૃણાં નિઃશ્રેયસાર્થાય વ્યક્તિર્ ભગવતો નૃપ ।
અવ્યયસ્યાપ્રમેયસ્ય નિર્ગુણસ્ય ગુણાત્મનઃ

કામં ક્રોધં ભયં સ્નેહમ્ ઐક્યં સૌહૃદમ્ એવ ચ ।
નિત્યં હરૌ વિદધતો યાન્તિ તન્-મયતાં હિ તે

ન ચૈવં વિસ્મયઃ કાર્યો ભવતા ભગવત્ય્ અજે ।
યોગેશ્વરેશ્વરે કૃષ્ણે યત એતદ્ વિમુચ્યતે

તા દૃષ્ટ્વાન્તિકમ્ આયાતા ભગવાન્ વ્રજ-યોષિતઃ ।
અવદદ્ વદતાં શ્રેષ્ઠો વાચઃ પેશૈર્ વિમોહયન્

ભ્પ્_10.29.018।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
સ્વાગતં વો મહા-ભાગાઃ પ્રિયં કિં કરવાણિ વઃ ।
વ્રજસ્યાનામયં કચ્ચિદ્ બ્રૂતાગમન-કારણમ્

રજન્ય્ એષા ઘોર-રૂપા ઘોર-સત્ત્વ-નિષેવિતા ।
પ્રતિયાત વ્રજં નેહ સ્થેયં સ્ત્રીભિઃ સુ-મધ્યમાઃ

માતરઃ પિતરઃ પુત્રા ભ્રાતરઃ પતયશ્ ચ વઃ ।
વિચિન્વન્તિ હ્ય્ અપશ્યન્તો મા કૃઢ્વં બન્ધુ-સાધ્વસમ્

દૃષ્ટં વનં કુસુમિતં રાકેશ-કર-રઞ્જિતમ્ ।
યમુનાનિલ-લીલૈજત્ તરુ-પલ્લવ-શોભિતમ્

તદ્ યાત મા ચિરં ગોષ્ઠં શુશ્રૂષધ્વં પતીન્ સતીઃ ।
ક્રન્દન્તિ વત્સા બાલાશ્ ચ તાન્ પાયયત દુહ્યત

અથ વા મદ્-અભિસ્નેહાદ્ ભવત્યો યન્ત્રિતાશયાઃ ।
આગતા હ્ય્ ઉપપન્નં વઃ પ્રીયન્તે મયિ જન્તવઃ

ભર્તુઃ શુશ્રૂષણં સ્ત્રીણાં પરો ધર્મો હ્ય્ અમાયયા ।
તદ્-બન્ધૂનાં ચ કલ્યાણઃ પ્રજાનાં ચાનુપોષણમ્

દુઃશીલો દુર્ભગો વૃદ્ધો જડો રોગ્ય્ અધનો ઽપિ વા ।
પતિઃ સ્ત્રીભિર્ ન હાતવ્યો લોકેપ્સુભિર્ અપાતકી

અસ્વર્ગ્યમ્ અયશસ્યં ચ ફલ્ગુ કૃચ્છ્રં ભયાવહમ્ ।
જુગુપ્સિતં ચ સર્વત્ર હ્ય્ ઔપપત્યં કુલ-સ્ત્રિયઃ

શ્રવણાદ્ દર્શનાદ્ ધ્યાનાન્ મયિ ભાવો ઽનુકીર્તનાત્ ।
ન તથા સન્નિકર્ષેણ પ્રતિયાત તતો ગૃહાન્

ભ્પ્_10.29.028।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇતિ વિપ્રિયમ્ આકર્ણ્ય ગોપ્યો ગોવિન્દ-ભાષિતમ્ ।
વિષણ્ણા ભગ્ન-સઙ્કલ્પાશ્ ચિન્તામ્ આપુર્ દુરત્યયામ્

કૃત્વા મુખાન્ય્ અવ શુચઃ શ્વસનેન શુષ્યદ્ $ બિમ્બાધરાણિ ચરણેન ભુવઃ લિખન્ત્યઃ &અમ્પ્;
અસ્રૈર્ ઉપાત્ત-મસિભિઃ કુચ-કુઙ્કુમાનિ % તસ્થુર્ મૃજન્ત્ય ઉરુ-દુઃખ-ભરાઃ સ્મ તૂષ્ણીમ્ ॥ ભ્પ્_10.29.029* ॥
પ્રેષ્ઠં પ્રિયેતરમ્ ઇવ પ્રતિભાષમાણં $ કૃષ્ણં તદ્-અર્થ-વિનિવર્તિત-સર્વ-કામાઃ &
પ્રેષ્ઠં પ્રિયેતરમ્ ઇવ પ્રતિભાષમાણં $ કૃષ્ણં તદ્-અર્થ-વિનિવર્તિત-સર્વ-કામાઃ &
નેત્રે વિમૃજ્ય રુદિતોપહતે સ્મ કિઞ્ચિત્ % સંરમ્ભ-ગદ્ગદ-ગિરો ઽબ્રુવતાનુરક્તાઃ ॥ ભ્પ્_10.29.030*

0 શ્રી-ગોપ્ય ઊચુઃ
મૈવં વિભો ઽર્હતિ ભવાન્ ગદિતું નૃ-શંસં $ સન્ત્યજ્ય સર્વ-વિષયાંસ્ તવ પાદ-મૂલમ્ &
મૈવં વિભો ઽર્હતિ ભવાન્ ગદિતું નૃ-શંસં $ સન્ત્યજ્ય સર્વ-વિષયાંસ્ તવ પાદ-મૂલમ્ &
ભક્તા ભજસ્વ દુરવગ્રહ મા ત્યજાસ્માન્ % દેવો યથાદિ-પુરુષો ભજતે મુમુક્ષૂન્ ॥ ભ્પ્_10.29.031* ॥
યત્ પત્ય્-અપત્ય-સુહૃદામ્ અનુવૃત્તિર્ અઙ્ગ $ સ્ત્રીણાં સ્વ-ધર્મ ઇતિ ધર્મ-વિદા ત્વયોક્તમ્ &
યત્ પત્ય્-અપત્ય-સુહૃદામ્ અનુવૃત્તિર્ અઙ્ગ $ સ્ત્રીણાં સ્વ-ધર્મ ઇતિ ધર્મ-વિદા ત્વયોક્તમ્ &
અસ્ત્વ્ એવમ્ એતદ્ ઉપદેશ-પદે ત્વયીશે % પ્રેષ્ઠો ભવાંસ્ તનુ-ભૃતાં કિલ બન્ધુર્ આત્મા ॥ ભ્પ્_10.29.032* ॥
કુર્વન્તિ હિ ત્વયિ રતિં કુશલાઃ સ્વ આત્મન્ $ નિત્ય-પ્રિયે પતિ-સુતાદિભિર્ આર્તિ-દૈઃ કિમ્ &
કુર્વન્તિ હિ ત્વયિ રતિં કુશલાઃ સ્વ આત્મન્ $ નિત્ય-પ્રિયે પતિ-સુતાદિભિર્ આર્તિ-દૈઃ કિમ્ &
તન્ નઃ પ્રસીદ પરમેશ્વર મા સ્મ છિન્દ્યા % આશાં ધૃતાં ત્વયિ ચિરાદ્ અરવિન્દ-નેત્ર ॥ ભ્પ્_10.29.033* ॥
ચિત્તં સુખેન ભવતાપહૃતં ગૃહેષુ $ યન્ નિર્વિશત્ય્ ઉત કરાવ્ અપિ ગૃહ્ય-કૃત્યે &
ચિત્તં સુખેન ભવતાપહૃતં ગૃહેષુ $ યન્ નિર્વિશત્ય્ ઉત કરાવ્ અપિ ગૃહ્ય-કૃત્યે &
પાદૌ પદં ન ચલતસ્ તવ પાદ-મૂલાદ્ % યામઃ કથં વ્રજમ્ અથો કરવામ કિં વા ॥ ભ્પ્_10.29.034* ॥
સિઞ્ચાઙ્ગ નસ્ ત્વદ્-અધરામૃત-પૂરકેણ $ હાસાવલોક-કલ-ગીત-જ-હૃચ્-છયાગ્નિમ્ &
સિઞ્ચાઙ્ગ નસ્ ત્વદ્-અધરામૃત-પૂરકેણ $ હાસાવલોક-કલ-ગીત-જ-હૃચ્-છયાગ્નિમ્ &
નો ચેદ્ વયં વિરહજાગ્ન્ય્-ઉપયુક્ત-દેહા % ધ્યાનેન યામ પદયોઃ પદવીં સખે તે ॥ ભ્પ્_10.29.035* ॥
યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષ તવ પાદ-તલં રમાયા $ દત્ત-ક્ષણં ક્વચિદ્ અરણ્ય-જન-પ્રિયસ્ય &
યર્હ્ય્ અમ્બુજાક્ષ તવ પાદ-તલં રમાયા $ દત્ત-ક્ષણં ક્વચિદ્ અરણ્ય-જન-પ્રિયસ્ય &
અસ્પ્રાક્ષ્મ તત્-પ્રભૃતિ નાન્ય-સમક્ષમ્ અઞ્જઃ % સ્થાતુંસ્ ત્વયાભિરમિતા બત પારયામઃ ॥ ભ્પ્_10.29.036* ॥
શ્રીર્ યત્ પદામ્બુજ-રજશ્ ચકમે તુલસ્યા $ લબ્ધ્વાપિ વક્ષસિ પદં કિલ ભૃત્ય-જુષ્ટમ્ &
શ્રીર્ યત્ પદામ્બુજ-રજશ્ ચકમે તુલસ્યા $ લબ્ધ્વાપિ વક્ષસિ પદં કિલ ભૃત્ય-જુષ્ટમ્ &
યસ્યાઃ સ્વ-વીક્ષણ ઉતાન્ય-સુર-પ્રયાસસ્ % તદ્વદ્ વયં ચ તવ પાદ-રજઃ પ્રપન્નાઃ ॥ ભ્પ્_10.29.037* ॥
તન્ નઃ પ્રસીદ વૃજિનાર્દન તે ઽન્ઘ્રિ-મૂલં $ પ્રાપ્તા વિસૃજ્ય વસતીસ્ ત્વદ્-ઉપાસનાશાઃ &
તન્ નઃ પ્રસીદ વૃજિનાર્દન તે ઽન્ઘ્રિ-મૂલં $ પ્રાપ્તા વિસૃજ્ય વસતીસ્ ત્વદ્-ઉપાસનાશાઃ &
ત્વત્-સુન્દર-સ્મિત-નિરીક્ષણ-તીવ્ર-કામ % તપ્તાત્મનાં પુરુષ-ભૂષણ દેહિ દાસ્યમ્ ॥ ભ્પ્_10.29.038* ॥
વીક્ષ્યાલકાવૃત-મુખં તવ કુણ્દલ-શ્રી $ ગણ્ડ-સ્થલાધર-સુધં હસિતાવલોકમ્ &
વીક્ષ્યાલકાવૃત-મુખં તવ કુણ્દલ-શ્રી $ ગણ્ડ-સ્થલાધર-સુધં હસિતાવલોકમ્ &
દત્તાભયં ચ ભુજ-દણ્ડ-યુગં વિલોક્ય % વક્ષઃ શ્રિયૈક-રમણં ચ ભવામ દાસ્યઃ ॥ ભ્પ્_10.29.039* ॥
કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ તે કલ-પદાયત-વેણુ-ગીત- $ સમ્મોહિતાર્ય-ચરિતાન્ ન ચલેત્ ત્રિ-લોક્યામ્ &
કા સ્ત્ર્ય્ અઙ્ગ તે કલ-પદાયત-વેણુ-ગીત- $ સમ્મોહિતાર્ય-ચરિતાન્ ન ચલેત્ ત્રિ-લોક્યામ્ &
ત્રૈલોક્ય-સૌભગમ્ ઇદં ચ નિરીક્ષ્ય રૂપં % યદ્ ગો-દ્વિજ-દ્રુમ-મૃગાઃ પુલકાન્ય્ અબિભ્રન્ ॥ ભ્પ્_10.29.040* ॥
વ્યક્તં ભવાન્ વ્રજ-ભયાર્તિ-હરો ઽભિજાતો $ દેવો યથાદિ-પુરુષઃ સુર-લોક-ગોપ્તા &
વ્યક્તં ભવાન્ વ્રજ-ભયાર્તિ-હરો ઽભિજાતો $ દેવો યથાદિ-પુરુષઃ સુર-લોક-ગોપ્તા &
તન્ નો નિધેહિ કર-પઙ્કજમ્ આર્ત-બન્ધો % તપ્ત-સ્તનેષુ ચ શિરઃસુ ચ કિઙ્કરીણામ્ ॥ ભ્પ્_10.29.041*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇતિ વિક્લવિતં તાસાં શ્રુત્વા યોગેશ્વરેશ્વરઃ ।
પ્રહસ્ય સ-દયં ગોપીર્ આત્મારામો ઽપ્ય્ અરીરમત્

તાભિઃ સમેતાભિર્ ઉદાર-ચેષ્ટિતઃ પ્રિયેક્ષણોત્ફુલ્લ-મુખીભિર્ અચ્યુતઃ ।
ઉદાર-હાસ-દ્વિજ-કુન્દ-દીધતિર્ વ્યરોચતૈણાઙ્ક ઇવોડુભિર્ વૃતઃ

ઉપગીયમાન ઉદ્ગાયન્ વનિતા-શત-યૂથપઃ ।
માલાં બિભ્રદ્ વૈજયન્તીં વ્યચરન્ મણ્ડયન્ વનમ્

નદ્યાઃ પુલિનમ્ આવિશ્ય ગોપીભિર્ હિમ-વાલુકમ્ ।
જુષ્ટં તત્-તરલાનન્દિ કુમુદામોદ-વાયુના

બાહુ-પ્રસાર-પરિરમ્ભ-કરાલકોરુ નીવી-સ્તનાલભન-નર્મ-નખાગ્ર-પાતૈઃ ।
ક્ષ્વેલ્યાવલોક-હસિતૈર્ વ્રજ-સુન્દરીણામ્ ઉત્તમ્ભયન્ રતિ-પતિં રમયાં ચકાર

એવં ભગવતઃ કૃષ્ણાલ્ લબ્ધ-માના મહાત્મનઃ ।
આત્માનં મેનિરે સ્ત્રીણાં માનિન્યો હ્ય્ અધિકં ભુવિ

તાસાં તત્-સૌભગ-મદં વીક્ષ્ય માનં ચ કેશવઃ ।
પ્રશમાય પ્રસાદાય તત્રૈવાન્તરધીયત