ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.13

ભ્પ્_10.12.044।0 શ્રી-સૂત ઉવાચ
ઇત્થં સ્મ પૃષ્ટઃ સ તુ બાદરાયણિસ્ $ તત્-સ્મારિતાનન્ત-હૃતાખિલેન્દ્રિયઃ &
ઇત્થં સ્મ પૃષ્ટઃ સ તુ બાદરાયણિસ્ $ તત્-સ્મારિતાનન્ત-હૃતાખિલેન્દ્રિયઃ &
કૃચ્છ્રાત્ પુનર્ લબ્ધ-બહિર્-દૃશિઃ શનૈઃ % પ્રત્યાહ તં ભાગવતોત્તમોત્તમ ॥ ભ્પ્_10.12.044*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં મહા-ભાગ ત્વયા ભાગવતોત્તમ ।
યન્ નૂતનયસીશસ્ય શૃણ્વન્ન્ અપિ કથાં મુહુઃ

સતામ્ અયં સાર-ભૃતાં નિસર્ગો યદ્-અર્થ-વાણી-શ્રુતિ-ચેતસામ્ અપિ ।
પ્રતિ-ક્ષણં નવ્ય-વદ્ અચ્યુતસ્ય યત્ સ્ત્રિયા વિટાનામ્ ઇવ સાધુ વાર્તા

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્ન્ અપિ ગુહ્યં વદામિ તે ।
બ્રૂયુઃ સ્નિગ્ધસ્ય શિષ્યસ્ય ગુરવો ગુહ્યમ્ અપ્ય્ ઉત

તથાઘ-વદનાન્ મૃત્યો રક્ષિત્વા વત્સ-પાલકાન્ ।
સરિત્-પુલિનમ્ આનીય ભગવાન્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

અહો ઽતિરમ્યં પુલિનં વયસ્યાઃ સ્વ-કેલિ-સમ્પન્ મૃદુલાચ્છ-બાલુકમ્ ।
સ્ફુટત્-સરો-ગન્ધ-હૃતાલિ-પત્રિક- ધ્વનિ-પ્રતિધ્વાન-લસદ્-દ્રુમાકુલમ્

અત્ર ભોક્તવ્યમ્ અસ્માભિર્ દિવારૂઢં ક્ષુધાર્દિતાઃ ।
વત્સાઃ સમીપે ઽપઃ પીત્વા ચરન્તુ શનકૈસ્ તૃણમ્

તથેતિ પાયયિત્વાર્ભા વત્સાન્ આરુધ્ય શાદ્વલે ।
મુક્ત્વા શિક્યાનિ બુભુજુઃ સમં ભગવતા મુદા

કૃષ્ણસ્ય વિષ્વક્ પુરુ-રાજિ-મણ્ડલૈર્ $ અભ્યાનનાઃ ફુલ્લ-દૃશો વ્રજાર્ભકાઃ &અમ્પ્;
સહોપવિષ્ટા વિપિને વિરેજુશ્ % છદા યથામ્ભોરુહ-કર્ણિકાયાઃ ॥ ભ્પ્_10.13.008* ॥
કેચિત્ પુષ્પૈર્ દલૈઃ કેચિત્ પલ્લવૈર્ અઙ્કુરૈઃ ફલૈઃ ।
શિગ્ભિસ્ ત્વગ્ભિર્ દૃષદ્ભિશ્ ચ બુભુજુઃ કૃત-ભાજનાઃ

સર્વે મિથો દર્શયન્તઃ સ્વ-સ્વ-ભોજ્ય-રુચિં પૃથક્ ।
હસન્તો હાસયન્તશ્ ચા- ભ્યવજહ્રુઃ સહેશ્વરાઃ

બિભ્રદ્ વેણું જઠર-પટયોઃ શૃઙ્ગ-વેત્રે ચ કક્ષે $ વામે પાણૌ મસૃણ-કવલં તત્-ફલાન્ય્ અઙ્ગુલીષુ &અમ્પ્;
તિષ્ઠન્ મધ્યે સ્વ-પરિસુહૃદો હાસયન્ નર્મભિઃ સ્વૈઃ % સ્વર્ગે લોકે મિષતિ બુભુજે યજ્ઞ-ભુગ્ બાલ-કેલિઃ ॥ ભ્પ્_10.13.011* ॥
ભારતૈવં વત્સ-પેષુ ભુઞ્જાનેષ્વ્ અચ્યુતાત્મસુ ।
વત્સાસ્ ત્વ્ અન્તર્-વને દૂરં વિવિશુસ્ તૃણ-લોભિતાઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા ભય-સન્ત્રસ્તાન્ ઊચે કૃષ્ણો ઽસ્ય ભી-ભયમ્ ।
મિત્રાણ્ય્ આશાન્ મા વિરમતે- હાનેષ્યે વત્સકાન્ અહમ્

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાદ્રિ-દરી-કુઞ્જ- ગહ્વરેષ્વ્ આત્મ-વત્સકાન્ ।
વિચિન્વન્ ભગવાન્ કૃષ્ણઃ સપાણિ-કવલો યયૌ

અમ્ભોજન્મ-જનિસ્ તદ્-અન્તર-ગતો માયાર્ભકસ્યેશિતુર્ $ દ્રષ્ટું મઞ્જુ મહિત્વમ્ અન્યદ્ અપિ તદ્-વત્સાન્ ઇતો વત્સપાન્ &અમ્પ્;
નીત્વાન્યત્ર કુરૂદ્વહાન્તરદધાત્ ખે ઽવસ્થિતો યઃ પુરા % દૃષ્ટ્વાઘાસુર-મોક્ષણં પ્રભવતઃ પ્રાપ્તઃ પરં વિસ્મયમ્ ॥ ભ્પ્_10.13.015* ॥
તતો વત્સાન્ અદૃષ્ટ્વૈત્ય પુલિને ઽપિ ચ વત્સપાન્ ।
ઉભાવ્ અપિ વને કૃષ્ણો વિચિકાય સમન્તતઃ

ક્વાપ્ય્ અદૃષ્ટ્વાન્તર્-વિપિને વત્સાન્ પાલાંશ્ ચ વિશ્વ-વિત્ ।
સર્વં વિધિ-કૃતં કૃષ્ણઃ સહસાવજગામ હ

તતઃ કૃષ્ણો મુદં કર્તું તન્-માતૄણાં ચ કસ્ય ચ ।
ઉભયાયિતમ્ આત્માનં ચક્રે વિશ્વ-કૃદ્ ઈશ્વરઃ

યાવદ્ વત્સપ-વત્સકાલ્પક-વપુર્ યાવત્ કરાઙ્ઘ્ર્ય્-આદિકં $ યાવદ્ યષ્ટિ-વિષાણ-વેણુ-દલ-શિગ્ યાવદ્ વિભૂષામ્બરમ્ &અમ્પ્;
યાવચ્ છીલ-ગુણાભિધાકૃતિ-વયો યાવદ્ વિહારાદિકં % સર્વં વિષ્ણુમયં ગિરો ઽઙ્ગ-વદ્ અજઃ સર્વ-સ્વરૂપો બભૌ ॥ ભ્પ્_10.13.019* ॥
સ્વયમ્ આત્માત્મ-ગોવત્સાન્ પ્રતિવાર્યાત્મ-વત્સપૈઃ ।
ક્રીડન્ન્ આત્મ-વિહારૈશ્ ચ સર્વાત્મા પ્રાવિશદ્ વ્રજમ્

તત્-તદ્-વત્સાન્ પૃથઙ્ નીત્વા તત્-તદ્-ગોષ્ઠે નિવેશ્ય સઃ ।
તત્-તદ્-આત્માભવદ્ રાજંસ્ તત્-તત્-સદ્મ પ્રવિષ્ટવાન્

તન્-માતરો વેણુ-રવ-ત્વરોત્થિતા ઉત્થાપ્ય દોર્ભિઃ પરિરભ્ય નિર્ભરમ્ ।
સ્નેહ-સ્નુત-સ્તન્ય-પયઃ-સુધાસવં મત્વા પરં બ્રહ્મ સુતાન્ અપાયયન્

તતો નૃપોન્મર્દન-મજ્જ-લેપના- લઙ્કાર-રક્ષા-તિલકાશનાદિભિઃ ।
સંલાલિતઃ સ્વાચરિતૈઃ પ્રહર્ષયન્ સાયં ગતો યામ-યમેન માધવઃ

ગાવસ્ તતો ગોષ્ઠમ્ ઉપેત્ય સત્વરં હુઙ્કાર-ઘોષૈઃ પરિહૂત-સઙ્ગતાન્ ।
સ્વકાન્ સ્વકાન્ વત્સતરાન્ અપાયયન્ મુહુર્ લિહન્ત્યઃ સ્રવદ્ ઔધસં પયઃ

ગો-ગોપીનાં માતૃતાસ્મિન્ન્ આસીત્ સ્નેહર્ધિકાં વિના ।
પુરોવદ્ આસ્વ્ અપિ હરેસ્ તોકતા માયયા વિના

વ્રજૌકસાં સ્વ-તોકેષુ સ્નેહ-વલ્લ્ય્ આબ્દમ્ અન્વહમ્ ।
શનૈર્ નિઃસીમ વવૃધે યથા કૃષ્ણે ત્વ્ અપૂર્વવત્

ઇત્થમ્ આત્માત્મનાત્માનં વત્સ-પાલ-મિષેણ સઃ ।
પાલયન્ વત્સપો વર્ષં ચિક્રીડે વન-ગોષ્ઠયોઃ

એકદા ચારયન્ વત્સાન્ સ-રામો વનમ્ આવિશત્ ।
પઞ્ચ-ષાસુ ત્રિ-યામાસુ હાયનાપૂરણીષ્વ્ અજઃ

તતો વિદૂરાચ્ ચરતો ગાવો વત્સાન્ ઉપવ્રજમ્ ।
ગોવર્ધનાદ્રિ-શિરસિ ચરન્ત્યો દદૃશુસ્ તૃણમ્

દૃષ્ટ્વાથ તત્-સ્નેહ-વશો ઽસ્મૃતાત્મા સ ગો-વ્રજો ઽત્યાત્મપ-દુર્ગ-માર્ગઃ ।
દ્વિ-પાત્ કકુદ્-ગ્રીવ ઉદાસ્ય-પુચ્છો ઽગાદ્ ધુઙ્કૃતૈર્ આસ્રુ-પયા જવેન

સમેત્ય ગાવો ઽધો વત્સાન્ વત્સવત્યો ઽપ્ય્ અપાયયન્ ।
ગિલન્ત્ય ઇવ ચાઙ્ગાનિ લિહન્ત્યઃ સ્વૌધસં પયઃ

ગોપાસ્ તદ્-રોધનાયાસ- મૌઘ્ય-લજ્જોરુ-મન્યુના ।
દુર્ગાધ્વ-કૃચ્છ્રતો ઽભ્યેત્ય ગો-વત્સૈર્ દદૃશુઃ સુતાન્

તદ્-ઈક્ષણોત્પ્રેમ-રસાપ્લુતાશયા જાતાનુરાગા ગત-મન્યવો ઽર્ભકાન્ ।
ઉદુહ્ય દોર્ભિઃ પરિરભ્ય મૂર્ધનિ ઘ્રાણૈર્ અવાપુઃ પરમાં મુદં તે

તતઃ પ્રવયસો ગોપાસ્ તોકાશ્લેષ-સુનિર્વૃતાઃ ।
કૃચ્છ્રાચ્ છનૈર્ અપગતાસ્ તદ્-અનુસ્મૃત્ય્-ઉદશ્રવઃ

વ્રજસ્ય રામઃ પ્રેમર્ધેર્ વીક્ષ્યૌત્કણ્ઠ્યમ્ અનુક્ષણમ્ ।
મુક્ત-સ્તનેષ્વ્ અપત્યેષ્વ્ અપ્ય્ અહેતુ-વિદ્ અચિન્તયત્

કિમ્ એતદ્ અદ્ભુતમ્ ઇવ વાસુદેવે ઽખિલાત્મનિ ।
વ્રજસ્ય સાત્મનસ્ તોકેષ્વ્ અપૂર્વં પ્રેમ વર્ધતે

કેયં વા કુત આયાતા દૈવી વા નાર્ય્ ઉતાસુરી ।
પ્રાયો માયાસ્તુ મે ભર્તુર્ નાન્યા મે ઽપિ વિમોહિની

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય દાશાર્હો વત્સાન્ સ-વયસાન્ અપિ ।
સર્વાન્ આચષ્ટ વૈકુણ્ઠં ચક્ષુષા વયુનેન સઃ

નૈતે સુરેશા ઋષયો ન ચૈતે ત્વમ્ એવ ભાસીશ ભિદ્-આશ્રયે ઽપિ ।
સર્વં પૃથક્ ત્વં નિગમાત્ કથં વદેત્ય્ ઉક્તેન વૃત્તં પ્રભુણા બલો ઽવૈત્

તાવદ્ એત્યાત્મભૂર્ આત્મ- માનેન ત્રુટ્ય્-અનેહસા ।
પુરોવદ્ આબ્દં ક્રીડન્તં દદૃશે સ-કલં હરિમ્

યાવન્તો ગોકુલે બાલાઃ સ-વત્સાઃ સર્વ એવ હિ ।
માયાશયે શયાના મે નાદ્યાપિ પુનર્ ઉત્થિતાઃ

ઇત એતે ઽત્ર કુત્રત્યા મન્-માયા-મોહિતેતરે ।
તાવન્ત એવ તત્રાબ્દં ક્રીડન્તો વિષ્ણુના સમમ્

એવમ્ એતેષુ ભેદેષુ ચિરં ધ્યાત્વા સ આત્મ-ભૂઃ ।
સત્યાઃ કે કતરે નેતિ જ્ઞાતું નેષ્ટે કથઞ્ચન

એવં સમ્મોહયન્ વિષ્ણું વિમોહં વિશ્વ-મોહનમ્ ।
સ્વયૈવ માયયાજો ઽપિ સ્વયમ્ એવ વિમોહિતઃ

તમ્યાં તમોવન્ નૈહારં ખદ્યોતાર્ચિર્ ઇવાહનિ ।
મહતીતર-માયૈશ્યં નિહન્ત્ય્ આત્મનિ યુઞ્જતઃ

તાવત્ સર્વે વત્સ-પાલાઃ પશ્યતો ઽજસ્ય તત્-ક્ષણાત્ ।
વ્યદૃશ્યન્ત ઘન-શ્યામાઃ પીત-કૌશેય-વાસસઃ

ચતુર્-ભુજાઃ શઙ્ખ-ચક્ર- ગદા-રાજીવ-પાણયઃ ।
કિરીટિનઃ કુણ્ડલિનો હારિણો વન-માલિનઃ

શ્રીવત્સાઙ્ગદ-દો-રત્ન- કમ્બુ-કઙ્કણ-પાણયઃ ।
નૂપુરૈઃ કટકૈર્ ભાતાઃ કટિ-સૂત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ

આઙ્ઘ્રિ-મસ્તકમ્ આપૂર્ણાસ્ તુલસી-નવ-દામભિઃ ।
કોમલૈઃ સર્વ-ગાત્રેષુ ભૂરિ-પુણ્યવદ્-અર્પિતૈઃ

ચન્દ્રિકા-વિશદ-સ્મેરૈઃ સારુણાપાઙ્ગ-વીક્ષિતૈઃ ।
સ્વકાર્થાનામ્ ઇવ રજઃ- સત્ત્વાભ્યાં સ્રષ્ટૃ-પાલકાઃ

આત્માદિ-સ્તમ્બ-પર્યન્તૈર્ મૂર્તિમદ્ભિશ્ ચરાચરૈઃ ।
નૃત્ય-ગીતાદ્ય્-અનેકાર્હૈઃ પૃથક્ પૃથગ્ ઉપાસિતાઃ

અણિમાદ્યૈર્ મહિમભિર્ અજાદ્યાભિર્ વિભૂતિભિઃ ।
ચતુર્-વિંશતિભિસ્ તત્ત્વૈઃ પરીતા મહદ્-આદિભિઃ

કાલ-સ્વભાવ-સંસ્કાર- કામ-કર્મ-ગુણાદિભિઃ ।
સ્વ-મહિ-ધ્વસ્ત-મહિભિર્ મૂર્તિમદ્ભિર્ ઉપાસિતાઃ

સત્ય-જ્ઞાનાનન્તાનન્દ- માત્રૈક-રસ-મૂર્તયઃ ।
અસ્પૃષ્ટ-ભૂરિ-માહાત્મ્યા અપિ હ્ય્ ઉપનિષદ્-દૃશામ્

એવં સકૃદ્ દદર્શાજઃ પર-બ્રહ્માત્મનો ઽખિલાન્ ।
યસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ સ-ચરાચરમ્

તતો ઽતિકુતુકોદ્વૃત્ય- સ્તિમિતૈકાદશેન્દ્રિયઃ ।
તદ્-ધામ્નાભૂદ્ અજસ્ તૂષ્ણીં પૂર્-દેવ્ય્-અન્તીવ પુત્રિકા

ઇતીરેશે ઽતર્ક્યે નિજ-મહિમનિ સ્વ-પ્રમિતિકે $ પરત્રાજાતો ઽતન્-નિરસન-મુખ-બ્રહ્મક-મિતૌ &અમ્પ્;
અનીશે ઽપિ દ્રષ્ટું કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ વા મુહ્યતિ સતિ % ચચ્છાદાજો જ્ઞાત્વા સપદિ પરમો ઽજા-જવનિકામ્ ॥ ભ્પ્_10.13.057* ॥
તતો ઽર્વાક્ પ્રતિલબ્ધાક્ષઃ કઃ પરેતવદ્ ઉત્થિતઃ ।
કૃચ્છ્રાદ્ ઉન્મીલ્ય વૈ દૃષ્ટીર્ આચષ્ટેદં સહાત્મના

સપદ્ય્ એવાભિતઃ પશ્યન્ દિશો ઽપશ્યત્ પુરઃ-સ્થિતમ્ ।
વૃન્દાવનં જનાજીવ્ય- દ્રુમાકીર્ણં સમા-પ્રિયમ્

યત્ર નૈસર્ગ-દુર્વૈરાઃ સહાસન્ નૃ-મૃગાદયઃ ।
મિત્રાણીવાજિતાવાસ- દ્રુત-રુટ્-તર્ષકાદિકમ્

તત્રોદ્વહત્ પશુપ-વંશ-શિશુત્વ-નાટ્યં $ બ્રહ્માદ્વયં પરમ્ અનન્તમ્ અગાધ-બોધમ્ &અમ્પ્;
વત્સાન્ સખીન્ ઇવ પુરા પરિતો વિચિન્વદ્ % એકં સ-પાણિ-કવલં પરમેષ્ઠ્ય્ અચષ્ટ ॥ ભ્પ્_10.13.061* ॥
દૃષ્ટ્વા ત્વરેણ નિજ-ધોરણતો ઽવતીર્ય $ પૃથ્વ્યાં વપુઃ કનક-દણ્ડમ્ ઇવાભિપાત્ય &
દૃષ્ટ્વા ત્વરેણ નિજ-ધોરણતો ઽવતીર્ય $ પૃથ્વ્યાં વપુઃ કનક-દણ્ડમ્ ઇવાભિપાત્ય &
સ્પૃષ્ટ્વા ચતુર્-મુકુટ-કોટિભિર્ અઙ્ઘ્રિ-યુગ્મં % નત્વા મુદ્-અશ્રુ-સુજલૈર્ અકૃતાભિષેકમ્ ॥ ભ્પ્_10.13.062* ॥
ઉત્થાયોત્થાય કૃષ્ણસ્ય ચિરસ્ય પાદયોઃ પતન્ ।
આસ્તે મહિત્વં પ્રાગ્-દૃષ્ટં સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ

શનૈર્ અથોત્થાય વિમૃજ્ય લોચને મુકુન્દમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય વિનમ્ર-કન્ધરઃ ।
કૃતાઞ્જલિઃ પ્રશ્રયવાન્ સમાહિતઃ સ-વેપથુર્ ગદ્ગદયૈલતેલયા