ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.11

ભ્પ્_10.11.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ગોપા નન્દાદયઃ શ્રુત્વા દ્રુમયોઃ પતતો રવમ્ ।
તત્રાજગ્મુઃ કુરુ-શ્રેષ્ઠ નિર્ઘાત-ભય-શઙ્કિતાઃ

ભૂમ્યાં નિપતિતૌ તત્ર દદૃશુર્ યમલાર્જુનૌ ।
બભ્રમુસ્ તદ્ અવિજ્ઞાય લક્ષ્યં પતન-કારણમ્

ઉલૂખલં વિકર્ષન્તં દામ્ના બદ્ધં ચ બાલકમ્ ।
કસ્યેદં કુત આશ્ચર્યમ્ ઉત્પાત ઇતિ કાતરાઃ

બાલા ઊચુર્ અનેનેતિ તિર્યગ્-ગતમ્ ઉલૂખલમ્ ।
વિકર્ષતા મધ્ય-ગેન પુરુષાવ્ અપ્ય્ અચક્ષ્મહિ

ન તે તદ્-ઉક્તં જગૃહુર્ ન ઘટેતેતિ તસ્ય તત્ ।
બાલસ્યોત્પાટનં તર્વોઃ કેચિત્ સન્દિગ્ધ-ચેતસઃ

ઉલૂખલં વિકર્ષન્તં દામ્ના બદ્ધં સ્વમ્ આત્મજમ્ ।
વિલોક્ય નન્દઃ પ્રહસદ્- વદનો વિમુમોચ હ

ગોપીભિઃ સ્તોભિતો ઽનૃત્યદ્ ભગવાન્ બાલવત્ ક્વચિત્ ।
ઉદ્ગાયતિ ક્વચિન્ મુગ્ધસ્ તદ્-વશો દારુ-યન્ત્રવત્

બિભર્તિ ક્વચિદ્ આજ્ઞપ્તઃ પીઠકોન્માન-પાદુકમ્ ।
બાહુ-ક્ષેપં ચ કુરુતે સ્વાનાં ચ પ્રીતિમ્ આવહન્

દર્શયંસ્ તદ્-વિદાં લોક આત્મનો ભૃત્ય-વશ્યતામ્ ।
વ્રજસ્યોવાહ વૈ હર્ષં ભગવાન્ બાલ-ચેષ્ટિતૈઃ

ક્રીણીહિ ભોઃ ફલાનીતિ શ્રુત્વા સત્વરમ્ અચ્યુતઃ ।
ફલાર્થી ધાન્યમ્ આદાય યયૌ સર્વ-ફલ-પ્રદઃ

ફલ-વિક્રયિણી તસ્ય ચ્યુત-ધાન્ય-કર-દ્વયમ્ ।
ફલૈર્ અપૂરયદ્ રત્નૈઃ ફલ-ભાણ્ડમ્ અપૂરિ ચ

સરિત્-તીર-ગતં કૃષ્ણં ભગ્નાર્જુનમ્ અથાહ્વયત્ ।
રામં ચ રોહિણી દેવી ક્રીડન્તં બાલકૈર્ ભૃશમ્

નોપેયાતાં યદાહૂતૌ ક્રીડા-સઙ્ગેન પુત્રકૌ ।
યશોદાં પ્રેષયામ્ આસ રોહિણી પુત્ર-વત્સલામ્

ક્રીડન્તં સા સુતં બાલૈર્ અતિવેલં સહાગ્રજમ્ ।
યશોદાજોહવીત્ કૃષ્ણં પુત્ર-સ્નેહ-સ્નુત-સ્તની

કૃષ્ણ કૃષ્ણારવિન્દાક્ષ તાત એહિ સ્તનં પિબ ।
અલં વિહારૈઃ ક્ષુત્-ક્ષાન્તઃ ક્રીડા-શ્રાન્તો ઽસિ પુત્રક

હે રામાગચ્છ તાતાશુ સાનુજઃ કુલ-નન્દન ।
પ્રાતર્ એવ કૃતાહારસ્ તદ્ ભવાન્ ભોક્તુમ્ અર્હતિ

પ્રતીક્ષતે ત્વાં દાશાર્હ ભોક્ષ્યમાણો વ્રજાધિપઃ ।
એહ્ય્ આવયોઃ પ્રિયં ધેહિ સ્વ-ગૃહાન્ યાત બાલકાઃ

ધૂલિ-ધૂસરિતાઙ્ગસ્ ત્વં પુત્ર મજ્જનમ્ આવહ ।
જન્મર્ક્ષં તે ઽદ્ય ભવતિ વિપ્રેભ્યો દેહિ ગાઃ શુચિઃ

પશ્ય પશ્ય વયસ્યાંસ્ તે માતૃ-મૃષ્ટાન્ સ્વલઙ્કૃતાન્ ।
ત્વં ચ સ્નાતઃ કૃતાહારો વિહરસ્વ સ્વલઙ્કૃતઃ

ઇત્થં યશોદા તમ્ અશેષ-શેખરં મત્વા સુતં સ્નેહ-નિબદ્ધ-ધીર્ નૃપ ।
હસ્તે ગૃહીત્વા સહ-રામમ્ અચ્યુતં નીત્વા સ્વ-વાટં કૃતવત્ય્ અથોદયમ્

ભ્પ્_10.11.021।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ગોપ-વૃદ્ધા મહોત્પાતાન્ અનુભૂય બૃહદ્વને ।
નન્દાદયઃ સમાગમ્ય વ્રજ-કાર્યમ્ અમન્ત્રયન્

તત્રોપાનન્દ-નામાહ ગોપો જ્ઞાન-વયો-ઽધિકઃ ।
દેશ-કાલાર્થ-તત્ત્વ-જ્ઞઃ પ્રિય-કૃદ્ રામ-કૃષ્ણયોઃ

ઉત્થાતવ્યમ્ ઇતો ઽસ્માભિર્ ગોકુલસ્ય હિતૈષિભિઃ ।
આયાન્ત્ય્ અત્ર મહોત્પાતા બાલાનાં નાશ-હેતવઃ

મુક્તઃ કથઞ્ચિદ્ રાક્ષસ્યા બાલ-ઘ્ન્યા બાલકો હ્ય્ અસૌ ।
હરેર્ અનુગ્રહાન્ નૂનમ્ અનશ્ ચોપરિ નાપતત્

ચક્ર-વાતેન નીતો ઽયં દૈત્યેન વિપદં વિયત્ ।
શિલાયાં પતિતસ્ તત્ર પરિત્રાતઃ સુરેશ્વરૈઃ

યન્ ન મ્રિયેત દ્રુમયોર્ અન્તરં પ્રાપ્ય બાલકઃ ।
અસાવ્ અન્યતમો વાપિ તદ્ અપ્ય્ અચ્યુત-રક્ષણમ્

યાવદ્ ઔત્પાતિકો ઽરિષ્ટો વ્રજં નાભિભવેદ્ ઇતઃ ।
તાવદ્ બાલાન્ ઉપાદાય યાસ્યામો ઽન્યત્ર સાનુગાઃ

વનં વૃન્દાવનં નામ પશવ્યં નવ-કાનનમ્ ।
ગોપ-ગોપી-ગવાં સેવ્યં પુણ્યાદ્રિ-તૃણ-વીરુધમ્

તત્ તત્રાદ્યૈવ યાસ્યામઃ શકટાન્ યુઙ્ક્ત મા ચિરમ્ ।
ગોધનાન્ય્ અગ્રતો યાન્તુ ભવતાં યદિ રોચતે

તચ્ છ્રુત્વૈક-ધિયો ગોપાઃ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ વાદિનઃ ।
વ્રજાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ સમાયુજ્ય યયૂ રૂઢ-પરિચ્છદાઃ

વૃદ્ધાન્ બાલાન્ સ્ત્રિયો રાજન્ સર્વોપકરણાનિ ચ ।
અનઃસ્વ્ આરોપ્ય ગોપાલા યત્તા આત્ત-શરાસનાઃ

ગોધનાનિ પુરસ્કૃત્ય શૃઙ્ગાણ્ય્ આપૂર્ય સર્વતઃ ।
તૂર્ય-ઘોષેણ મહતા યયુઃ સહ-પુરોહિતાઃ

ગોપ્યો રૂઢ-રથા નૂત્ન- કુચ-કુઙ્કુમ-કાન્તયઃ ।
કૃષ્ણ-લીલા જગુઃ પ્રીત્યા નિષ્ક-કણ્ઠ્યઃ સુવાસસઃ

તથા યશોદા-રોહિણ્યાવ્ એકં શકટમ્ આસ્થિતે ।
રેજતુઃ કૃષ્ણ-રામાભ્યાં તત્-કથા-શ્રવણોત્સુકે

વૃન્દાવનં સમ્પ્રવિશ્ય સર્વ-કાલ-સુખાવહમ્ ।
તત્ર ચક્રુર્ વ્રજાવાસં શકટૈર્ અર્ધ-ચન્દ્રવત્

વૃન્દાવનં ગોવર્ધનં યમુના-પુલિનાનિ ચ ।
વીક્ષ્યાસીદ્ ઉત્તમા પ્રીતી રામ-માધવયોર્ નૃપ

એવં વ્રજૌકસાં પ્રીતિં યચ્છન્તૌ બાલ-ચેષ્ટિતૈઃ ।
કલ-વાક્યૈઃ સ્વ-કાલેન વત્સ-પાલૌ બભૂવતુઃ

અવિદૂરે વ્રજ-ભુવઃ સહ ગોપાલ-દારકૈઃ ।
ચારયામ્ આસતુર્ વત્સાન્ નાના-ક્રીડા-પરિચ્છદૌ

ક્વચિદ્ વાદયતો વેણું ક્ષેપણૈઃ ક્ષિપતઃ ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્ પાદૈઃ કિઙ્કિણીભિઃ ક્વચિત્ કૃત્રિમ-ગો-વૃષૈઃ

વૃષાયમાણૌ નર્દન્તૌ યુયુધાતે પરસ્પરમ્ ।
અનુકૃત્ય રુતૈર્ જન્તૂંશ્ ચેરતુઃ પ્રાકૃતૌ યથા

કદાચિદ્ યમુના-તીરે વત્સાંશ્ ચારયતોઃ સ્વકૈઃ ।
વયસ્યૈઃ કૃષ્ણ-બલયોર્ જિઘાંસુર્ દૈત્ય આગમત્

તં વત્સ-રૂપિણં વીક્ષ્ય વત્સ-યૂથ-ગતં હરિઃ ।
દર્શયન્ બલદેવાય શનૈર્ મુગ્ધ ઇવાસદત્

ગૃહીત્વાપર-પાદાભ્યાં સહ-લાઙ્ગૂલમ્ અચ્યુતઃ ।
ભ્રામયિત્વા કપિત્થાગ્રે પ્રાહિણોદ્ ગત-જીવિતમ્ ।
સ કપિત્થૈર્ મહા-કાયઃ પાત્યમાનૈઃ પપાત હ

તં વીક્ષ્ય વિસ્મિતા બાલાઃ શશંસુઃ સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ।
દેવાશ્ ચ પરિસન્તુષ્ટા બભૂવુઃ પુષ્પ-વર્ષિણઃ

તૌ વત્સ-પાલકૌ ભૂત્વા સર્વ-લોકૈક-પાલકૌ ।
સપ્રાતર્-આશૌ ગો-વત્સાંશ્ ચારયન્તૌ વિચેરતુઃ

સ્વં સ્વં વત્સ-કુલં સર્વે પાયયિષ્યન્ત એકદા ।
ગત્વા જલાશયાભ્યાશં પાયયિત્વા પપુર્ જલમ્

તે તત્ર દદૃશુર્ બાલા મહા-સત્ત્વમ્ અવસ્થિતમ્ ।
તત્રસુર્ વજ્ર-નિર્ભિન્નં ગિરેઃ શૃઙ્ગમ્ ઇવ ચ્યુતમ્

સ વૈ બકો નામ મહાન્ અસુરો બક-રૂપ-ધૃક્ ।
આગત્ય સહસા કૃષ્ણં તીક્ષ્ણ-તુણ્ડો ઽગ્રસદ્ બલી

કૃષ્ણં મહા-બક-ગ્રસ્તં દૃષ્ટ્વા રામાદયો ઽર્ભકાઃ ।
બભૂવુર્ ઇન્દ્રિયાણીવ વિના પ્રાણં વિચેતસઃ

તં તાલુ-મૂલં પ્રદહન્તમ્ અગ્નિવદ્ ગોપાલ-સૂનું પિતરં જગદ્-ગુરોઃ ।
ચચ્છર્દ સદ્યો ઽતિરુષાક્ષતં બકસ્ તુણ્ડેન હન્તું પુનર્ અભ્યપદ્યત

તમ્ આપતન્તં સ નિગૃહ્ય તુણ્ડયોર્ દોર્ભ્યાં બકં કંસ-સખં સતાં પતિઃ ।
પશ્યત્સુ બાલેષુ દદાર લીલયા મુદાવહો વીરણવદ્ દિવૌકસામ્

તદા બકારિં સુર-લોક-વાસિનઃ સમાકિરન્ નન્દન-મલ્લિકાદિભિઃ ।
સમીડિરે ચાનક-શઙ્ખ-સંસ્તવૈસ્ તદ્ વીક્ષ્ય ગોપાલ-સુતા વિસિસ્મિરે

મુક્તં બકાસ્યાદ્ ઉપલભ્ય બાલકા રામાદયઃ પ્રાણમ્ ઇવેન્દ્રિયો ગણઃ ।
સ્થાનાગતં તં પરિરભ્ય નિર્વૃતાઃ પ્રણીય વત્સાન્ વ્રજમ્ એત્ય તજ્ જગુઃ

શ્રુત્વા તદ્ વિસ્મિતા ગોપા ગોપ્યશ્ ચાતિપ્રિયાદૃતાઃ ।
પ્રેત્યાગતમ્ ઇવોત્સુક્યાદ્ ઐક્ષન્ત તૃષિતેક્ષણાઃ

અહો બતાસ્ય બાલસ્ય બહવો મૃત્યવો ઽભવન્ ।
અપ્ય્ આસીદ્ વિપ્રિયં તેષાં કૃતં પૂર્વં યતો ભયમ્

અથાપ્ય્ અભિભવન્ત્ય્ એનં નૈવ તે ઘોર-દર્શનાઃ ।
જિઘાંસયૈનમ્ આસાદ્ય નશ્યન્ત્ય્ અગ્નૌ પતઙ્ગવત્

અહો બ્રહ્મ-વિદાં વાચો નાસત્યાઃ સન્તિ કર્હિચિત્ ।
ગર્ગો યદ્ આહ ભગવાન્ અન્વભાવિ તથૈવ તત્

ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણ-રામ-કથાં મુદા ।
કુર્વન્તો રમમાણાશ્ ચ નાવિન્દન્ ભવ-વેદનામ્

એવં વિહારૈઃ કૌમારૈઃ કૌમારં જહતુર્ વ્રજે ।
નિલાયનૈઃ સેતુ-બન્ધૈર્ મર્કટોત્પ્લવનાદિભિઃ