ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.03

ભ્પ્_10.03.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
અથ સર્વ-ગુણોપેતઃ કાલઃ પરમ-શોભનઃ ।
યર્હ્ય્ એવાજન-જન્મર્ક્ષં શાન્તર્ક્ષ-ગ્રહ-તારકમ્

દિશઃ પ્રસેદુર્ ગગનં નિર્મલોડુ-ગણોદયમ્ ।
મહી મઙ્ગલ-ભૂયિષ્ઠ- પુર-ગ્રામ-વ્રજાકરા

નદ્યઃ પ્રસન્ન-સલિલા હ્રદા જલરુહ-શ્રિયઃ ।
દ્વિજાલિ-કુલ-સન્નાદ- સ્તવકા વન-રાજયઃ

વવૌ વાયુઃ સુખ-સ્પર્શઃ પુણ્ય-ગન્ધવહઃ શુચિઃ ।
અગ્નયશ્ ચ દ્વિજાતીનાં શાન્તાસ્ તત્ર સમિન્ધત

મનાંસ્ય્ આસન્ પ્રસન્નાનિ સાધૂનામ્ અસુર-દ્રુહામ્ ।
જાયમાને ઽજને તસ્મિન્ નેદુર્ દુન્દુભયઃ સમમ્

જગુઃ કિન્નર-ગન્ધર્વાસ્ તુષ્ટુવુઃ સિદ્ધ-ચારણાઃ ।
વિદ્યાધર્યશ્ ચ નનૃતુર્ અપ્સરોભિઃ સમં મુદા

મુમુચુર્ મુનયો દેવાઃ સુમનાંસિ મુદાન્વિતાઃ ।
મન્દં મન્દં જલધરા જગર્જુર્ અનુસાગરમ્

નિશીથે તમ-ઉદ્ભૂતે જાયમાને જનાર્દને ।
દેવક્યાં દેવ-રૂપિણ્યાં વિષ્ણુઃ સર્વ-ગુહા-શયઃ ।
આવિરાસીદ્ યથા પ્રાચ્યાં દિશીન્દુર્ ઇવ પુષ્કલઃ

તમ્ અદ્ભુતં બાલકમ્ અમ્બુજેક્ષણં ચતુર્-ભુજં શઙ્ખ-ગદાદ્ય્-ઉદાયુધમ્ ।
શ્રીવત્સ-લક્ષ્મં ગલ-શોભિ-કૌસ્તુભં પીતામ્બરં સાન્દ્ર-પયોદ-સૌભગમ્

મહાર્હ-વૈદૂર્ય-કિરીટ-કુણ્ડલ- ત્વિષા પરિષ્વક્ત-સહસ્ર-કુન્તલમ્ ।
ઉદ્દામ-કાઞ્ચ્ય્-અઙ્ગદ-કઙ્કણાદિભિર્ વિરોચમાનં વસુદેવ ઐક્ષત

સ વિસ્મયોત્ફુલ્લ-વિલોચનો હરિં સુતં વિલોક્યાનકદુન્દુભિસ્ તદા ।
કૃષ્ણાવતારોત્સવ-સમ્ભ્રમો ઽસ્પૃશન્ મુદા દ્વિજેભ્યો ઽયુતમ્ આપ્લુતો ગવામ્

અથૈનમ્ અસ્તૌદ્ અવધાર્ય પૂરુષં પરં નતાઙ્ગઃ કૃત-ધીઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
સ્વ-રોચિષા ભારત સૂતિકા-ગૃહં વિરોચયન્તં ગત-ભીઃ પ્રભાવ-વિત્

ભ્પ્_10.03.013।0 શ્રી-વસુદેવ ઉવાચ
વિદિતો ઽસિ ભવાન્ સાક્ષાત્ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
કેવલાનુભવાનન્દ- સ્વરૂપઃ સર્વ-બુદ્ધિ-દૃક્

સ એવ સ્વપ્રકૃત્યેદં સૃષ્ટ્વાગ્રે ત્રિ-ગુણાત્મકમ્ ।
તદ્ અનુ ત્વં હ્ય્ અપ્રવિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટ ઇવ ભાવ્યસે

યથેમે ઽવિકૃતા ભાવાસ્ તથા તે વિકૃતૈઃ સહ ।
નાના-વીર્યાઃ પૃથગ્-ભૂતા વિરાજં જનયન્તિ હિ

સન્નિપત્ય સમુત્પાદ્ય દૃશ્યન્તે ઽનુગતા ઇવ ।
પ્રાગ્ એવ વિદ્યમાનત્વાન્ ન તેષામ્ ઇહ સમ્ભવઃ

એવં ભવાન્ બુદ્ધ્ય્-અનુમેય-લક્ષણૈર્ ગ્રાહ્યૈર્ ગુણૈઃ સન્ન્ અપિ તદ્-ગુણાગ્રહઃ ।
અનાવૃતત્વાદ્ બહિર્ અન્તરં ન તે સર્વસ્ય સર્વાત્મન આત્મ-વસ્તુનઃ

ય આત્મનો દૃશ્ય-ગુણેષુ સન્ન્ ઇતિ વ્યવસ્યતે સ્વ-વ્યતિરેકતો ઽબુધઃ ।
વિનાનુવાદં ન ચ તન્ મનીષિતં સમ્યગ્ યતસ્ ત્યક્તમ્ ઉપાદદત્ પુમાન્

ત્વત્તો ઽસ્ય જન્મ-સ્થિતિ-સંયમાન્ વિભો $ વદન્ત્ય્ અનીહાદ્ અગુણાદ્ અવિક્રિયાત્ &અમ્પ્;
ત્વયીશ્વરે બ્રહ્મણિ નો વિરુધ્યતે % ત્વદ્-આશ્રયત્વાદ્ ઉપચર્યતે ગુણૈઃ ॥ ભ્પ્_10.03.019* ॥
સ ત્વં ત્રિ-લોક-સ્થિતયે સ્વ-માયયા $ બિભર્ષિ શુક્લં ખલુ વર્ણમ્ આત્મનઃ &
સ ત્વં ત્રિ-લોક-સ્થિતયે સ્વ-માયયા $ બિભર્ષિ શુક્લં ખલુ વર્ણમ્ આત્મનઃ &
સર્ગાય રક્તં રજસોપબૃંહિતં % કૃષ્ણં ચ વર્ણં તમસા જનાત્યયે ॥ ભ્પ્_10.03.020* ॥
ત્વમ્ અસ્ય લોકસ્ય વિભો રિરક્ષિષુર્ ગૃહે ઽવતીર્ણો ઽસિ મમાખિલેશ્વર ।
રાજન્ય-સંજ્ઞાસુર-કોટિ-યૂથપૈર્ નિર્વ્યૂહ્યમાના નિહનિષ્યસે ચમૂઃ

અયં ત્વ્ અસભ્યસ્ તવ જન્મ નૌ ગૃહે $ શ્રુત્વાગ્રજાંસ્ તે ન્યવધીત્ સુરેશ્વર &અમ્પ્;
સ તે ઽવતારં પુરુષૈઃ સમર્પિતં % શ્રુત્વાધુનૈવાભિસરત્ય્ ઉદાયુધઃ ॥ ભ્પ્_10.03.022*
0 શ્રી-શુક ઉવાચ
અથૈનમ્ આત્મજં વીક્ષ્ય મહા-પુરુષ-લક્ષણમ્ ।
દેવકી તમ્ ઉપાધાવત્ કંસાદ્ ભીતા સુવિસ્મિતા

ભ્પ્_10.03.024।0 શ્રી-દેવક્ય્ ઉવાચ
રૂપં યત્ તત્ પ્રાહુર્ અવ્યક્તમ્ આદ્યં $ બ્રહ્મ જ્યોતિર્ નિર્ગુણં નિર્વિકારમ્ &
રૂપં યત્ તત્ પ્રાહુર્ અવ્યક્તમ્ આદ્યં $ બ્રહ્મ જ્યોતિર્ નિર્ગુણં નિર્વિકારમ્ &
સત્તા-માત્રં નિર્વિશેષં નિરીહં % સ ત્વં સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્ અધ્યાત્મ-દીપઃ ॥ ભ્પ્_10.03.024* ॥
નષ્ટે લોકે દ્વિ-પરાર્ધાવસાને મહા-ભૂતેષ્વ્ આદિ-ભૂતં ગતેષુ ।
વ્યક્તે ઽવ્યક્તં કાલ-વેગેન યાતે ભવાન્ એકઃ શિષ્યતે ઽશેષ-સંજ્ઞઃ

યો ઽયં કાલસ્ તસ્ય તે ઽવ્યક્ત-બન્ધો $ ચેષ્ટામ્ આહુશ્ ચેષ્ટતે યેન વિશ્વમ્ &અમ્પ્;
નિમેષાદિર્ વત્સરાન્તો મહીયાંસ્ % તં ત્વેશાનં ક્ષેમ-ધામ પ્રપદ્યે ॥ ભ્પ્_10.03.026* ॥
મર્ત્યો મૃત્યુ-વ્યાલ-ભીતઃ પલાયન્ લોકાન્ સર્વાન્ નિર્ભયં નાધ્યગચ્છત્ ।
ત્વત્ પાદાબ્જં પ્રાપ્ય યદૃચ્છયાદ્ય સુસ્થઃ શેતે મૃત્યુર્ અસ્માદ્ અપૈતિ

સ ત્વં ઘોરાદ્ ઉગ્રસેનાત્મજાન્ નસ્ ત્રાહિ ત્રસ્તાન્ ભૃત્ય-વિત્રાસ-હાસિ ।
રૂપં ચેદં પૌરુષં ધ્યાન-ધિષ્ણ્યં મા પ્રત્યક્ષં માંસ-દૃશાં કૃષીષ્ઠાઃ

જન્મ તે મય્ય્ અસૌ પાપો મા વિદ્યાન્ મધુસૂદન ।
સમુદ્વિજે ભવદ્-ધેતોઃ કંસાદ્ અહમ્ અધીર-ધીઃ

ઉપસંહર વિશ્વાત્મન્ન્ અદો રૂપમ્ અલૌકિકમ્ ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ- શ્રિયા જુષ્ટં ચતુર્-ભુજમ્

વિશ્વં યદ્ એતત્ સ્વ-તનૌ નિશાન્તે યથાવકાશં પુરુષઃ પરો ભવાન્ ।
બિભર્તિ સો ઽયં મમ ગર્ભગો ઽભૂદ્ અહો નૃ-લોકસ્ય વિડમ્બનં હિ તત્

ભ્પ્_10.03.032।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ત્વમ્ એવ પૂર્વ-સર્ગે ઽભૂઃ પૃશ્નિઃ સ્વાયમ્ભુવે સતિ ।
તદાયં સુતપા નામ પ્રજાપતિર્ અકલ્મષઃ

યુવાં વૈ બ્રહ્મણાદિષ્ટૌ પ્રજા-સર્ગે યદા તતઃ ।
સન્નિયમ્યેન્દ્રિય-ગ્રામં તેપાથે પરમં તપઃ

વર્ષ-વાતાતપ-હિમ- ઘર્મ-કાલ-ગુણાન્ અનુ ।
સહમાનૌ શ્વાસ-રોધ- વિનિર્ધૂત-મનો-મલૌ

શીર્ણ-પર્ણાનિલાહારાવ્ ઉપશાન્તેન ચેતસા ।
મત્તઃ કામાન્ અભીપ્સન્તૌ મદ્-આરાધનમ્ ઈહતુઃ

એવં વાં તપ્યતોસ્ તીવ્રં તપઃ પરમ-દુષ્કરમ્ ।
દિવ્ય-વર્ષ-સહસ્રાણિ દ્વાદશેયુર્ મદ્-આત્મનોઃ

તદા વાં પરિતુષ્ટો ઽહમ્ અમુના વપુષાનઘે ।
તપસા શ્રદ્ધયા નિત્યં ભક્ત્યા ચ હૃદિ ભાવિતઃ

પ્રાદુરાસં વરદ-રાડ્ યુવયોઃ કામ-દિત્સયા ।
વ્રિયતાં વર ઇત્ય્ ઉક્તે માદૃશો વાં વૃતઃ સુતઃ

અજુષ્ટ-ગ્રામ્ય-વિષયાવ્ અનપત્યૌ ચ દમ્-પતી ।
ન વવ્રાથે ઽપવર્ગં મે મોહિતૌ દેવ-માયયા

ગતે મયિ યુવાં લબ્ધ્વા વરં મત્-સદૃશં સુતમ્ ।
ગ્રામ્યાન્ ભોગાન્ અભુઞ્જાથાં યુવાં પ્રાપ્ત-મનોરથૌ

અદૃષ્ટ્વાન્યતમં લોકે શીલૌદાર્ય-ગુણૈઃ સમમ્ ।
અહં સુતો વામ્ અભવં પૃશ્નિગર્ભ ઇતિ શ્રુતઃ

તયોર્ વાં પુનર્ એવાહમ્ અદિત્યામ્ આસ કશ્યપાત્ ।
ઉપેન્દ્ર ઇતિ વિખ્યાતો વામનત્વાચ્ ચ વામનઃ

તૃતીયે ઽસ્મિન્ ભવે ઽહં વૈ તેનૈવ વપુષાથ વામ્ ।
જાતો ભૂયસ્ તયોર્ એવ સત્યં મે વ્યાહૃતં સતિ

એતદ્ વાં દર્શિતં રૂપં પ્રાગ્-જન્મ-સ્મરણાય મે ।
નાન્યથા મદ્-ભવં જ્ઞાનં મર્ત્ય-લિઙ્ગેન જાયતે

યુવાં માં પુત્ર-ભાવેન બ્રહ્મ-ભાવેન ચાસકૃત્ ।
ચિન્તયન્તૌ કૃત-સ્નેહૌ યાસ્યેથે મદ્-ગતિં પરામ્

ભ્પ્_10.03.046।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાસીદ્ ધરિસ્ તૂષ્ણીં ભગવાન્ આત્મ-માયયા ।
પિત્રોઃ સમ્પશ્યતોઃ સદ્યો બભૂવ પ્રાકૃતઃ શિશુઃ

તતશ્ ચ શૌરિર્ ભગવત્-પ્રચોદિતઃ $ સુતં સમાદાય સ સૂતિકા-ગૃહાત્ &અમ્પ્;
યદા બહિર્ ગન્તુમ્ ઇયેષ તર્હ્ય્ અજા % યા યોગમાયાજનિ નન્દ-જાયયા ॥ ભ્પ્_10.03.047* ॥
તયા હૃત-પ્રત્યય-સર્વ-વૃત્તિષુ દ્વાઃ-સ્થેષુ પૌરેષ્વ્ અપિ શાયિતેષ્વ્ અથ ।
દ્વારશ્ ચ સર્વાઃ પિહિતા દુરત્યયા બૃહત્-કપાટાયસ-કીલ-શૃઙ્ખલૈઃ

તાઃ કૃષ્ણ-વાહે વસુદેવ આગતે સ્વયં વ્યવર્યન્ત યથા તમો રવેઃ ।
વવર્ષ પર્જન્ય ઉપાંશુ-ગર્જિતઃ શેષો ઽન્વગાદ્ વારિ નિવારયન્ ફણૈઃ

મઘોનિ વર્ષત્ય્ અસકૃદ્ યમાનુજા ગમ્ભીર-તોયૌઘ-જવોર્મિ-ફેનિલા ।
ભયાનકાવર્ત-શતાકુલા નદી માર્ગં દદૌ સિન્ધુર્ ઇવ શ્રિયઃ પતેઃ

નન્દ-વ્રજં શૌરિર્ ઉપેત્ય તત્ર તાન્ $ ગોપાન્ પ્રસુપ્તાન્ ઉપલભ્ય નિદ્રયા &અમ્પ્;
સુતં યશોદા-શયને નિધાય તત્- % સુતામ્ ઉપાદાય પુનર્ ગૃહાન્ અગાત્ ॥ ભ્પ્_10.03.051* ॥
દેવક્યાઃ શયને ન્યસ્ય વસુદેવો ઽથ દારિકામ્ ।
પ્રતિમુચ્ય પદોર્ લોહમ્ આસ્તે પૂર્વવદ્ આવૃતઃ

યશોદા નન્દ-પત્ની ચ જાતં પરમ્ અબુધ્યત ।
ન તલ્-લિઙ્ગં પરિશ્રાન્તા નિદ્રયાપગત-સ્મૃતિઃ