ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 06.16

યત્પાદમૂલમુપસૃત્ય નરેન્દ્ર પૂર્વે $ શર્વાદયો ભ્રમમિમં દ્વિતયં વિસૃજ્ય &અમ્પ્;
સદ્યસ્તદીયમતુલાનધિકં મહિત્વં % પ્રાપુર્ભવાન્ અપિ પરં ન ચિરાદુપૈતિ ॥ ભ્પ્_06.15.028*
0 શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
અથ દેવઋષી રાજન્ સમ્પરેતં નૃપાત્મજમ્ ।
દર્શયિત્વેતિ હોવાચ જ્ઞાતીનામનુશોચતામ્

ભ્પ્_06.16.002।0 શ્રીનારદ ઉવાચ
જીવાત્મન્ પશ્ય ભદ્રં તે માતરં પિતરં ચ તે ।
સુહૃદો બાન્ધવાસ્તપ્તાઃ શુચા ત્વત્કૃતયા ભૃશમ્

કલેવરં સ્વમાવિશ્ય શેષમાયુઃ સુહૃદ્વૃતઃ ।
ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્ પિતૃપ્રત્તાન્ અધિતિષ્ઠ નૃપાસનમ્

ભ્પ્_06.16.004।0 જીવ ઉવાચ
કસ્મિન્ જન્મન્ય્ અમી મહ્યં પિતરો માતરો ઽભવન્ ।
કર્મભિર્ભ્રામ્યમાણસ્ય દેવતિર્યઙ્નૃયોનિષુ

બન્ધુજ્ઞાત્યરિમધ્યસ્થ મિત્રોદાસીનવિદ્વિષઃ ।
સર્વ એવ હિ સર્વેષાં ભવન્તિ ક્રમશો મિથઃ

યથા વસ્તૂનિ પણ્યાનિ હેમાદીનિ તતસ્તતઃ ।
પર્યટન્તિ નરેષ્વેવં જીવો યોનિષુ કર્તૃષુ

નિત્યસ્યાર્થસ્ય સમ્બન્ધો હ્ય્ અનિત્યો દૃશ્યતે નૃષુ ।
યાવદ્યસ્ય હિ સમ્બન્ધો મમત્વં તાવદેવ હિ

એવં યોનિગતો જીવઃ સ નિત્યો નિરહઙ્કૃતઃ ।
યાવદ્યત્રોપલભ્યેત તાવત્ સ્વત્વં હિ તસ્ય તત્

એષ નિત્યો ઽવ્યયઃ સૂક્ષ્મ એષ સર્વાશ્રયઃ સ્વદૃક્ ।
આત્મમાયાગુણૈર્વિશ્વમાત્માનં સૃજતે પ્રભુઃ

ન હ્ય્ અસ્યાસ્તિ પ્રિયઃ કશ્ચિન્ નાપ્રિયઃ સ્વઃ પરો ઽપિ વા ।
એકઃ સર્વધિયાં દ્રષ્ટા કર્તૄણાં ગુણદોષયોઃ

નાદત્ત આત્મા હિ ગુણં ન દોષં ન ક્રિયાફલમ્ ।
ઉદાસીનવદાસીનઃ પરાવરદૃગ્ ઈશ્વરઃ

ભ્પ્_06.16.012।0 શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
ઇત્ય્ ઉદીર્ય ગતો જીવો જ્ઞાતયસ્તસ્ય તે તદા ।
વિસ્મિતા મુમુચુઃ શોકં છિત્ત્વાત્મસ્નેહશૃઙ્ખલામ્

નિર્હૃત્ય જ્ઞાતયો જ્ઞાતેર્દેહં કૃત્વોચિતાઃ ક્રિયાઃ ।
તત્યજુર્દુસ્ત્યજં સ્નેહં શોકમોહભયાર્તિદમ્

બાલઘ્ન્યો વ્રીડિતાસ્તત્ર બાલહત્યાહતપ્રભાઃ ।
બાલહત્યાવ્રતં ચેરુર્બ્રાહ્મણૈર્યન્ નિરૂપિતમ્ ।
યમુનાયાં મહારાજ સ્મરન્ત્યો દ્વિજભાષિતમ્

સ ઇત્થં પ્રતિબુદ્ધાત્મા ચિત્રકેતુર્દ્વિજોક્તિભિઃ ।
ગૃહાન્ધકૂપાન્ નિષ્ક્રાન્તઃ સરઃપઙ્કાદિવ દ્વિપઃ

કાલિન્દ્યાં વિધિવત્ સ્નાત્વા કૃતપુણ્યજલક્રિયઃ ।
મૌનેન સંયતપ્રાણો બ્રહ્મપુત્રાવવન્દત

અથ તસ્મૈ પ્રપન્નાય ભક્તાય પ્રયતાત્મને ।
ભગવાન્ નારદઃ પ્રીતો વિદ્યામેતામુવાચ હ

ઓં નમસ્તુભ્યં ભગવતે વાસુદેવાય ધીમહિ ।
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ

નમો વિજ્ઞાનમાત્રાય પરમાનન્દમૂર્તયે ।
આત્મારામાય શાન્તાય નિવૃત્તદ્વૈતદૃષ્ટયે

આત્માનન્દાનુભૂત્યૈવ ન્યસ્તશક્ત્યૂર્મયે નમઃ ।
હૃષીકેશાય મહતે નમસ્તે ઽનન્તમૂર્તયે

વચસ્ય્ ઉપરતે ઽપ્રાપ્ય ય એકો મનસા સહ ।
અનામરૂપશ્ચિન્માત્રઃ સો ઽવ્યાન્ નઃ સદસત્પરઃ

યસ્મિન્નિદં યતશ્ચેદં તિષ્ઠત્ય્ અપ્યેતિ જાયતે ।
મૃણ્મયેષ્વિવ મૃજ્જાતિસ્તસ્મૈ તે બ્રહ્મણે નમઃ

યન્ ન સ્પૃશન્તિ ન વિદુર્મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાસવઃ ।
અન્તર્બહિશ્ચ વિતતં વ્યોમવત્ તન્ નતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્

દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનોધિયો ઽમી યદંશવિદ્ધાઃ પ્રચરન્તિ કર્મસુ ।
નૈવાન્યદા લૌહમિવાપ્રતપ્તં સ્થાનેષુ તદ્દ્રષ્ટ્રપદેશમેતિ

ઓં નમો ભગવતે મહાપુરુષાય મહાનુભાવાય મહાવિભૂતિપતયે સકલસાત્વતપરિવૃઢનિકરકરકમલકુડ્મલોપલાલિતચરણારવિન્દયુગલ પરમપરમેષ્ઠિન્ નમસ્તે

_*
ભ્પ્_06.16.026।0 શ્રીશુક ઉવાચ
ભક્તાયૈતાં પ્રપન્નાય વિદ્યામાદિશ્ય નારદઃ ।
યયાવઙ્ગિરસા સાકં ધામ સ્વાયમ્ભુવં પ્રભો

ચિત્રકેતુસ્તુ તાં વિદ્યાં યથા નારદભાષિતામ્ ।
ધારયામાસ સપ્તાહમબ્ભક્ષઃ સુસમાહિતઃ

તતઃ સ સપ્તરાત્રાન્તે વિદ્યયા ધાર્યમાણયા ।
વિદ્યાધરાધિપત્યં ચ લેભે ઽપ્રતિહતં નૃપ

તતઃ કતિપયાહોભિર્વિદ્યયેદ્ધમનોગતિઃ ।
જગામ દેવદેવસ્ય શેષસ્ય ચરણાન્તિકમ્

મૃણાલગૌરં શિતિવાસસં સ્ફુરત્ કિરીટકેયૂરકટિત્રકઙ્કણમ્ ।
પ્રસન્નવક્ત્રારુણલોચનં વૃતં દદર્શ સિદ્ધેશ્વરમણ્ડલૈઃ પ્રભુમ્

તદ્દર્શનધ્વસ્તસમસ્તકિલ્બિષઃ સ્વસ્થામલાન્તઃકરણો ઽભ્યયાન્ મુનિઃ ।
પ્રવૃદ્ધભક્ત્યા પ્રણયાશ્રુલોચનઃ પ્રહૃષ્ટરોમાનમદાદિપુરુષમ્

સ ઉત્તમશ્લોકપદાબ્જવિષ્ટરં પ્રેમાશ્રુલેશૈરુપમેહયન્ મુહુઃ ।
પ્રેમોપરુદ્ધાખિલવર્ણનિર્ગમો નૈવાશકત્ તં પ્રસમીડિતું ચિરમ્

તતઃ સમાધાય મનો મનીષયા બભાષ એતત્ પ્રતિલબ્ધવાગ્ અસૌ ।
નિયમ્ય સર્વેન્દ્રિયબાહ્યવર્તનં જગદ્ગુરું સાત્વતશાસ્ત્રવિગ્રહમ્

ભ્પ્_06.16.034।0 ચિત્રકેતુરુવાચ
અજિત જિતઃ સમમતિભિઃ સાધુભિર્ભવાન્ જિતાત્મભિર્ભવતા ।
વિજિતાસ્તે ઽપિ ચ ભજતામ્ અકામાત્મનાં ય આત્મદો ઽતિકરુણઃ

તવ વિભવઃ ખલુ ભગવન્ જગદુદયસ્થિતિલયાદીનિ ।
વિશ્વસૃજસ્તે ઽંશાંશાસ્ તત્ર મૃષા સ્પર્ધન્તિ પૃથગ્ અભિમત્યા

પરમાણુપરમમહતોસ્ ત્વમાદ્યન્તાન્તરવર્તી ત્રયવિધુરઃ ।
આદાવન્તે ઽપિ ચ સત્ત્વાનાં યદ્ધ્રુવં તદેવાન્તરાલે ઽપિ

ક્ષિત્યાદિભિરેષ કિલાવૃતઃ સપ્તભિર્દશગુણોત્તરૈરણ્ડકોશઃ ।
યત્ર પતત્ય્ અણુકલ્પઃ સહાણ્ડકોટિકોટિભિસ્તદનન્તઃ

વિષયતૃષો નરપશવો ય ઉપાસતે વિભૂતીર્ન પરં ત્વામ્ ।
તેષામાશિષ ઈશ તદનુ વિનશ્યન્તિ યથા રાજકુલમ્

કામધિયસ્ત્વયિ રચિતા ન પરમ રોહન્તિ યથા કરમ્ભબીજાનિ ।
જ્ઞાનાત્મન્ય્ અગુણમયે ગુણગણતો ઽસ્ય દ્વન્દ્વજાલાનિ

જિતમજિત તદા ભવતા યદાહ ભાગવતં ધર્મમનવદ્યમ્ ।
નિષ્કિઞ્ચના યે મુનય આત્મારામા યમુપાસતે ઽપવર્ગાય

વિષમમતિર્ન યત્ર નૃણાં ત્વમહમિતિ મમ તવેતિ ચ યદન્યત્ર ।
વિષમધિયા રચિતો યઃ સ હ્ય્ અવિશુદ્ધઃ ક્ષયિષ્ણુરધર્મબહુલઃ

કઃ ક્ષેમો નિજપરયોઃ કિયાન્ વાર્થઃ સ્વપરદ્રુહા ધર્મેણ ।
સ્વદ્રોહાત્ તવ કોપઃ પરસમ્પીડયા ચ તથાધર્મઃ

ન વ્યભિચરતિ તવેક્ષા યયા હ્ય્ અભિહિતો ભાગવતો ધર્મઃ ।
સ્થિરચરસત્ત્વકદમ્બેષ્વ્ અપૃથગ્ધિયો યમુપાસતે ત્વાર્યાઃ

ન હિ ભગવન્નઘટિતમિદં ત્વદ્દર્શનાન્ નૃણામખિલપાપક્ષયઃ ।
યન્નામ સકૃચ્ છ્રવણાત્ પુક્કશો ઽપિ વિમુચ્યતે સંસારાત્

અથ ભગવન્ વયમધુના ત્વદવલોકપરિમૃષ્ટાશયમલાઃ ।
સુરઋષિણા યત્ કથિતં તાવકેન કથમન્યથા ભવતિ

વિદિતમનન્ત સમસ્તં તવ જગદાત્મનો જનૈરિહાચરિતમ્ ।
વિજ્ઞાપ્યં પરમગુરોઃ કિયદિવ સવિતુરિવ ખદ્યોતૈઃ

નમસ્તુભ્યં ભગવતે સકલજગત્સ્થિતિલયોદયેશાય ।
દુરવસિતાત્મગતયે કુયોગિનાં ભિદા પરમહંસાય

યં વૈ શ્વસન્તમનુ વિશ્વસૃજઃ શ્વસન્તિ $ યં ચેકિતાનમનુ ચિત્તય ઉચ્ચકન્તિ &અમ્પ્;
ભૂમણ્ડલં સર્ષપાયતિ યસ્ય મૂર્ધ્નિ % તસ્મૈ નમો ભગવતે ઽસ્તુ સહસ્રમૂર્ધ્ને ॥ ભ્પ્_06.16.048*
0 શ્રીશુક ઉવાચ
સંસ્તુતો ભગવાન્ એવમનન્તસ્તમભાષત ।
વિદ્યાધરપતિં પ્રીતશ્ચિત્રકેતું કુરૂદ્વહ

ભ્પ્_06.16.050।0 શ્રીભગવાન્ ઉવાચ
યન્ નારદાઙ્ગિરોભ્યાં તે વ્યાહૃતં મે ઽનુશાસનમ્ ।
સંસિદ્ધો ઽસિ તયા રાજન્ વિદ્યયા દર્શનાચ્ ચ મે

અહં વૈ સર્વભૂતાનિ ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ ।
શબ્દબ્રહ્મ પરં બ્રહ્મ મમોભે શાશ્વતી તનૂ

લોકે વિતતમાત્માનં લોકં ચાત્મનિ સન્તતમ્ ।
ઉભયં ચ મયા વ્યાપ્તં મયિ ચૈવોભયં કૃતમ્

યથા સુષુપ્તઃ પુરુષો વિશ્વં પશ્યતિ ચાત્મનિ ।
આત્માનમેકદેશસ્થં મન્યતે સ્વપ્ન ઉત્થિતઃ

એવં જાગરણાદીનિ જીવસ્થાનાનિ ચાત્મનઃ ।
માયામાત્રાણિ વિજ્ઞાય તદ્દ્રષ્ટારં પરં સ્મરેત્

યેન પ્રસુપ્તઃ પુરુષઃ સ્વાપં વેદાત્મનસ્તદા ।
સુખં ચ નિર્ગુણં બ્રહ્મ તમાત્માનમવેહિ મામ્

ઉભયં સ્મરતઃ પુંસઃ પ્રસ્વાપપ્રતિબોધયોઃ ।
અન્વેતિ વ્યતિરિચ્યેત તજ્ જ્ઞાનં બ્રહ્મ તત્ પરમ્

યદેતદ્વિસ્મૃતં પુંસો મદ્ભાવં ભિન્નમાત્મનઃ ।
તતઃ સંસાર એતસ્ય દેહાદ્દેહો મૃતેર્મૃતિઃ

લબ્ધ્વેહ માનુષીં યોનિં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવામ્ ।
આત્માનં યો ન બુદ્ધ્યેત ન ક્વચિત્ ક્ષેમમાપ્નુયાત્

સ્મૃત્વેહાયાં પરિક્લેશં તતઃ ફલવિપર્યયમ્ ।
અભયં ચાપ્ય્ અનીહાયાં સઙ્કલ્પાદ્વિરમેત્ કવિઃ

સુખાય દુઃખમોક્ષાય કુર્વાતે દમ્પતી ક્રિયાઃ ।
તતો ઽનિવૃત્તિરપ્રાપ્તિર્દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ

એવં વિપર્યયં બુદ્ધ્વા નૃણાં વિજ્ઞાભિમાનિનામ્ ।
આત્મનશ્ચ ગતિં સૂક્ષ્માં સ્થાનત્રયવિલક્ષણામ્

દૃષ્ટશ્રુતાભિર્માત્રાભિર્નિર્મુક્તઃ સ્વેન તેજસા ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસન્તૃપ્તો મદ્ભક્તઃ પુરુષો ભવેત્

એતાવાન્ એવ મનુજૈર્યોગનૈપુણ્યબુદ્ધિભિઃ ।
સ્વાર્થઃ સર્વાત્મના જ્ઞેયો યત્ પરાત્મૈકદર્શનમ્

ત્વમેતચ્ છ્રદ્ધયા રાજન્નપ્રમત્તો વચો મમ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નો ધારયન્નાશુ સિધ્યસિ

ભ્પ્_06.16.065।0 શ્રીશુક ઉવાચ
આશ્વાસ્ય ભગવાન્ ઇત્થં ચિત્રકેતું જગદ્ગુરુઃ ।
પશ્યતસ્તસ્ય વિશ્વાત્મા તતશ્ચાન્તર્દધે હરિઃ