ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 06.04

ભ્પ્_06.04.001।0 શ્રીરાજોવાચ
દેવાસુરનૃણાં સર્ગો નાગાનાં મૃગપક્ષિણામ્ ।
સામાસિકસ્ત્વયા પ્રોક્તો યસ્તુ સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે

તસ્યૈવ વ્યાસમિચ્છામિ જ્ઞાતું તે ભગવન્ યથા ।
અનુસર્ગં યયા શક્ત્યા સસર્જ ભગવાન્ પરઃ

ભ્પ્_06.04.003।0 શ્રીસૂત ઉવાચ
ઇતિ સમ્પ્રશ્નમાકર્ણ્ય રાજર્ષેર્બાદરાયણિઃ ।
પ્રતિનન્દ્ય મહાયોગી જગાદ મુનિસત્તમાઃ

ભ્પ્_06.04.004।0 શ્રીશુક ઉવાચ
યદા પ્રચેતસઃ પુત્રા દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ ।
અન્તઃસમુદ્રાદુન્મગ્ના દદૃશુર્ગાં દ્રુમૈર્વૃતામ્

દ્રુમેભ્યઃ ક્રુધ્યમાનાસ્તે તપોદીપિતમન્યવઃ ।
મુખતો વાયુમગ્નિં ચ સસૃજુસ્તદ્દિધક્ષયા

તાભ્યાં નિર્દહ્યમાનાંસ્તાન્ ઉપલભ્ય કુરૂદ્વહ ।
રાજોવાચ મહાન્ સોમો મન્યું પ્રશમયન્નિવ

ન દ્રુમેભ્યો મહાભાગા દીનેભ્યો દ્રોગ્ધુમર્હથ ।
વિવર્ધયિષવો યૂયં પ્રજાનાં પતયઃ સ્મૃતાઃ

અહો પ્રજાપતિપતિર્ભગવાન્ હરિરવ્યયઃ ।
વનસ્પતીન્ ઓષધીશ્ચ સસર્જોર્જમિષં વિભુઃ

અન્નં ચરાણામચરા હ્ય્ અપદઃ પાદચારિણામ્ ।
અહસ્તા હસ્તયુક્તાનાં દ્વિપદાં ચ ચતુષ્પદઃ

યૂયં ચ પિત્રાન્વાદિષ્ટા દેવદેવેન ચાનઘાઃ ।
પ્રજાસર્ગાય હિ કથં વૃક્ષાન્ નિર્દગ્ધુમર્હથ

આતિષ્ઠત સતાં માર્ગં કોપં યચ્છત દીપિતમ્ ।
પિત્રા પિતામહેનાપિ જુષ્ટં વઃ પ્રપિતામહૈઃ

તોકાનાં પિતરૌ બન્ધૂ દૃશઃ પક્ષ્મ સ્ત્રિયાઃ પતિઃ ।
પતિઃ પ્રજાનાં ભિક્ષૂણાં ગૃહ્ય્ અજ્ઞાનાં બુધઃ સુહૃત્

અન્તર્દેહેષુ ભૂતાનામાત્માસ્તે હરિરીશ્વરઃ ।
સર્વં તદ્ધિષ્ણ્યમીક્ષધ્વમેવં વસ્તોષિતો હ્ય્ અસૌ

યઃ સમુત્પતિતં દેહ આકાશાન્ મન્યુમુલ્બણમ્ ।
આત્મજિજ્ઞાસયા યચ્છેત્ સ ગુણાન્ અતિવર્તતે

અલં દગ્ધૈર્દ્રુમૈર્દીનૈઃ ખિલાનાં શિવમસ્તુ વઃ ।
વાર્ક્ષી હ્ય્ એષા વરા કન્યા પત્નીત્વે પ્રતિગૃહ્યતામ્

ઇત્ય્ આમન્ત્ર્ય વરારોહાં કન્યામાપ્સરસીં નૃપ ।
સોમો રાજા યયૌ દત્ત્વા તે ધર્મેણોપયેમિરે

તેભ્યસ્તસ્યાં સમભવદ્દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ કિલ ।
યસ્ય પ્રજાવિસર્ગેણ લોકા આપૂરિતાસ્ત્રયઃ

યથા સસર્જ ભૂતાનિ દક્ષો દુહિતૃવત્સલઃ ।
રેતસા મનસા ચૈવ તન્ મમાવહિતઃ શૃણુ

મનસૈવાસૃજત્ પૂર્વં પ્રજાપતિરિમાઃ પ્રજાઃ ।
દેવાસુરમનુષ્યાદીન્ નભઃસ્થલજલૌકસઃ

તમબૃંહિતમાલોક્ય પ્રજાસર્ગં પ્રજાપતિઃ ।
વિન્ધ્યપાદાન્ ઉપવ્રજ્ય સો ઽચરદ્દુષ્કરં તપઃ

તત્રાઘમર્ષણં નામ તીર્થં પાપહરં પરમ્ ।
ઉપસ્પૃશ્યાનુસવનં તપસાતોષયદ્ધરિમ્

અસ્તૌષીદ્ધંસગુહ્યેન ભગવન્તમધોક્ષજમ્ ।
તુભ્યં તદભિધાસ્યામિ કસ્યાતુષ્યદ્યથા હરિઃ

ભ્પ્_06.04.023।0 શ્રીપ્રજાપતિરુવાચ
નમઃ પરાયાવિતથાનુભૂતયે ગુણત્રયાભાસનિમિત્તબન્ધવે ।
અદૃષ્ટધામ્ને ગુણતત્ત્વબુદ્ધિભિર્ નિવૃત્તમાનાય દધે સ્વયમ્ભુવે

ન યસ્ય સખ્યં પુરુષો ઽવૈતિ સખ્યુઃ સખા વસન્ સંવસતઃ પુરે ઽસ્મિન્ ।
ગુણો યથા ગુણિનો વ્યક્તદૃષ્ટેસ્ તસ્મૈ મહેશાય નમસ્કરોમિ

દેહો ઽસવો ઽક્ષા મનવો ભૂતમાત્રામ્ આત્માનમન્યં ચ વિદુઃ પરં યત્ ।
સર્વં પુમાન્ વેદ ગુણાંશ્ચ તજ્જ્ઞો ન વેદ સર્વજ્ઞમનન્તમીડે

યદોપરામો મનસો નામરૂપ રૂપસ્ય દૃષ્ટસ્મૃતિસમ્પ્રમોષાત્ ।
ય ઈયતે કેવલયા સ્વસંસ્થયા હંસાય તસ્મૈ શુચિસદ્મને નમઃ

મનીષિણો ઽન્તર્હૃદિ સન્નિવેશિતં સ્વશક્તિભિર્નવભિશ્ચ ત્રિવૃદ્ભિઃ ।
વહ્નિં યથા દારુણિ પાઞ્ચદશ્યં મનીષયા નિષ્કર્ષન્તિ ગૂઢમ્

સ વૈ મમાશેષવિશેષમાયા નિષેધનિર્વાણસુખાનુભૂતિઃ ।
સ સર્વનામા સ ચ વિશ્વરૂપઃ પ્રસીદતામનિરુક્તાત્મશક્તિઃ

યદ્યન્ નિરુક્તં વચસા નિરૂપિતં ધિયાક્ષભિર્વા મનસોત યસ્ય ।
મા ભૂત્ સ્વરૂપં ગુણરૂપં હિ તત્ તત્ સ વૈ ગુણાપાયવિસર્ગલક્ષણઃ

યસ્મિન્ યતો યેન ચ યસ્ય યસ્મૈ યદ્યો યથા કુરુતે કાર્યતે ચ ।
પરાવરેષાં પરમં પ્રાક્ પ્રસિદ્ધં તદ્બ્રહ્મ તદ્ધેતુરનન્યદેકમ્

યચ્છક્તયો વદતાં વાદિનાં વૈ વિવાદસંવાદભુવો ભવન્તિ ।
કુર્વન્તિ ચૈષાં મુહુરાત્મમોહં તસ્મૈ નમો ઽનન્તગુણાય ભૂમ્ને

અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચ વસ્તુનિષ્ઠયોર્ એકસ્થયોર્ભિન્નવિરુદ્ધધર્મણોઃ ।
અવેક્ષિતં કિઞ્ચન યોગસાઙ્ખ્યયોઃ સમં પરં હ્ય્ અનુકૂલં બૃહત્ તત્

યો ઽનુગ્રહાર્થં ભજતાં પાદમૂલમ્ અનામરૂપો ભગવાન્ અનન્તઃ ।
નામાનિ રૂપાણિ ચ જન્મકર્મભિર્ ભેજે સ મહ્યં પરમઃ પ્રસીદતુ

યઃ પ્રાકૃતૈર્જ્ઞાનપથૈર્જનાનાં યથાશયં દેહગતો વિભાતિ ।
યથાનિલઃ પાર્થિવમાશ્રિતો ગુણં સ ઈશ્વરો મે કુરુતાં મનોરથમ્

ભ્પ્_06.04.035।0 શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ સ્તુતઃ સંસ્તુવતઃ સ તસ્મિન્નઘમર્ષણે ।
પ્રાદુરાસીત્ કુરુશ્રેષ્ઠ ભગવાન્ ભક્તવત્સલઃ

કૃતપાદઃ સુપર્ણાંસે પ્રલમ્બાષ્ટમહાભુજઃ ।
ચક્રશઙ્ખાસિચર્મેષુ ધનુઃપાશગદાધરઃ

પીતવાસા ઘનશ્યામઃ પ્રસન્નવદનેક્ષણઃ ।
વનમાલાનિવીતાઙ્ગો લસચ્છ્રીવત્સકૌસ્તુભઃ

મહાકિરીટકટકઃ સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલઃ ।
કાઞ્ચ્યઙ્ગુલીયવલય નૂપુરાઙ્ગદભૂષિતઃ

ત્રૈલોક્યમોહનં રૂપં બિભ્રત્ ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।
વૃતો નારદનન્દાદ્યૈઃ પાર્ષદૈઃ સુરયૂથપૈઃ

સ્તૂયમાનો ઽનુગાયદ્ભિઃ સિદ્ધગન્ધર્વચારણૈઃ ।
રૂપં તન્ મહદાશ્ચર્યં વિચક્ષ્યાગતસાધ્વસઃ

નનામ દણ્ડવદ્ભૂમૌ પ્રહૃષ્ટાત્મા પ્રજાપતિઃ ।
ન કિઞ્ચનોદીરયિતુમશકત્ તીવ્રયા મુદા ।
આપૂરિતમનોદ્વારૈર્હ્રદિન્ય ઇવ નિર્ઝરૈઃ

તં તથાવનતં ભક્તં પ્રજાકામં પ્રજાપતિમ્ ।
ચિત્તજ્ઞઃ સર્વભૂતાનામિદમાહ જનાર્દનઃ

ભ્પ્_06.04.043।0 શ્રીભગવાન્ ઉવાચ
પ્રાચેતસ મહાભાગ સંસિદ્ધસ્તપસા ભવાન્ ।
યચ્ છ્રદ્ધયા મત્પરયા મયિ ભાવં પરં ગતઃ

પ્રીતો ઽહં તે પ્રજાનાથ યત્ તે ઽસ્યોદ્બૃંહણં તપઃ ।
મમૈષ કામો ભૂતાનાં યદ્ભૂયાસુર્વિભૂતયઃ

બ્રહ્મા ભવો ભવન્તશ્ચ મનવો વિબુધેશ્વરાઃ ।
વિભૂતયો મમ હ્ય્ એતા ભૂતાનાં ભૂતિહેતવઃ

તપો મે હૃદયં બ્રહ્મંસ્તનુર્વિદ્યા ક્રિયાકૃતિઃ ।
અઙ્ગાનિ ક્રતવો જાતા ધર્મ આત્માસવઃ સુરાઃ

અહમેવાસમેવાગ્રે નાન્યત્ કિઞ્ચાન્તરં બહિઃ ।
સંજ્ઞાનમાત્રમવ્યક્તં પ્રસુપ્તમિવ વિશ્વતઃ

મય્ય્ અનન્તગુણે ઽનન્તે ગુણતો ગુણવિગ્રહઃ ।
યદાસીત્ તત એવાદ્યઃ સ્વયમ્ભૂઃ સમભૂદજઃ

સ વૈ યદા મહાદેવો મમ વીર્યોપબૃંહિતઃ ।
મેને ખિલમિવાત્માનમુદ્યતઃ સ્વર્ગકર્મણિ

અથ મે ઽભિહિતો દેવસ્તપો ઽતપ્યત દારુણમ્ ।
નવ વિશ્વસૃજો યુષ્માન્ યેનાદાવસૃજદ્વિભુઃ

એષા પઞ્ચજનસ્યાઙ્ગ દુહિતા વૈ પ્રજાપતેઃ ।
અસિક્ની નામ પત્નીત્વે પ્રજેશ પ્રતિગૃહ્યતામ્

મિથુનવ્યવાયધર્મસ્ત્વં પ્રજાસર્ગમિમં પુનઃ ।
મિથુનવ્યવાયધર્મિણ્યાં ભૂરિશો ભાવયિષ્યસિ

ત્વત્તો ઽધસ્તાત્ પ્રજાઃ સર્વા મિથુનીભૂય માયયા ।
મદીયયા ભવિષ્યન્તિ હરિષ્યન્તિ ચ મે બલિમ્

ભ્પ્_06.04.054।0 શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મિષતસ્તસ્ય ભગવાન્ વિશ્વભાવનઃ ।
સ્વપ્નોપલબ્ધાર્થ ઇવ તત્રૈવાન્તર્દધે હરિઃ