ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.25

ભ્પ્_04.25.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ સન્દિશ્ય ભગવાન્ બાર્હિષદૈર્ અભિપૂજિતઃ ।
પશ્યતાં રાજ-પુત્રાણાં તત્રૈવાન્તર્દધે હરઃ

રુદ્ર-ગીતં ભગવતઃ સ્તોત્રં સર્વે પ્રચેતસઃ ।
જપન્તસ્ તે તપસ્ તેપુર્ વર્ષાણામ્ અયુતં જલે

પ્રાચીનબર્હિષં ક્ષત્તઃ કર્મસ્વ્ આસક્ત-માનસમ્ ।
નારદો ઽધ્યાત્મ-તત્ત્વ-જ્ઞઃ કૃપાલુઃ પ્રત્યબોધયત્

શ્રેયસ્ ત્વં કતમદ્ રાજન્ કર્મણાત્મન ઈહસે ।
દુઃખ-હાનિઃ સુખાવાપ્તિઃ શ્રેયસ્ તન્ નેહ ચેષ્યતે

ભ્પ્_04.25.005।0 રાજોવાચ
ન જાનામિ મહા-ભાગ પરં કર્માપવિદ્ધ-ધીઃ ।
બ્રૂહિ મે વિમલં જ્ઞાનં યેન મુચ્યેય કર્મભિઃ

ગૃહેષુ કૂટ-ધર્મેષુ પુત્ર-દાર-ધનાર્થ-ધીઃ ।
ન પરં વિન્દતે મૂઢો ભ્રામ્યન્ સંસાર-વર્ત્મસુ

ભ્પ્_04.25.007।0 નારદ ઉવાચ
ભો ભોઃ પ્રજાપતે રાજન્ પશૂન્ પશ્ય ત્વયાધ્વરે ।
સંજ્ઞાપિતાઞ્ જીવ-સઙ્ઘાન્ નિર્ઘૃણેન સહસ્રશઃ

એતે ત્વાં સમ્પ્રતીક્ષન્તે સ્મરન્તો વૈશસં તવ ।
સમ્પરેતમ્ અયઃ-કૂટૈશ્ છિન્દન્ત્ય્ ઉત્થિત-મન્યવઃ

અત્ર તે કથયિષ્યે ઽમુમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પુરઞ્જનસ્ય ચરિતં નિબોધ ગદતો મમ

આસીત્ પુરઞ્જનો નામ રાજા રાજન્ બૃહચ્-છ્રવાઃ ।
તસ્યાવિજ્ઞાત-નામાસીત્ સખાવિજ્ઞાત-ચેષ્ટિતઃ

સો ઽન્વેષમાણઃ શરણં બભ્રામ પૃથિવીં પ્રભુઃ ।
નાનુરૂપં યદાવિન્દદ્ અભૂત્ સ વિમના ઇવ

ન સાધુ મેને તાઃ સર્વા ભૂતલે યાવતીઃ પુરઃ ।
કામાન્ કામયમાનો ઽસૌ તસ્ય તસ્યોપપત્તયે

સ એકદા હિમવતો દક્ષિણેષ્વ્ અથ સાનુષુ ।
દદર્શ નવભિર્ દ્વાર્ભિઃ પુરં લક્ષિત-લક્ષણામ્

પ્રાકારોપવનાટ્ટાલ- પરિખૈર્ અક્ષ-તોરણૈઃ ।
સ્વર્ણ-રૌપ્યાયસૈઃ શૃઙ્ગૈઃ સઙ્કુલાં સર્વતો ગૃહૈઃ

નીલ-સ્ફટિક-વૈદૂર્ય- મુક્તા-મરકતારુણૈઃ ।
કૢપ્ત-હર્મ્ય-સ્થલીં દીપ્તાં શ્રિયા ભોગવતીમ્ ઇવ

સભા-ચત્વર-રથ્યાભિર્ આક્રીડાયતનાપણૈઃ ।
ચૈત્ય-ધ્વજ-પતાકાભિર્ યુક્તાં વિદ્રુમ-વેદિભિઃ

પુર્યાસ્ તુ બાહ્યોપવને દિવ્ય-દ્રુમ-લતાકુલે ।
નદદ્-વિહઙ્ગાલિ-કુલ- કોલાહલ-જલાશયે

હિમ-નિર્ઝર-વિપ્રુષ્મત્- કુસુમાકર-વાયુના ।
ચલત્-પ્રવાલ-વિટપ- નલિની-તટ-સમ્પદિ

નાનારણ્ય-મૃગ-વ્રાતૈર્ અનાબાધે મુનિ-વ્રતૈઃ ।
આહૂતં મન્યતે પાન્થો યત્ર કોકિલ-કૂજિતૈઃ

યદૃચ્છયાગતાં તત્ર દદર્શ પ્રમદોત્તમામ્ ।
ભૃત્યૈર્ દશભિર્ આયાન્તીમ્ એકૈક-શત-નાયકૈઃ

અઞ્ચ-શીર્ષાહિના ગુપ્તાં પ્રતીહારેણ સર્વતઃ ।
અન્વેષમાણામ્ ઋષભમ્ અપ્રૌઢાં કામ-રૂપિણીમ્

સુનાસાં સુદતીં બાલાં સુકપોલાં વરાનનામ્ ।
સમ-વિન્યસ્ત-કર્ણાભ્યાં બિભ્રતીં કુણ્ડલ-શ્રિયમ્

પિશઙ્ગ-નીવીં સુશ્રોણીં શ્યામાં કનક-મેખલામ્ ।
પદ્ભ્યાં ક્વણદ્ભ્યાં ચલન્તીં નૂપુરૈર્ દેવતામ્ ઇવ

સ્તનૌ વ્યઞ્જિત-કૈશોરૌ સમ-વૃત્તૌ નિરન્તરૌ ।
વસ્ત્રાન્તેન નિગૂહન્તીં વ્રીડયા ગજ-ગામિનીમ્

તામ્ આહ લલિતં વીરઃ સવ્રીડ-સ્મિત-શોભનામ્ ।
સ્નિગ્ધેનાપાઙ્ગ-પુઙ્ખેન સ્પૃષ્ટઃ પ્રેમોદ્ભ્રમદ્-ભ્રુવા

કા ત્વં કઞ્જ-પલાશાક્ષિ કસ્યાસીહ કુતઃ સતિ ।
ઇમામ્ ઉપ પુરીં ભીરુ કિં ચિકીર્ષસિ શંસ મે

ક એતે ઽનુપથા યે ત એકાદશ મહા-ભટાઃ ।
એતા વા લલનાઃ સુભ્રુ કો ઽયં તે ઽહિઃ પુરઃ-સરઃ

ત્વં હ્રીર્ ભવાન્ય્ અસ્ય્ અથ વાગ્ રમા પતિં વિચિન્વતી કિં મુનિવદ્ રહો વને ।
ત્વદ્-અઙ્ઘ્રિ-કામાપ્ત-સમસ્ત-કામં ક્વ પદ્મ-કોશઃ પતિતઃ કરાગ્રાત્

નાસાં વરોર્વ્ અન્યતમા ભુવિ-સ્પૃક્ પુરીમ્ ઇમાં વીર-વરેણ સાકમ્ ।
અર્હસ્ય્ અલઙ્કર્તુમ્ અદભ્ર-કર્મણા લોકં પરં શ્રીર્ ઇવ યજ્ઞ-પુંસા

યદ્ એષ માપાઙ્ગ-વિખણ્ડિતેન્દ્રિયં સવ્રીડ-ભાવ-સ્મિત-વિભ્રમદ્-ભ્રુવા ।
ત્વયોપસૃષ્ટો ભગવાન્ મનો-ભવઃ પ્રબાધતે ઽથાનુગૃહાણ શોભને

ત્વદ્-આનનં સુભ્રુ સુતાર-લોચનં વ્યાલમ્બિ-નીલાલક-વૃન્દ-સંવૃતમ્ ।
ઉન્નીય મે દર્શય વલ્ગુ-વાચકં યદ્ વ્રીડયા નાભિમુખં શુચિ-સ્મિતે

ભ્પ્_04.25.032।0 નારદ ઉવાચ
ઇત્થં પુરઞ્જનં નારી યાચમાનમ્ અધીરવત્ ।
અભ્યનન્દત તં વીરં હસન્તી વીર મોહિતા

ન વિદામ વયં સમ્યક્ કર્તારં પુરુષર્ષભ ।
આત્મનશ્ ચ પરસ્યાપિ ગોત્રં નામ ચ યત્-કૃતમ્

ઇહાદ્ય સન્તમ્ આત્માનં વિદામ ન તતઃ પરમ્ ।
યેનેયં નિર્મિતા વીર પુરી શરણમ્ આત્મનઃ

એતે સખાયઃ સખ્યો મે નરા નાર્યશ્ ચ માનદ ।
સુપ્તાયાં મયિ જાગર્તિ નાગો ઽયં પાલયન્ પુરીમ્

દિષ્ટ્યાગતો ઽસિ ભદ્રં તે ગ્રામ્યાન્ કામાન્ અભીપ્સસે ।
ઉદ્વહિષ્યામિ તાંસ્ તે ઽહં સ્વ-બન્ધુભિર્ અરિન્દમ

ઇમાં ત્વમ્ અધિતિષ્ઠસ્વ પુરીં નવ-મુખીં વિભો ।
મયોપનીતાન્ ગૃહ્ણાનઃ કામ-ભોગાન્ શતં સમાઃ

કં નુ ત્વદ્-અન્યં રમયે હ્ય્ અરતિ-જ્ઞમ્ અકોવિદમ્ ।
અસમ્પરાયાભિમુખમ્ અશ્વસ્તન-વિદં પશુમ્

ધર્મો હ્ય્ અત્રાર્થ-કામૌ ચ પ્રજાનન્દો ઽમૃતં યશઃ ।
લોકા વિશોકા વિરજા યાન્ ન કેવલિનો વિદુઃ

પિતૃ-દેવર્ષિ-મર્ત્યાનાં ભૂતાનામ્ આત્મનશ્ ચ હ ।
ક્ષેમ્યં વદન્તિ શરણં ભવે ઽસ્મિન્ યદ્ ગૃહાશ્રમઃ

કા નામ વીર વિખ્યાતં વદાન્યં પ્રિય-દર્શનમ્ ।
ન વૃણીત પ્રિયં પ્રાપ્તં માદૃશી ત્વાદૃશં પતિમ્

કસ્યા મનસ્ તે ભુવિ ભોગિ-ભોગયોઃ સ્ત્રિયા ન સજ્જેદ્ ભુજયોર્ મહા-ભુજ ।
યો ઽનાથ-વર્ગાધિમ્ અલં ઘૃણોદ્ધત- સ્મિતાવલોકેન ચરત્ય્ અપોહિતુમ્

ભ્પ્_04.25.043।0 નારદ ઉવાચ
ઇતિ તૌ દમ્-પતી તત્ર સમુદ્ય સમયં મિથઃ ।
તાં પ્રવિશ્ય પુરીં રાજન્ મુમુદાતે શતં સમાઃ

ઉપગીયમાનો લલિતં તત્ર તત્ર ચ ગાયકૈઃ ।
ક્રીડન્ પરિવૃતઃ સ્ત્રીભિર્ હ્રદિનીમ્ આવિશચ્ છુચૌ

સપ્તોપરિ કૃતા દ્વારઃ પુરસ્ તસ્યાસ્ તુ દ્વે અધઃ ।
પૃથગ્-વિષય-ગત્ય્-અર્થં તસ્યાં યઃ કશ્ચનેશ્વરઃ

પઞ્ચ દ્વારસ્ તુ પૌરસ્ત્યા દક્ષિણૈકા તથોત્તરા ।
પશ્ચિમે દ્વે અમૂષાં તે નામાનિ નૃપ વર્ણયે

ખદ્યોતાવિર્મુખી ચ પ્રાગ્ દ્વારાવ્ એકત્ર નિર્મિતે ।
વિભ્રાજિતં જનપદં યાતિ તાભ્યાં દ્યુમત્-સખઃ

નલિની નાલિની ચ પ્રાગ્ દ્વારાવ્ એકત્ર નિર્મિતે ।
અવધૂત-સખસ્ તાભ્યાં વિષયં યાતિ સૌરભમ્

મુખ્યા નામ પુરસ્તાદ્ દ્વાસ્ તયાપણ-બહૂદનૌ ।
વિષયૌ યાતિ પુર-રાડ્ રસજ્ઞ-વિપણાન્વિતઃ

પિતૃહૂર્ નૃપ પુર્યા દ્વાર્ દક્ષિણેન પુરઞ્જનઃ ।
રાષ્ટ્રં દક્ષિણ-પઞ્ચાલં યાતિ શ્રુતધરાન્વિતઃ

દેવહૂર્ નામ પુર્યા દ્વા ઉત્તરેણ પુરઞ્જનઃ ।
રાષ્ટ્રમ્ ઉત્તર-પઞ્ચાલં યાતિ શ્રુતધરાન્વિતઃ

આસુરી નામ પશ્ચાદ્ દ્વાસ્ તયા યાતિ પુરઞ્જનઃ ।
ગ્રામકં નામ વિષયં દુર્મદેન સમન્વિતઃ

નિરૃતિર્ નામ પશ્ચાદ્ દ્વાસ્ તયા યાતિ પુરઞ્જનઃ ।
વૈશસં નામ વિષયં લુબ્ધકેન સમન્વિતઃ

અન્ધાવ્ અમીષાં પૌરાણાં નિર્વાક્-પેશસ્કૃતાવ્ ઉભૌ ।
અક્ષણ્વતામ્ અધિપતિસ્ તાભ્યાં યાતિ કરોતિ ચ

સ યર્હ્ય્ અન્તઃપુર-ગતો વિષૂચીન-સમન્વિતઃ ।
મોહં પ્રસાદં હર્ષં વા યાતિ જાયાત્મજોદ્ભવમ્

એવં કર્મસુ સંસક્તઃ કામાત્મા વઞ્ચિતો ઽબુધઃ ।
મહિષી યદ્ યદ્ ઈહેત તત્ તદ્ એવાન્વવર્તત

ક્વચિત્ પિબન્ત્યાં પિબતિ મદિરાં મદ-વિહ્વલઃ ।
અશ્નન્ત્યાં ક્વચિદ્ અશ્નાતિ જક્ષત્યાં સહ જક્ષિતિ

ક્વચિદ્ ગાયતિ ગાયન્ત્યાં રુદત્યાં રુદતિ ક્વચિત્ ।
ક્વચિદ્ ધસન્ત્યાં હસતિ જલ્પન્ત્યામ્ અનુ જલ્પતિ

ક્વચિદ્ ધાવતિ ધાવન્ત્યાં તિષ્ઠન્ત્યામ્ અનુ તિષ્ઠતિ ।
અનુ શેતે શયાનાયામ્ અન્વાસ્તે ક્વચિદ્ આસતીમ્

ક્વચિચ્ છૃણોતિ શૃણ્વન્ત્યાં પશ્યન્ત્યામ્ અનુ પશ્યતિ ।
ક્વચિજ્ જિઘ્રતિ જિઘ્રન્ત્યાં સ્પૃશન્ત્યાં સ્પૃશતિ ક્વચિત્

ક્વચિચ્ ચ શોચતીં જાયામ્ અનુ શોચતિ દીનવત્ ।
અનુ હૃષ્યતિ હૃષ્યન્ત્યાં મુદિતામ્ અનુ મોદતે

વિપ્રલબ્ધો મહિષ્યૈવં સર્વ-પ્રકૃતિ-વઞ્ચિતઃ ।
નેચ્છન્ન્ અનુકરોત્ય્ અજ્ઞઃ ક્લૈબ્યાત્ ક્રીડા-મૃગો યથા