ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.24

ભ્પ્_04.24.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
વિજિતાશ્વો ઽધિરાજાસીત્ પૃથુ-પુત્રઃ પૃથુ-શ્રવાઃ ।
યવીયોભ્યો ઽદદાત્ કાષ્ઠા ભ્રાતૃભ્યો ભ્રાતૃ-વત્સલઃ

હર્યક્ષાયાદિશત્ પ્રાચીં ધૂમ્રકેશાય દક્ષિણામ્ ।
પ્રતીચીં વૃક-સંજ્ઞાય તુર્યાં દ્રવિણસે વિભુઃ

અન્તર્ધાન-ગતિં શક્રાલ્ લબ્ધ્વાન્તર્ધાન-સંજ્ઞિતઃ ।
અપત્ય-ત્રયમ્ આધત્ત શિખણ્ડિન્યાં સુસમ્મતમ્

પાવકઃ પવમાનશ્ ચ શુચિર્ ઇત્ય્ અગ્નયઃ પુરા ।
વસિષ્ઠ-શાપાદ્ ઉત્પન્નાઃ પુનર્ યોગ-ગતિં ગતાઃ

અન્તર્ધાનો નભસ્વત્યાં હવિર્ધાનમ્ અવિન્દત ।
ય ઇન્દ્રમ્ અશ્વ-હર્તારં વિદ્વાન્ અપિ ન જઘ્નિવાન્

રાજ્ઞાં વૃત્તિં કરાદાન- દણ્ડ-શુલ્કાદિ-દારુણામ્ ।
મન્યમાનો દીર્ઘ-સત્ત્ર- વ્યાજેન વિસસર્જ હ

તત્રાપિ હંસં પુરુષં પરમાત્માનમ્ આત્મ-દૃક્ ।
યજંસ્ તલ્-લોકતામ્ આપ કુશલેન સમાધિના

હવિર્ધાનાદ્ ધવિર્ધાની વિદુરાસૂત ષટ્ સુતાન્ ।
બર્હિષદં ગયં શુક્લં કૃષ્ણં સત્યં જિતવ્રતમ્

બર્હિષત્ સુમહા-ભાગો હાવિર્ધાનિઃ પ્રજાપતિઃ ।
ક્રિયા-કાણ્ડેષુ નિષ્ણાતો યોગેષુ ચ કુરૂદ્વહ

યસ્યેદં દેવ-યજનમ્ અનુયજ્ઞં વિતન્વતઃ ।
પ્રાચીનાગ્રૈઃ કુશૈર્ આસીદ્ આસ્તૃતં વસુધા-તલમ્

સામુદ્રીં દેવદેવોક્તામ્ ઉપયેમે શતદ્રુતિમ્ ।
યાં વીક્ષ્ય ચારુ-સર્વાઙ્ગીં કિશોરીં સુષ્ઠ્વ્-અલઙ્કૃતામ્ ।
પરિક્રમન્તીમ્ ઉદ્વાહે ચકમે ઽગ્નિઃ શુકીમ્ ઇવ

વિબુધાસુર-ગન્ધર્વ- મુનિ-સિદ્ધ-નરોરગાઃ ।
વિજિતાઃ સૂર્યયા દિક્ષુ ક્વણયન્ત્યૈવ નૂપુરૈઃ

પ્રાચીનબર્હિષઃ પુત્રાઃ શતદ્રુત્યાં દશાભવન્ ।
તુલ્ય-નામ-વ્રતાઃ સર્વે ધર્મ-સ્નાતાઃ પ્રચેતસઃ

પિત્રાદિષ્ટાઃ પ્રજા-સર્ગે તપસે ઽર્ણવમ્ આવિશન્ ।
દશ-વર્ષ-સહસ્રાણિ તપસાર્ચંસ્ તપસ્-પતિમ્

યદ્ ઉક્તં પથિ દૃષ્ટેન ગિરિશેન પ્રસીદતા ।
તદ્ ધ્યાયન્તો જપન્તશ્ ચ પૂજયન્તશ્ ચ સંયતાઃ

ભ્પ્_04.24.016।0 વિદુર ઉવાચ
પ્રચેતસાં ગિરિત્રેણ યથાસીત્ પથિ સઙ્ગમઃ ।
યદ્ ઉતાહ હરઃ પ્રીતસ્ તન્ નો બ્રહ્મન્ વદાર્થવત્

સઙ્ગમઃ ખલુ વિપ્રર્ષે શિવેનેહ શરીરિણામ્ ।
દુર્લભો મુનયો દધ્યુર્ અસઙ્ગાદ્ યમ્ અભીપ્સિતમ્

આત્મારામો ઽપિ યસ્ ત્વ્ અસ્ય લોક-કલ્પસ્ય રાધસે ।
શક્ત્યા યુક્તો વિચરતિ ઘોરયા ભગવાન્ ભવઃ

ભ્પ્_04.24.019।0 મૈત્રેય ઉવાચ
પ્રચેતસઃ પિતુર્ વાક્યં શિરસાદાય સાધવઃ ।
દિશં પ્રતીચીં પ્રયયુસ્ તપસ્ય્ આદૃત-ચેતસઃ

સ-સમુદ્રમ્ ઉપ વિસ્તીર્ણમ્ અપશ્યન્ સુમહત્ સરઃ ।
મહન્-મન ઇવ સ્વચ્છં પ્રસન્ન-સલિલાશયમ્

નીલ-રક્તોત્પલામ્ભોજ- કહ્લારેન્દીવરાકરમ્ ।
હંસ-સારસ-ચક્રાહ્વ- કારણ્ડવ-નિકૂજિતમ્

મત્ત-ભ્રમર-સૌસ્વર્ય- હૃષ્ટ-રોમ-લતાઙ્ઘ્રિપમ્ ।
પદ્મ-કોશ-રજો દિક્ષુ વિક્ષિપત્-પવનોત્સવમ્

તત્ર ગાન્ધર્વમ્ આકર્ણ્ય દિવ્ય-માર્ગ-મનોહરમ્ ।
વિસિસ્મ્યૂ રાજ-પુત્રાસ્ તે મૃદઙ્ગ-પણવાદ્ય્ અનુ

તર્હ્ય્ એવ સરસસ્ તસ્માન્ નિષ્ક્રામન્તં સહાનુગમ્ ।
ઉપગીયમાનમ્ અમર- પ્રવરં વિબુધાનુગૈઃ

તપ્ત-હેમ-નિકાયાભં શિતિ-કણ્ઠં ત્રિ-લોચનમ્ ।
પ્રસાદ-સુમુખં વીક્ષ્ય પ્રણેમુર્ જાત-કૌતુકાઃ

સ તાન્ પ્રપન્નાર્તિ-હરો ભગવાન્ ધર્મ-વત્સલઃ ।
ધર્મ-જ્ઞાન્ શીલ-સમ્પન્નાન્ પ્રીતઃ પ્રીતાન્ ઉવાચ હ

ભ્પ્_04.24.027।0 શ્રી-રુદ્ર ઉવાચ
યૂયં વેદિષદઃ પુત્રા વિદિતં વશ્ ચિકીર્ષિતમ્ ।
અનુગ્રહાય ભદ્રં વ એવં મે દર્શનં કૃતમ્

યઃ પરં રંહસઃ સાક્ષાત્ ત્રિ-ગુણાજ્ જીવ-સંજ્ઞિતાત્ ।
ભગવન્તં વાસુદેવં પ્રપન્નઃ સ પ્રિયો હિ મે

સ્વ-ધર્મ-નિષ્ઠઃ શત-જન્મભિઃ પુમાન્ વિરિઞ્ચતામ્ એતિ તતઃ પરં હિ મામ્ ।
અવ્યાકૃતં ભાગવતો ઽથ વૈષ્ણવં પદં યથાહં વિબુધાઃ કલાત્યયે

અથ ભાગવતા યૂયં પ્રિયાઃ સ્થ ભગવાન્ યથા ।
ન મદ્ ભાગવતાનાં ચ પ્રેયાન્ અન્યો ઽસ્તિ કર્હિચિત્

ઇદં વિવિક્તં જપ્તવ્યં પવિત્રં મઙ્ગલં પરમ્ ।
નિઃશ્રેયસ-કરં ચાપિ શ્રૂયતાં તદ્ વદામિ વઃ

ભ્પ્_04.24.032।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્ય્ અનુક્રોશ-હૃદયો ભગવાન્ આહ તાઞ્ છિવઃ ।
બદ્ધાઞ્જલીન્ રાજ-પુત્રાન્ નારાયણ-પરો વચઃ

ભ્પ્_04.24.033।0 શ્રી-રુદ્ર ઉવાચ
જિતં ત આત્મ-વિદ્-વર્ય- સ્વસ્તયે સ્વસ્તિર્ અસ્તુ મે ।
ભવતારાધસા રાદ્ધં સર્વસ્મા આત્મને નમઃ

નમઃ પઙ્કજ-નાભાય ભૂત-સૂક્ષ્મેન્દ્રિયાત્મને ।
વાસુદેવાય શાન્તાય કૂટ-સ્થાય સ્વ-રોચિષે

સઙ્કર્ષણાય સૂક્ષ્માય દુરન્તાયાન્તકાય ચ ।
નમો વિશ્વ-પ્રબોધાય પ્રદ્યુમ્નાયાન્તર્-આત્મને

નમો નમો ઽનિરુદ્ધાય હૃષીકેશેન્દ્રિયાત્મને ।
નમઃ પરમહંસાય પૂર્ણાય નિભૃતાત્મને

સ્વર્ગાપવર્ગ-દ્વારાય નિત્યં શુચિ-ષદે નમઃ ।
નમો હિરણ્ય-વીર્યાય ચાતુર્-હોત્રાય તન્તવે

નમ ઊર્જ ઇષે ત્રય્યાઃ પતયે યજ્ઞ-રેતસે ।
તૃપ્તિ-દાય ચ જીવાનાં નમઃ સર્વ-રસાત્મને

સર્વ-સત્ત્વાત્મ-દેહાય વિશેષાય સ્થવીયસે ।
નમસ્ ત્રૈલોક્ય-પાલાય સહ ઓજો-બલાય ચ

અર્થ-લિઙ્ગાય નભસે નમો ઽન્તર્-બહિર્-આત્મને ।
નમઃ પુણ્યાય લોકાય અમુષ્મૈ ભૂરિ-વર્ચસે

પ્રવૃત્તાય નિવૃત્તાય પિતૃ-દેવાય કર્મણે ।
નમો ઽધર્મ-વિપાકાય મૃત્યવે દુઃખ-દાય ચ

નમસ્ ત આશિષામ્ ઈશ મનવે કારણાત્મને ।
નમો ધર્માય બૃહતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠ-મેધસે ।
પુરુષાય પુરાણાય સાઙ્ખ્ય-યોગેશ્વરાય ચ

શક્તિ-ત્રય-સમેતાય મીઢુષે ઽહઙ્કૃતાત્મને ।
ચેત-આકૂતિ-રૂપાય નમો વાચો વિભૂતયે

દર્શનં નો દિદૃક્ષૂણાં દેહિ ભાગવતાર્ચિતમ્ ।
રૂપં પ્રિયતમં સ્વાનાં સર્વેન્દ્રિય-ગુણાઞ્જનમ્

સ્નિગ્ધ-પ્રાવૃડ્-ઘન-શ્યામં સર્વ-સૌન્દર્ય-સઙ્ગ્રહમ્ ।
ચાર્વ્-આયત-ચતુર્-બાહુ સુજાત-રુચિરાનનમ્

પદ્મ-કોશ-પલાશાક્ષં સુન્દર-ભ્રુ સુનાસિકમ્ ।
સુદ્વિજં સુકપોલાસ્યં સમ-કર્ણ-વિભૂષણમ્

પ્રીતિ-પ્રહસિતાપાઙ્ગમ્ અલકૈ રૂપ-શોભિતમ્ ।
લસત્-પઙ્કજ-કિઞ્જલ્ક- દુકૂલં મૃષ્ટ-કુણ્ડલમ્

સ્ફુરત્-કિરીટ-વલય- હાર-નૂપુર-મેખલમ્ ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ- માલા-મણ્ય્-ઉત્તમર્દ્ધિમત્

સિંહ-સ્કન્ધ-ત્વિષો બિભ્રત્ સૌભગ-ગ્રીવ-કૌસ્તુભમ્ ।
શ્રિયાનપાયિન્યા ક્ષિપ્ત- નિકષાશ્મોરસોલ્લસત્

પૂર-રેચક-સંવિગ્ન- વલિ-વલ્ગુ-દલોદરમ્ ।
પ્રતિસઙ્ક્રામયદ્ વિશ્વં નાભ્યાવર્ત-ગભીરયા

શ્યામ-શ્રોણ્ય્-અધિ-રોચિષ્ણુ- દુકૂલ-સ્વર્ણ-મેખલમ્ ।
સમ-ચાર્વ્-અઙ્ઘ્રિ-જઙ્ઘોરુ- નિમ્ન-જાનુ-સુદર્શનમ્

પદા શરત્-પદ્મ-પલાશ-રોચિષા નખ-દ્યુભિર્ નો ઽન્તર્-અઘં વિધુન્વતા ।
પ્રદર્શય સ્વીયમ્ અપાસ્ત-સાધ્વસં પદં ગુરો માર્ગ-ગુરુસ્ તમો-જુષામ્

એતદ્ રૂપમ્ અનુધ્યેયમ્ આત્મ-શુદ્ધિમ્ અભીપ્સતામ્ ।
યદ્-ભક્તિ-યોગો ઽભયદઃ સ્વ-ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠતામ્

ભવાન્ ભક્તિમતા લભ્યો દુર્લભઃ સર્વ-દેહિનામ્ ।
સ્વારાજ્યસ્યાપ્ય્ અભિમત એકાન્તેનાત્મ-વિદ્-ગતિઃ

તં દુરારાધ્યમ્ આરાધ્ય સતામ્ અપિ દુરાપયા ।
એકાન્ત-ભક્ત્યા કો વાઞ્છેત્ પાદ-મૂલં વિના બહિઃ

યત્ર નિર્વિષ્ટમ્ અરણં કૃતાન્તો નાભિમન્યતે ।
વિશ્વં વિધ્વંસયન્ વીર્ય- શૌર્ય-વિસ્ફૂર્જિત-ભ્રુવા

ક્ષણાર્ધેનાપિ તુલયે ન સ્વર્ગં નાપુનર્-ભવમ્ ।
ભગવત્-સઙ્ગિ-સઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમ્ ઉતાશિષઃ

અથાનઘાઙ્ઘ્રેસ્ તવ કીર્તિ-તીર્થયોર્ અન્તર્-બહિઃ-સ્નાન-વિધૂત-પાપ્મનામ્ ।
ભૂતેષ્વ્ અનુક્રોશ-સુસત્ત્વ-શીલિનાં સ્યાત્ સઙ્ગમો ઽનુગ્રહ એષ નસ્ તવ

ન યસ્ય ચિત્તં બહિર્-અર્થ-વિભ્રમં તમો-ગુહાયાં ચ વિશુદ્ધમ્ આવિશત્ ।
યદ્-ભક્તિ-યોગાનુગૃહીતમ્ અઞ્જસા મુનિર્ વિચષ્ટે નનુ તત્ર તે ગતિમ્

યત્રેદં વ્યજ્યતે વિશ્વં વિશ્વસ્મિન્ન્ અવભાતિ યત્ ।
તત્ ત્વં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ આકાશમ્ ઇવ વિસ્તૃતમ્

યો માયયેદં પુરુ-રૂપયાસૃજદ્ બિભર્તિ ભૂયઃ ક્ષપયત્ય્ અવિક્રિયઃ ।
યદ્-ભેદ-બુદ્ધિઃ સદ્ ઇવાત્મ-દુઃસ્થયા ત્વમ્ આત્મ-તન્ત્રં ભગવન્ પ્રતીમહિ

ક્રિયા-કલાપૈર્ ઇદમ્ એવ યોગિનઃ શ્રદ્ધાન્વિતાઃ સાધુ યજન્તિ સિદ્ધયે ।
ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃ-કરણોપલક્ષિતં વેદે ચ તન્ત્રે ચ ત એવ કોવિદાઃ

ત્વમ્ એક આદ્યઃ પુરુષઃ સુપ્ત-શક્તિસ્ તયા રજઃ-સત્ત્વ-તમો વિભિદ્યતે ।
મહાન્ અહં ખં મરુદ્ અગ્નિ-વાર્-ધરાઃ સુરર્ષયો ભૂત-ગણા ઇદં યતઃ

સૃષ્ટં સ્વ-શક્ત્યેદમ્ અનુપ્રવિષ્ટશ્ ચતુર્-વિધં પુરમ્ આત્માંશકેન ।
અથો વિદુસ્ તં પુરુષં સન્તમ્ અન્તર્ ભુઙ્ક્તે હૃષીકૈર્ મધુ સાર-ઘં યઃ

સ એષ લોકાન્ અતિચણ્ડ-વેગો વિકર્ષસિ ત્વં ખલુ કાલ-યાનઃ ।
ભૂતાનિ ભૂતૈર્ અનુમેય-તત્ત્વો ઘનાવલીર્ વાયુર્ ઇવાવિષહ્યઃ

પ્રમત્તમ્ ઉચ્ચૈર્ ઇતિ કૃત્ય-ચિન્તયા પ્રવૃદ્ધ-લોભં વિષયેષુ લાલસમ્ ।
ત્વમ્ અપ્રમત્તઃ સહસાભિપદ્યસે ક્ષુલ્-લેલિહાનો ઽહિર્ ઇવાખુમ્ અન્તકઃ

કસ્ ત્વત્-પદાબ્જં વિજહાતિ પણ્ડિતો યસ્ તે ઽવમાન-વ્યયમાન-કેતનઃ ।
વિશઙ્કયાસ્મદ્-ગુરુર્ અર્ચતિ સ્મ યદ્ વિનોપપત્તિં મનવશ્ ચતુર્દશ

અથ ત્વમ્ અસિ નો બ્રહ્મન્ પરમાત્મન્ વિપશ્ચિતામ્ ।
વિશ્વં રુદ્ર-ભય-ધ્વસ્તમ્ અકુતશ્ચિદ્-ભયા ગતિઃ

ઇદં જપત ભદ્રં વો વિશુદ્ધા નૃપ-નન્દનાઃ ।
સ્વ-ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠન્તો ભગવત્ય્ અર્પિતાશયાઃ

તમ્ એવાત્માનમ્ આત્મ-સ્થં સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતમ્ ।
પૂજયધ્વં ગૃણન્તશ્ ચ ધ્યાયન્તશ્ ચાસકૃદ્ ધરિમ્

યોગાદેશમ્ ઉપાસાદ્ય ધારયન્તો મુનિ-વ્રતાઃ ।
સમાહિત-ધિયઃ સર્વ એતદ્ અભ્યસતાદૃતાઃ

ઇદમ્ આહ પુરાસ્માકં ભગવાન્ વિશ્વસૃક્-પતિઃ ।
ભૃગ્વ્-આદીનામ્ આત્મજાનાં સિસૃક્ષુઃ સંસિસૃક્ષતામ્

તે વયં નોદિતાઃ સર્વે પ્રજા-સર્ગે પ્રજેશ્વરાઃ ।
અનેન ધ્વસ્ત-તમસઃ સિસૃક્ષ્મો વિવિધાઃ પ્રજાઃ

અથેદં નિત્યદા યુક્તો જપન્ન્ અવહિતઃ પુમાન્ ।
અચિરાચ્ છ્રેય આપ્નોતિ વાસુદેવ-પરાયણઃ

શ્રેયસામ્ ઇહ સર્વેષાં જ્ઞાનં નિઃશ્રેયસં પરમ્ ।
સુખં તરતિ દુષ્પારં જ્ઞાન-નૌર્ વ્યસનાર્ણવમ્

ય ઇમં શ્રદ્ધયા યુક્તો મદ્-ગીતં ભગવત્-સ્તવમ્ ।
અધીયાનો દુરારાધ્યં હરિમ્ આરાધયત્ય્ અસૌ

વિન્દતે પુરુષો ઽમુષ્માદ્ યદ્ યદ્ ઇચ્છત્ય્ અસત્વરમ્ ।
મદ્-ગીત-ગીતાત્ સુપ્રીતાચ્ છ્રેયસામ્ એક-વલ્લભાત્

ઇદં યઃ કલ્ય ઉત્થાય પ્રાઞ્જલિઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
શૃણુયાચ્ છ્રાવયેન્ મર્ત્યો મુચ્યતે કર્મ-બન્ધનૈઃ

ગીતં મયેદં નરદેવ-નન્દનાઃ પરસ્ય પુંસઃ પરમાત્મનઃ સ્તવમ્ ।
જપન્ત એકાગ્ર-ધિયસ્ તપો મહત્ ચરધ્વમ્ અન્તે તત આપ્સ્યથેપ્સિતમ્