ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.23

ભ્પ્_04.23.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
દૃષ્ટ્વાત્માનં પ્રવયસમ્ એકદા વૈન્ય આત્મવાન્ ।
આત્મના વર્ધિતાશેષ- સ્વાનુસર્ગઃ પ્રજાપતિઃ

જગતસ્ તસ્થુષશ્ ચાપિ વૃત્તિદો ધર્મ-ભૃત્ સતામ્ ।
નિષ્પાદિતેશ્વરાદેશો યદ્-અર્થમ્ ઇહ જજ્ઞિવાન્

આત્મજેષ્વ્ આત્મજાં ન્યસ્ય વિરહાદ્ રુદતીમ્ ઇવ ।
પ્રજાસુ વિમનઃસ્વ્ એકઃ સ-દારો ઽગાત્ તપો-વનમ્

તત્રાપ્ય્ અદાભ્ય-નિયમો વૈખાનસ-સુસમ્મતે ।
આરબ્ધ ઉગ્ર-તપસિ યથા સ્વ-વિજયે પુરા

કન્દ-મૂલ-ફલાહારઃ શુષ્ક-પર્ણાશનઃ ક્વચિત્ ।
અબ્-ભક્ષઃ કતિચિત્ પક્ષાન્ વાયુ-ભક્ષસ્ તતઃ પરમ્

ગ્રીષ્મે પઞ્ચ-તપા વીરો વર્ષાસ્વ્ આસારષાણ્ મુનિઃ ।
આકણ્ઠ-મગ્નઃ શિશિરે ઉદકે સ્થણ્ડિલે-શયઃ

તિતિક્ષુર્ યત-વાગ્ દાન્ત ઊર્ધ્વ-રેતા જિતાનિલઃ ।
આરિરાધયિષુઃ કૃષ્ણમ્ અચરત્ તપ ઉત્તમમ્

તેન ક્રમાનુસિદ્ધેન ધ્વસ્ત-કર્મ-મલાશયઃ ।
પ્રાણાયામૈઃ સન્નિરુદ્ધ- ષડ્-વર્ગશ્ છિન્ન-બન્ધનઃ

સનત્-કુમારો ભગવાન્ યદ્ આહાધ્યાત્મિકં પરમ્ ।
યોગં તેનૈવ પુરુષમ્ અભજત્ પુરુષર્ષભઃ

ભગવદ્-ધર્મિણઃ સાધોઃ શ્રદ્ધયા યતતઃ સદા ।
ભક્તિર્ ભગવતિ બ્રહ્મણ્ય્ અનન્ય-વિષયાભવત્

તસ્યાનયા ભગવતઃ પરિકર્મ-શુદ્ધ- $ સત્ત્વાત્મનસ્ તદ્-અનુસંસ્મરણાનુપૂર્ત્યા &અમ્પ્;
જ્ઞાનં વિરક્તિમદ્ અભૂન્ નિશિતેન યેન % ચિચ્છેદ સંશય-પદં નિજ-જીવ-કોશમ્ ॥ ભ્પ્_04.23.011* ॥
છિન્નાન્ય-ધીર્ અધિગતાત્મ-ગતિર્ નિરીહસ્ $ તત્ તત્યજે ઽચ્છિનદ્ ઇદં વયુનેન યેન &
છિન્નાન્ય-ધીર્ અધિગતાત્મ-ગતિર્ નિરીહસ્ $ તત્ તત્યજે ઽચ્છિનદ્ ઇદં વયુનેન યેન &
તાવન્ ન યોગ-ગતિભિર્ યતિર્ અપ્રમત્તો % યાવદ્ ગદાગ્રજ-કથાસુ રતિં ન કુર્યાત્ ॥ ભ્પ્_04.23.012* ॥
એવં સ વીર-પ્રવરઃ સંયોજ્યાત્માનમ્ આત્મનિ ।
બ્રહ્મ-ભૂતો દૃઢં કાલે તત્યાજ સ્વં કલેવરમ્

સમ્પીડ્ય પાયું પાર્ષ્ણિભ્યાં વાયુમ્ ઉત્સારયઞ્ છનૈઃ ।
નાભ્યાં કોષ્ઠેષ્વ્ અવસ્થાપ્ય હૃદ્-ઉરઃ-કણ્ઠ-શીર્ષણિ

ઉત્સર્પયંસ્ તુ તં મૂર્ધ્નિ ક્રમેણાવેશ્ય નિઃસ્પૃહઃ ।
વાયું વાયૌ ક્ષિતૌ કાયં તેજસ્ તેજસ્ય્ અયૂયુજત્

ખાન્ય્ આકાશે દ્રવં તોયે યથા-સ્થાનં વિભાગશઃ ।
ક્ષિતિમ્ અમ્ભસિ તત્ તેજસ્ય્ અદો વાયૌ નભસ્ય્ અમુમ્

ઇન્દ્રિયેષુ મનસ્ તાનિ તન્-માત્રેષુ યથોદ્ભવમ્ ।
ભૂતાદિનામૂન્ય્ ઉત્કૃષ્ય મહત્ય્ આત્મનિ સન્દધે

તં સર્વ-ગુણ-વિન્યાસં જીવે માયામયે ન્યધાત્ ।
તં ચાનુશયમ્ આત્મ-સ્થમ્ અસાવ્ અનુશયી પુમાન્ ।
નાન-વૈરાગ્ય-વીર્યેણ સ્વરૂપ-સ્થો ઽજહાત્ પ્રભુઃ

અર્ચિર્ નામ મહા-રાજ્ઞી તત્-પત્ન્ય્ અનુગતા વનમ્ ।
સુકુમાર્ય્ અતદ્-અર્હા ચ યત્-પદ્ભ્યાં સ્પર્શનં ભુવઃ

અતીવ ભર્તુર્ વ્રત-ધર્મ-નિષ્ઠયા શુશ્રૂષયા ચાર્ષ-દેહ-યાત્રયા ।
નાવિન્દતાર્તિં પરિકર્શિતાપિ સા પ્રેયસ્કર-સ્પર્શન-માન-નિર્વૃતિઃ

દેહં વિપન્નાખિલ-ચેતનાદિકં પત્યુઃ પૃથિવ્યા દયિતસ્ય ચાત્મનઃ ।
આલક્ષ્ય કિઞ્ચિચ્ ચ વિલપ્ય સા સતી ચિતામ્ અથારોપયદ્ અદ્રિ-સાનુનિ

વિધાય કૃત્યં હ્રદિની-જલાપ્લુતા દત્ત્વોદકં ભર્તુર્ ઉદાર-કર્મણઃ ।
નત્વા દિવિ-સ્થાંસ્ ત્રિદશાંસ્ ત્રિઃ પરીત્ય વિવેશ વહ્નિં ધ્યાયતી ભર્તૃ-પાદૌ

વિલોક્યાનુગતાં સાધ્વીં પૃથું વીર-વરં પતિમ્ ।
તુષ્ટુવુર્ વરદા દેવૈર્ દેવ-પત્ન્યઃ સહસ્રશઃ

કુર્વત્યઃ કુસુમાસારં તસ્મિન્ મન્દર-સાનુનિ ।
નદત્સ્વ્ અમર-તૂર્યેષુ ગૃણન્તિ સ્મ પરસ્પરમ્

ભ્પ્_04.23.025।0 દેવ્ય ઊચુઃ
અહો ઇયં વધૂર્ ધન્યા યા ચૈવં ભૂ-ભુજાં પતિમ્ ।
સર્વાત્મના પતિં ભેજે યજ્ઞેશં શ્રીર્ વધૂર્ ઇવ

સૈષા નૂનં વ્રજત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અનુ વૈન્યં પતિં સતી ।
પશ્યતાસ્માન્ અતીત્યાર્ચિર્ દુર્વિભાવ્યેન કર્મણા

તેષાં દુરાપં કિં ત્વ્ અન્યન્ મર્ત્યાનાં ભગવત્-પદમ્ ।
ભુવિ લોલાયુષો યે વૈ નૈષ્કર્મ્યં સાધયન્ત્ય્ ઉત

સ વઞ્ચિતો બતાત્મ-ધ્રુક્ કૃચ્છ્રેણ મહતા ભુવિ ।
લબ્ધ્વાપવર્ગ્યં માનુષ્યં વિષયેષુ વિષજ્જતે

ભ્પ્_04.23.029।0 મૈત્રેય ઉવાચ
સ્તુવતીષ્વ્ અમર-સ્ત્રીષુ પતિ-લોકં ગતા વધૂઃ ।
યં વા આત્મ-વિદાં ધુર્યો વૈન્યઃ પ્રાપાચ્યુતાશ્રયઃ

ઇત્થમ્-ભૂતાનુભાવો ઽસૌ પૃથુઃ સ ભગવત્તમઃ ।
કીર્તિતં તસ્ય ચરિતમ્ ઉદ્દામ-ચરિતસ્ય તે

ય ઇદં સુમહત્ પુણ્યં શ્રદ્ધયાવહિતઃ પઠેત્ ।
શ્રાવયેચ્ છૃણુયાદ્ વાપિ સ પૃથોઃ પદવીમ્ ઇયાત્

બ્રાહ્મણો બ્રહ્મ-વર્ચસ્વી રાજન્યો જગતી-પતિઃ ।
વૈશ્યઃ પઠન્ વિટ્-પતિઃ સ્યાચ્ છૂદ્રઃ સત્તમતામ્ ઇયાત્

ત્રિઃ કૃત્વ ઇદમ્ આકર્ણ્ય નરો નાર્ય્ અથવાદૃતા ।
અપ્રજઃ સુપ્રજતમો નિર્ધનો ધનવત્તમઃ

અસ્પષ્ટ-કીર્તિઃ સુયશા મૂર્ખો ભવતિ પણ્ડિતઃ ।
ઇદં સ્વસ્ત્ય્-અયનં પુંસામ્ અમઙ્ગલ્ય-નિવારણમ્

ધન્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં સ્વર્ગ્યં કલિ-મલાપહમ્ ।
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાણાં સમ્યક્ સિદ્ધિમ્ અભીપ્સુભિઃ ।
શ્રદ્ધયૈતદ્ અનુશ્રાવ્યં ચતુર્ણાં કારણં પરમ્

વિજયાભિમુખો રાજા શ્રુત્વૈતદ્ અભિયાતિ યાન્ ।
બલિં તસ્મૈ હરન્ત્ય્ અગ્રે રાજાનઃ પૃથવે યથા

મુક્તાન્ય-સઙ્ગો ભગવત્ય્ અમલાં ભક્તિમ્ ઉદ્વહન્ ।
વૈન્યસ્ય ચરિતં પુણ્યં શૃણુયાચ્ છ્રાવયેત્ પઠેત્

વૈચિત્રવીર્યાભિહિતં મહન્-માહાત્મ્ય-સૂચકમ્ ।
અસ્મિન્ કૃતમ્ અતિમર્ત્યં પાર્થવીં ગતિમ્ આપ્નુયાત્

અનુદિનમ્ ઇદમ્ આદરેણ શૃણ્વન્ પૃથુ-ચરિતં પ્રથયન્ વિમુક્ત-સઙ્ગઃ ।
ભગવતિ ભવ-સિન્ધુ-પોત-પાદે સ ચ નિપુણાં લભતે રતિં મનુષ્યઃ