ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.13

ભ્પ્_04.13.001।0 સૂત ઉવાચ
નિશમ્ય કૌષારવિણોપવર્ણિતં ધ્રુવસ્ય વૈકુણ્ઠ-પદાધિરોહણમ્ ।
પ્રરૂઢ-ભાવો ભગવત્ય્ અધોક્ષજે પ્રષ્ટું પુનસ્ તં વિદુરઃ પ્રચક્રમે

ભ્પ્_04.13.002।0 વિદુર ઉવાચ
કે તે પ્રચેતસો નામ કસ્યાપત્યાનિ સુવ્રત ।
કસ્યાન્વવાયે પ્રખ્યાતાઃ કુત્ર વા સત્રમ્ આસત

મન્યે મહા-ભાગવતં નારદં દેવ-દર્શનમ્ ।
યેન પ્રોક્તઃ ક્રિયા-યોગઃ પરિચર્યા-વિધિર્ હરેઃ

સ્વ-ધર્મ-શીલૈઃ પુરુષૈર્ ભગવાન્ યજ્ઞ-પૂરુષઃ ।
ઇજ્યમાનો ભક્તિમતા નારદેનેરિતઃ કિલ

યાસ્ તા દેવર્ષિણા તત્ર વર્ણિતા ભગવત્-કથાઃ ।
મહ્યં શુશ્રૂષવે બ્રહ્મન્ કાર્ત્સ્ન્યેનાચષ્ટુમ્ અર્હસિ

ભ્પ્_04.13.006।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ધ્રુવસ્ય ચોત્કલઃ પુત્રઃ પિતરિ પ્રસ્થિતે વનમ્ ।
સાર્વભૌમ-શ્રિયં નૈચ્છદ્ અધિરાજાસનં પિતુઃ

સ જન્મનોપશાન્તાત્મા નિઃસઙ્ગઃ સમ-દર્શનઃ ।
દદર્શ લોકે વિતતમ્ આત્માનં લોકમ્ આત્મનિ

આત્માનં બ્રહ્મ નિર્વાણં પ્રત્યસ્તમિત-વિગ્રહમ્ ।
અવબોધ-રસૈકાત્મ્યમ્ આનન્દમ્ અનુસન્તતમ્

અવ્યવચ્છિન્ન-યોગાગ્નિ- દગ્ધ-કર્મ-મલાશયઃ ।
સ્વરૂપમ્ અવરુન્ધાનો નાત્મનો ઽન્યં તદૈક્ષત

જડાન્ધ-બધિરોન્મત્ત- મૂકાકૃતિર્ અતન્-મતિઃ ।
લક્ષિતઃ પથિ બાલાનાં પ્રશાન્તાર્ચિર્ ઇવાનલઃ

મત્વા તં જડમ્ ઉન્મત્તં કુલ-વૃદ્ધાઃ સમન્ત્રિણઃ ।
વત્સરં ભૂપતિં ચક્રુર્ યવીયાંસં ભ્રમેઃ સુતમ્

સ્વર્વીથિર્ વત્સરસ્યેષ્ટા ભાર્યાસૂત ષડ્-આત્મજાન્ ।
પુષ્પાર્ણં તિગ્મકેતું ચ ઇષમ્ ઊર્જં વસું જયમ્

પુષ્પાર્ણસ્ય પ્રભા ભાર્યા દોષા ચ દ્વે બભૂવતુઃ ।
પ્રાતર્ મધ્યન્દિનં સાયમ્ ઇતિ હ્ય્ આસન્ પ્રભા-સુતાઃ

પ્રદોષો નિશિથો વ્યુષ્ટ ઇતિ દોષા-સુતાસ્ ત્રયઃ ।
વ્યુષ્ટઃ સુતં પુષ્કરિણ્યાં સર્વતેજસમ્ આદધે

સ ચક્ષુઃ સુતમ્ આકૂત્યાં પત્ન્યાં મનુમ્ અવાપ હ ।
મનોર્ અસૂત મહિષી વિરજાન્ નડ્વલા સુતાન્

પુરું કુત્સં ત્રિતં દ્યુમ્નં સત્યવન્તમ્ ઋતં વ્રતમ્ ।
અગ્નિષ્ટોમમ્ અતીરાત્રં પ્રદ્યુમ્નં શિબિમ્ ઉલ્મુકમ્

ઉલ્મુકો ઽજનયત્ પુત્રાન્ પુષ્કરિણ્યાં ષડ્ ઉત્તમાન્ ।
અઙ્ગં સુમનસં ખ્યાતિં ક્રતુમ્ અઙ્ગિરસં ગયમ્

સુનીથાઙ્ગસ્ય યા પત્ની સુષુવે વેનમ્ ઉલ્બણમ્ ।
યદ્-દૌઃશીલ્યાત્ સ રાજર્ષિર્ નિર્વિણ્ણો નિરગાત્ પુરાત્

યમ્ અઙ્ગ શેપુઃ કુપિતા વાગ્-વજ્રા મુનયઃ કિલ ।
ગતાસોસ્ તસ્ય ભૂયસ્ તે મમન્થુર્ દક્ષિણં કરમ્

અરાજકે તદા લોકે દસ્યુભિઃ પીડિતાઃ પ્રજાઃ ।
જાતો નારાયણાંશેન પૃથુર્ આદ્યઃ ક્ષિતીશ્વરઃ

ભ્પ્_04.13.021।0 વિદુર ઉવાચ
તસ્ય શીલ-નિધેઃ સાધોર્ બ્રહ્મણ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
રાજ્ઞઃ કથમ્ અભૂદ્ દુષ્ટા પ્રજા યદ્ વિમના યયૌ

કિં વાંહો વેન ઉદ્દિશ્ય બ્રહ્મ-દણ્ડમ્ અયૂયુજન્ ।
દણ્ડ-વ્રત-ધરે રાજ્ઞિ મુનયો ધર્મ-કોવિદાઃ

નાવધ્યેયઃ પ્રજા-પાલઃ પ્રજાભિર્ અઘવાન્ અપિ ।
યદ્ અસૌ લોક-પાલાનાં બિભર્ત્ય્ ઓજઃ સ્વ-તેજસા

એતદ્ આખ્યાહિ મે બ્રહ્મન્ સુનીથાત્મજ-ચેષ્ટિતમ્ ।
શ્રદ્દધાનાય ભક્તાય ત્વં પરાવર-વિત્તમઃ

ભ્પ્_04.13.025।0 મૈત્રેય ઉવાચ
અઙ્ગો ઽશ્વમેધં રાજર્ષિર્ આજહાર મહા-ક્રતુમ્ ।
નાજગ્મુર્ દેવતાસ્ તસ્મિન્ન્ આહૂતા બ્રહ્મ-વાદિભિઃ

તમ્ ઊચુર્ વિસ્મિતાસ્ તત્ર યજમાનમ્ અથર્ત્વિજઃ ।
હવીંષિ હૂયમાનાનિ ન તે ગૃહ્ણન્તિ દેવતાઃ

રાજન્ હવીંષ્ય્ અદુષ્ટાનિ શ્રદ્ધયાસાદિતાનિ તે ।
છન્દાંસ્ય્ અયાત-યામાનિ યોજિતાનિ ધૃત-વ્રતૈઃ

ન વિદામેહ દેવાનાં હેલનં વયમ્ અણ્વ્ અપિ ।
યન્ ન ગૃહ્ણન્તિ ભાગાન્ સ્વાન્ યે દેવાઃ કર્મ-સાક્ષિણઃ

ભ્પ્_04.13.029।0 મૈત્રેય ઉવાચ
અઙ્ગો દ્વિજ-વચઃ શ્રુત્વા યજમાનઃ સુદુર્મનાઃ ।
તત્ પ્રષ્ટું વ્યસૃજદ્ વાચં સદસ્યાંસ્ તદ્-અનુજ્ઞયા

નાગચ્છન્ત્ય્ આહુતા દેવા ન ગૃહ્ણન્તિ ગ્રહાન્ ઇહ ।
સદસસ્-પતયો બ્રૂત કિમ્ અવદ્યં મયા કૃતમ્

ભ્પ્_04.13.031।0 સદસસ્-પતય ઊચુઃ
નર-દેવેહ ભવતો નાઘં તાવન્ મનાક્ સ્થિતમ્ ।
અસ્ત્ય્ એકં પ્રાક્તનમ્ અઘં યદ્ ઇહેદૃક્ ત્વમ્ અપ્રજઃ

તથા સાધય ભદ્રં તે આત્માનં સુપ્રજં નૃપ ।
ઇષ્ટસ્ તે પુત્ર-કામસ્ય પુત્રં દાસ્યતિ યજ્ઞ-ભુક્

તથા સ્વ-ભાગધેયાનિ ગ્રહીષ્યન્તિ દિવૌકસઃ ।
યદ્ યજ્ઞ-પુરુષઃ સાક્ષાદ્ અપત્યાય હરિર્ વૃતઃ

તાંસ્ તાન્ કામાન્ હરિર્ દદ્યાદ્ યાન્ યાન્ કામયતે જનઃ ।
આરાધિતો યથૈવૈષ તથા પુંસાં ફલોદયઃ

ઇતિ વ્યવસિતા વિપ્રાસ્ તસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રજાતયે ।
પુરોડાશં નિરવપન્ શિપિ-વિષ્ટાય વિષ્ણવે

તસ્માત્ પુરુષ ઉત્તસ્થૌ હેમ-માલ્ય્ અમલામ્બરઃ ।
હિરણ્મયેન પાત્રેણ સિદ્ધમ્ આદાય પાયસમ્

સ વિપ્રાનુમતો રાજા ગૃહીત્વાઞ્જલિનૌદનમ્ ।
અવઘ્રાય મુદા યુક્તઃ પ્રાદાત્ પત્ન્યા ઉદાર-ધીઃ

સા તત્ પું-સવનં રાજ્ઞી પ્રાશ્ય વૈ પત્યુર્ આદધે ।
ગર્ભં કાલ ઉપાવૃત્તે કુમારં સુષુવે ઽપ્રજા

સ બાલ એવ પુરુષો માતામહમ્ અનુવ્રતઃ ।
અધર્માંશોદ્ભવં મૃત્યું તેનાભવદ્ અધાર્મિકઃ

સ શરાસનમ્ ઉદ્યમ્ય મૃગયુર્ વન-ગોચરઃ ।
હન્ત્ય્ અસાધુર્ મૃગાન્ દીનાન્ વેનો ઽસાવ્ ઇત્ય્ અરૌજ્ જનઃ

આક્રીડે ક્રીડતો બાલાન્ વયસ્યાન્ અતિદારુણઃ ।
પ્રસહ્ય નિરનુક્રોશઃ પશુ-મારમ્ અમારયત્

તં વિચક્ષ્ય ખલં પુત્રં શાસનૈર્ વિવિધૈર્ નૃપઃ ।
યદા ન શાસિતું કલ્પો ભૃશમ્ આસીત્ સુદુર્મનાઃ

પ્રાયેણાભ્યર્ચિતો દેવો યે ઽપ્રજા ગૃહ-મેધિનઃ ।
કદ્-અપત્ય-ભૃતં દુઃખં યે ન વિન્દન્તિ દુર્ભરમ્

યતઃ પાપીયસી કીર્તિર્ અધર્મશ્ ચ મહાન્ નૃણામ્ ।
યતો વિરોધઃ સર્વેષાં યત આધિર્ અનન્તકઃ

કસ્ તં પ્રજાપદેશં વૈ મોહ-બન્ધનમ્ આત્મનઃ ।
પણ્ડિતો બહુ મન્યેત યદ્-અર્થાઃ ક્લેશદા ગૃહાઃ

કદ્-અપત્યં વરં મન્યે સદ્-અપત્યાચ્ છુચાં પદાત્ ।
નિર્વિદ્યેત ગૃહાન્ મર્ત્યો યત્-ક્લેશ-નિવહા ગૃહાઃ

એવં સ નિર્વિણ્ણ-મના નૃપો ગૃહાન્ નિશીથ ઉત્થાય મહોદયોદયાત્ ।
અલબ્ધ-નિદ્રો ઽનુપલક્ષિતો નૃભિર્ હિત્વા ગતો વેન-સુવં પ્રસુપ્તામ્

વિજ્ઞાય નિર્વિદ્ય ગતં પતિં પ્રજાઃ પુરોહિતામાત્ય-સુહૃદ્-ગણાદયઃ ।
વિચિક્યુર્ ઉર્વ્યામ્ અતિશોક-કાતરા યથા નિગૂઢં પુરુષં કુયોગિનઃ

અલક્ષયન્તઃ પદવીં પ્રજાપતેર્ હતોદ્યમાઃ પ્રત્યુપસૃત્ય તે પુરીમ્ ।
ઋષીન્ સમેતાન્ અભિવન્દ્ય સાશ્રવો ન્યવેદયન્ પૌરવ ભર્તૃ-વિપ્લવમ્