ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.12

ભ્પ્_04.12.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ધ્રુવં નિવૃત્તં પ્રતિબુદ્ધ્ય વૈશસાદ્ અપેત-મન્યું ભગવાન્ ધનેશ્વરઃ ।
તત્રાગતશ્ ચારણ-યક્ષ-કિન્નરૈઃ સંસ્તૂયમાનો ન્યવદત્ કૃતાઞ્જલિમ્

ભ્પ્_04.12.002।0 ધનદ ઉવાચ
ભો ભોઃ ક્ષત્રિય-દાયાદ પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ તે ઽનઘ ।
યત્ ત્વં પિતામહાદેશાદ્ વૈરં દુસ્ત્યજમ્ અત્યજઃ

ન ભવાન્ અવધીદ્ યક્ષાન્ ન યક્ષા ભ્રાતરં તવ ।
કાલ એવ હિ ભૂતાનાં પ્રભુર્ અપ્યય-ભાવયોઃ

અહં ત્વમ્ ઇત્ય્ અપાર્થા ધીર્ અજ્ઞાનાત્ પુરુષસ્ય હિ ।
સ્વાપ્નીવાભાત્ય્ અતદ્-ધ્યાનાદ્ યયા બન્ધ-વિપર્યયૌ

તદ્ ગચ્છ ધ્રુવ ભદ્રં તે ભગવન્તમ્ અધોક્ષજમ્ ।
સર્વ-ભૂતાત્મ-ભાવેન સર્વ-ભૂતાત્મ-વિગ્રહમ્

ભજસ્વ ભજનીયાઙ્ઘ્રિમ્ અભવાય ભવ-ચ્છિદમ્ ।
યુક્તં વિરહિતં શક્ત્યા ગુણ-મય્યાત્મ-માયયા

વૃણીહિ કામં નૃપ યન્ મનો-ગતં મત્તસ્ ત્વમ્ ઔત્તાનપદે ઽવિશઙ્કિતઃ ।
વરં વરાર્હો ઽમ્બુજ-નાભ-પાદયોર્ અનન્તરં ત્વાં વયમ્ અઙ્ગ શુશ્રુમ

ભ્પ્_04.12.008।0 મૈત્રેય ઉવાચ
સ રાજ-રાજેન વરાય ચોદિતો ધ્રુવો મહા-ભાગવતો મહા-મતિઃ ।
હરૌ સ વવ્રે ઽચલિતાં સ્મૃતિં યયા તરત્ય્ અયત્નેન દુરત્યયં તમઃ

તસ્ય પ્રીતેન મનસા તાં દત્ત્વૈડવિડસ્ તતઃ ।
પશ્યતો ઽન્તર્દધે સો ઽપિ સ્વ-પુરં પ્રત્યપદ્યત

અથાયજત યજ્ઞેશં ક્રતુભિર્ ભૂરિ-દક્ષિણૈઃ ।
દ્રવ્ય-ક્રિયા-દેવતાનાં કર્મ કર્મ-ફલ-પ્રદમ્

સર્વાત્મન્ય્ અચ્યુતે ઽસર્વે તીવ્રૌઘાં ભક્તિમ્ ઉદ્વહન્ ।
દદર્શાત્મનિ ભૂતેષુ તમ્ એવાવસ્થિતં વિભુમ્

તમ્ એવં શીલ-સમ્પન્નં બ્રહ્મણ્યં દીન-વત્સલમ્ ।
ગોપ્તારં ધર્મ-સેતૂનાં મેનિરે પિતરં પ્રજાઃ

ષટ્-ત્રિંશદ્-વર્ષ-સાહસ્રં શશાસ ક્ષિતિ-મણ્ડલમ્ ।
ભોગૈઃ પુણ્ય-ક્ષયં કુર્વન્ન્ અભોગૈર્ અશુભ-ક્ષયમ્

એવં બહુ-સવં કાલં મહાત્માવિચલેન્દ્રિયઃ ।
ત્રિ-વર્ગૌપયિકં નીત્વા પુત્રાયાદાન્ નૃપાસનમ્

મન્યમાન ઇદં વિશ્વં માયા-રચિતમ્ આત્મનિ ।
અવિદ્યા-રચિત-સ્વપ્ન-ગન્ધર્વ-નગરોપમમ્

આત્મ-સ્ત્ર્ય્-અપત્ય-સુહૃદો બલમ્ ઋદ્ધ-કોશમ્ $ અન્તઃ-પુરં પરિવિહાર-ભુવશ્ ચ રમ્યાઃ &અમ્પ્;
ભૂ-મણ્ડલં જલધિ-મેખલમ્ આકલય્ય % કાલોપસૃષ્ટમ્ ઇતિ સ પ્રયયૌ વિશાલામ્ ॥ ભ્પ્_04.12.016* ॥
તસ્યાં વિશુદ્ધ-કરણઃ શિવ-વાર્ વિગાહ્ય $ બદ્ધ્વાસનં જિત-મરુન્ મનસાહૃતાક્ષઃ &
તસ્યાં વિશુદ્ધ-કરણઃ શિવ-વાર્ વિગાહ્ય $ બદ્ધ્વાસનં જિત-મરુન્ મનસાહૃતાક્ષઃ &
સ્થૂલે દધાર ભગવત્-પ્રતિરૂપ એતદ્ % ધ્યાયંસ્ તદ્ અવ્યવહિતો વ્યસૃજત્ સમાધૌ ॥ ભ્પ્_04.12.017* ॥
ભક્તિં હરૌ ભગવતિ પ્રવહન્ન્ અજસ્રમ્ $ આનન્દ-બાષ્પ-કલયા મુહુર્ અર્દ્યમાનઃ &
ભક્તિં હરૌ ભગવતિ પ્રવહન્ન્ અજસ્રમ્ $ આનન્દ-બાષ્પ-કલયા મુહુર્ અર્દ્યમાનઃ &
વિક્લિદ્યમાન-હૃદયઃ પુલકાચિતાઙ્ગો % નાત્માનમ્ અસ્મરદ્ અસાવ્ ઇતિ મુક્ત-લિઙ્ગઃ ॥ ભ્પ્_04.12.018* ॥
સ દદર્શ વિમાનાગ્ર્યં નભસો ઽવતરદ્ ધ્રુવઃ ।
વિભ્રાજયદ્ દશ દિશો રાકાપતિમ્ ઇવોદિતમ્

તત્રાનુ દેવ-પ્રવરૌ ચતુર્-ભુજૌ $ શ્યામૌ કિશોરાવ્ અરુણામ્બુજેક્ષણૌ &અમ્પ્;
સ્થિતાવ્ અવષ્ટભ્ય ગદાં સુવાસસૌ % કિરીટ-હારાઙ્ગદ-ચારુ-કુણ્ડલૌ ॥ ભ્પ્_04.12.020* ॥
વિજ્ઞાય તાવ્ ઉત્તમગાય-કિઙ્કરાવ્ $ અભ્યુત્થિતઃ સાધ્વસ-વિસ્મૃત-ક્રમઃ &
વિજ્ઞાય તાવ્ ઉત્તમગાય-કિઙ્કરાવ્ $ અભ્યુત્થિતઃ સાધ્વસ-વિસ્મૃત-ક્રમઃ &
નનામ નામાનિ ગૃણન્ મધુદ્વિષઃ % પાર્ષત્-પ્રધાનાવ્ ઇતિ સંહતાઞ્જલિઃ ॥ ભ્પ્_04.12.021* ॥
તં કૃષ્ણ-પાદાભિનિવિષ્ટ-ચેતસં $ બદ્ધાઞ્જલિં પ્રશ્રય-નમ્ર-કન્ધરમ્ &
તં કૃષ્ણ-પાદાભિનિવિષ્ટ-ચેતસં $ બદ્ધાઞ્જલિં પ્રશ્રય-નમ્ર-કન્ધરમ્ &
સુનન્દ-નન્દાવ્ ઉપસૃત્ય સસ્મિતં % પ્રત્યૂચતુઃ પુષ્કરનાભ-સમ્મતૌ ॥ ભ્પ્_04.12.022*
0 સુનન્દ-નન્દાવ્ ઊચતુઃ
ભો ભો રાજન્ સુભદ્રં તે વાચં નો ઽવહિતઃ શૃણુ ।
યઃ પઞ્ચ-વર્ષસ્ તપસા ભવાન્ દેવમ્ અતીતૃપત્

તસ્યાખિલ-જગદ્-ધાતુર્ આવાં દેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
પાર્ષદાવ્ ઇહ સમ્પ્રાપ્તૌ નેતું ત્વાં ભગવત્-પદમ્

સુદુર્જયં વિષ્ણુ-પદં જિતં ત્વયા યત્ સૂરયો ઽપ્રાપ્ય વિચક્ષતે પરમ્ ।
આતિષ્ઠ તચ્ ચન્દ્ર-દિવાકરાદયો ગ્રહર્ક્ષ-તારાઃ પરિયન્તિ દક્ષિણમ્

અનાસ્થિતં તે પિતૃભિર્ અન્યૈર્ અપ્ય્ અઙ્ગ કર્હિચિત્ ।
આતિષ્ઠ જગતાં વન્દ્યં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

એતદ્ વિમાન-પ્રવરમ્ ઉત્તમશ્લોક-મૌલિના ।
ઉપસ્થાપિતમ્ આયુષ્મન્ન્ અધિરોઢું ત્વમ્ અર્હસિ

ભ્પ્_04.12.028।0 મૈત્રેય ઉવાચ
નિશમ્ય વૈકુણ્ઠ-નિયોજ્ય-મુખ્યયોર્ મધુ-ચ્યુતં વાચમ્ ઉરુક્રમ-પ્રિયઃ ।
કૃતાભિષેકઃ કૃત-નિત્ય-મઙ્ગલો મુનીન્ પ્રણમ્યાશિષમ્ અભ્યવાદયત્

પરીત્યાભ્યર્ચ્ય ધિષ્ણ્યાગ્ર્યં પાર્ષદાવ્ અભિવન્દ્ય ચ ।
ઇયેષ તદ્ અધિષ્ઠાતું બિભ્રદ્ રૂપં હિરણ્મયમ્

તદોત્તાનપદઃ પુત્રો દદર્શાન્તકમ્ આગતમ્ ।
મૃત્યોર્ મૂર્ધ્નિ પદં દત્ત્વા આરુરોહાદ્ભુતં ગૃહમ્

તદા દુન્દુભયો નેદુર્ મૃદઙ્ગ-પણવાદયઃ ।
ગન્ધર્વ-મુખ્યાઃ પ્રજગુઃ પેતુઃ કુસુમ-વૃષ્ટયઃ

સ ચ સ્વર્લોકમ્ આરોક્ષ્યન્ સુનીતિં જનનીં ધ્રુવઃ ।
અન્વસ્મરદ્ અગં હિત્વા દીનાં યાસ્યે ત્રિ-વિષ્ટપમ્

ઇતિ વ્યવસિતં તસ્ય વ્યવસાય સુરોત્તમૌ ।
દર્શયામ્ આસતુર્ દેવીં પુરો યાનેન ગચ્છતીમ્

તત્ર તત્ર પ્રશંસદ્ભિઃ પથિ વૈમાનિકૈઃ સુરૈઃ ।
અવકીર્યમાણો દદૃશે કુસુમૈઃ ક્રમશો ગ્રહાન્

ત્રિ-લોકીં દેવ-યાનેન સો ઽતિવ્રજ્ય મુનીન્ અપિ ।
પરસ્તાદ્ યદ્ ધ્રુવ-ગતિર્ વિષ્ણોઃ પદમ્ અથાભ્યગાત્

યદ્ ભ્રાજમાનં સ્વ-રુચૈવ સર્વતો લોકાસ્ ત્રયો હ્ય્ અનુ વિભ્રાજન્ત એતે ।
યન્ નાવ્રજન્ જન્તુષુ યે ઽનનુગ્રહા વ્રજન્તિ ભદ્રાણિ ચરન્તિ યે ઽનિશમ્

શાન્તાઃ સમ-દૃશઃ શુદ્ધાઃ સર્વ-ભૂતાનુરઞ્જનાઃ ।
યાન્ત્ય્ અઞ્જસાચ્યુત-પદમ્ અચ્યુત-પ્રિય-બાન્ધવાઃ

ઇત્ય્ ઉત્તાનપદઃ પુત્રો ધ્રુવઃ કૃષ્ણ-પરાયણઃ ।
અભૂત્ ત્રયાણાં લોકાનાં ચૂડા-મણિર્ ઇવામલઃ

ગમ્ભીર-વેગો ઽનિમિષં જ્યોતિષાં ચક્રમ્ આહિતમ્ ।
યસ્મિન્ ભ્રમતિ કૌરવ્ય મેઢ્યામ્ ઇવ ગવાં ગણઃ

મહિમાનં વિલોક્યાસ્ય નારદો ભગવાન્ ઋષિઃ ।
આતોદ્યં વિતુદઞ્ શ્લોકાન્ સત્રે ઽગાયત્ પ્રચેતસામ્

ભ્પ્_04.12.041।0 નારદ ઉવાચ
નૂનં સુનીતેઃ પતિ-દેવતાયાસ્ તપઃ-પ્રભાવસ્ય સુતસ્ય તાં ગતિમ્ ।
દૃષ્ટ્વાભ્યુપાયાન્ અપિ વેદ-વાદિનો નૈવાધિગન્તું પ્રભવન્તિ કિં નૃપાઃ

યઃ પઞ્ચ-વર્ષો ગુરુ-દાર-વાક્-શરૈર્ ભિન્નેન યાતો હૃદયેન દૂયતા ।
વનં મદ્-આદેશ-કરો ઽજિતં પ્રભું જિગાય તદ્-ભક્ત-ગુણૈઃ પરાજિતમ્

યઃ ક્ષત્ર-બન્ધુર્ ભુવિ તસ્યાધિરૂઢમ્ અન્વ્ આરુરુક્ષેદ્ અપિ વર્ષ-પૂગૈઃ ।
ષટ્-પઞ્ચ-વર્ષો યદ્ અહોભિર્ અલ્પૈઃ પ્રસાદ્ય વૈકુણ્ઠમ્ અવાપ તત્-પદમ્

ભ્પ્_04.12.044।0 મૈત્રેય ઉવાચ
એતત્ તે ઽભિહિતં સર્વં યત્ પૃષ્ટો ઽહમ્ ઇહ ત્વયા ।
ધ્રુવસ્યોદ્દામ-યશસશ્ ચરિતં સમ્મતં સતામ્

ધન્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં પુણ્યં સ્વસ્ત્ય્-અયનં મહત્ ।
સ્વર્ગ્યં ધ્રૌવ્યં સૌમનસ્યં પ્રશસ્યમ્ અઘ-મર્ષણમ્

શ્રુત્વૈતચ્ છ્રદ્ધયાભીક્ષ્ણમ્ અચ્યુત-પ્રિય-ચેષ્ટિતમ્ ।
ભવેદ્ ભક્તિર્ ભગવતિ યયા સ્યાત્ ક્લેશ-સઙ્ક્ષયઃ

મહત્ત્વમ્ ઇચ્છતાં તીર્થં શ્રોતુઃ શીલાદયો ગુણાઃ ।
યત્ર તેજસ્ તદ્ ઇચ્છૂનાં માનો યત્ર મનસ્વિનામ્

પ્રયતઃ કીર્તયેત્ પ્રાતઃ સમવાયે દ્વિ-જન્મનામ્ ।
સાયં ચ પુણ્ય-શ્લોકસ્ય ધ્રુવસ્ય ચરિતં મહત્

પૌર્ણમાસ્યાં સિનીવાલ્યાં દ્વાદશ્યાં શ્રવણે ઽથવા ।
દિન-ક્ષયે વ્યતીપાતે સઙ્ક્રમે ઽર્કદિને ઽપિ વા

શ્રાવયેચ્ છ્રદ્દધાનાનાં તીર્થ-પાદ-પદાશ્રયઃ ।
નેચ્છંસ્ તત્રાત્મનાત્માનં સન્તુષ્ટ ઇતિ સિધ્યતિ

જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાત-તત્ત્વાય યો દદ્યાત્ સત્-પથે ઽમૃતમ્ ।
કૃપાલોર્ દીન-નાથસ્ય દેવાસ્ તસ્યાનુગૃહ્ણતે

ઇદં મયા તે ઽભિહિતં કુરૂદ્વહ ધ્રુવસ્ય વિખ્યાત-વિશુદ્ધ-કર્મણઃ ।
હિત્વાર્ભકઃ ક્રીડનકાનિ માતુર્ ગૃહં ચ વિષ્ણું શરણં યો જગામ