ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.09

ભ્પ્_04.09.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ત એવમ્ ઉત્સન્ન-ભયા ઉરુક્રમે કૃતાવનામાઃ પ્રયયુસ્ ત્રિ-વિષ્ટપમ્ ।
સહસ્રશીર્ષાપિ તતો ગરુત્મતા મધોર્ વનં ભૃત્ય-દિદૃક્ષયા ગતઃ

સ વૈ ધિયા યોગ-વિપાક-તીવ્રયા હૃત્-પદ્મ-કોશે સ્ફુરિતં તડિત્-પ્રભમ્ ।
તિરોહિતં સહસૈવોપલક્ષ્ય બહિઃ-સ્થિતં તદ્-અવસ્થં દદર્શ

તદ્-દર્શનેનાગત-સાધ્વસઃ ક્ષિતાવ્ અવન્દતાઙ્ગં વિનમય્ય દણ્ડવત્ ।
દૃગ્ભ્યાં પ્રપશ્યન્ પ્રપિબન્ન્ ઇવાર્ભકશ્ ચુમ્બન્ન્ ઇવાસ્યેન ભુજૈર્ ઇવાશ્લિષન્

સ તં વિવક્ષન્તમ્ અતદ્-વિદં હરિર્ જ્ઞાત્વાસ્ય સર્વસ્ય ચ હૃદ્ય્ અવસ્થિતઃ ।
કૃતાઞ્જલિં બ્રહ્મમયેન કમ્બુના પસ્પર્શ બાલં કૃપયા કપોલે

સ વૈ તદૈવ પ્રતિપાદિતાં ગિરં દૈવીં પરિજ્ઞાત-પરાત્મ-નિર્ણયઃ ।
તં ભક્તિ-ભાવો ઽભ્યગૃણાદ્ અસત્વરં પરિશ્રુતોરુ-શ્રવસં ધ્રુવ-ક્ષિતિઃ

ભ્પ્_04.09.006।0 ધ્રુવ ઉવાચ
યો ઽન્તઃ પ્રવિશ્ય મમ વાચમ્ ઇમાં પ્રસુપ્તાં $ સઞ્જીવયત્ય્ અખિલ-શક્તિ-ધરઃ સ્વ-ધામ્ના &
યો ઽન્તઃ પ્રવિશ્ય મમ વાચમ્ ઇમાં પ્રસુપ્તાં $ સઞ્જીવયત્ય્ અખિલ-શક્તિ-ધરઃ સ્વ-ધામ્ના &
અન્યાંશ્ ચ હસ્ત-ચરણ-શ્રવણ-ત્વગ્-આદીન્ % પ્રાણાન્ નમો ભગવતે પુરુષાય તુભ્યમ્ ॥ ભ્પ્_04.09.006* ॥
એકસ્ ત્વમ્ એવ ભગવન્ન્ ઇદમ્ આત્મ-શક્ત્યા $ માયાખ્યયોરુ-ગુણયા મહદ્-આદ્ય્-અશેષમ્ &
એકસ્ ત્વમ્ એવ ભગવન્ન્ ઇદમ્ આત્મ-શક્ત્યા $ માયાખ્યયોરુ-ગુણયા મહદ્-આદ્ય્-અશેષમ્ &
સૃષ્ટ્વાનુવિશ્ય પુરુષસ્ તદ્-અસદ્-ગુણેષુ % નાનેવ દારુષુ વિભાવસુવદ્ વિભાસિ ॥ ભ્પ્_04.09.007* ॥
ત્વદ્-દત્તયા વયુનયેદમ્ અચષ્ટ વિશ્વં $ સુપ્ત-પ્રબુદ્ધ ઇવ નાથ ભવત્-પ્રપન્નઃ &
ત્વદ્-દત્તયા વયુનયેદમ્ અચષ્ટ વિશ્વં $ સુપ્ત-પ્રબુદ્ધ ઇવ નાથ ભવત્-પ્રપન્નઃ &
તસ્યાપવર્ગ્ય-શરણં તવ પાદ-મૂલં % વિસ્મર્યતે કૃત-વિદા કથમ્ આર્ત-બન્ધો ॥ ભ્પ્_04.09.008* ॥
નૂનં વિમુષ્ટ-મતયસ્ તવ માયયા તે $ યે ત્વાં ભવાપ્યય-વિમોક્ષણમ્ અન્ય-હેતોઃ &
નૂનં વિમુષ્ટ-મતયસ્ તવ માયયા તે $ યે ત્વાં ભવાપ્યય-વિમોક્ષણમ્ અન્ય-હેતોઃ &
અર્ચન્તિ કલ્પક-તરું કુણપોપભોગ્યમ્ % ઇચ્છન્તિ યત્ સ્પર્શજં નિરયે ઽપિ ન્-ણામ્ ॥ ભ્પ્_04.09.009* ॥
યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતાં તવ પાદ-પદ્મ- $ ધ્યાનાદ્ ભવજ્-જન-કથા-શ્રવણેન વા સ્યાત્ &
યા નિર્વૃતિસ્ તનુ-ભૃતાં તવ પાદ-પદ્મ- $ ધ્યાનાદ્ ભવજ્-જન-કથા-શ્રવણેન વા સ્યાત્ &
સા બ્રહ્મણિ સ્વ-મહિમન્ય્ અપિ નાથ મા ભૂત્ % કિં ત્વ્ અન્તકાસિ-લુલિતાત્ પતતાં વિમાનાત્ ॥ ભ્પ્_04.09.010* ॥
ભક્તિં મુહુઃ પ્રવહતાં ત્વયિ મે પ્રસઙ્ગો $ ભૂયાદ્ અનન્ત મહતામ્ અમલાશયાનામ્ &
ભક્તિં મુહુઃ પ્રવહતાં ત્વયિ મે પ્રસઙ્ગો $ ભૂયાદ્ અનન્ત મહતામ્ અમલાશયાનામ્ &
યેનાઞ્જસોલ્બણમ્ ઉરુ-વ્યસનં ભવાબ્ધિં % નેષ્યે ભવદ્-ગુણ-કથામૃત-પાન-મત્તઃ ॥ ભ્પ્_04.09.011* ॥
તે ન સ્મરન્ત્ય્ અતિતરાં પ્રિયમ્ ઈશ મર્ત્યં $ યે ચાન્વ્ અદઃ સુત-સુહૃદ્-ગૃહ-વિત્ત-દારાઃ &
તે ન સ્મરન્ત્ય્ અતિતરાં પ્રિયમ્ ઈશ મર્ત્યં $ યે ચાન્વ્ અદઃ સુત-સુહૃદ્-ગૃહ-વિત્ત-દારાઃ &
યે ત્વ્ અબ્જ-નાભ ભવદીય-પદારવિન્દ- % સૌગન્ધ્ય-લુબ્ધ-હૃદયેષુ કૃત-પ્રસઙ્ગાઃ ॥ ભ્પ્_04.09.012* ॥
તિર્યઙ્-નગ-દ્વિજ-સરીસૃપ-દેવ-દૈત્ય- $ મર્ત્યાદિભિઃ પરિચિતં સદ્-અસદ્-વિશેષમ્ &
તિર્યઙ્-નગ-દ્વિજ-સરીસૃપ-દેવ-દૈત્ય- $ મર્ત્યાદિભિઃ પરિચિતં સદ્-અસદ્-વિશેષમ્ &
રૂપં સ્થવિષ્ઠમ્ અજ તે મહદ્-આદ્ય્-અનેકં % નાતઃ પરં પરમ વેદ્મિ ન યત્ર વાદઃ ॥ ભ્પ્_04.09.013* ॥
કલ્પાન્ત એતદ્ અખિલં જઠરેણ ગૃહ્ણન્ $ શેતે પુમાન્ સ્વ-દૃગ્ અનન્ત-સખસ્ તદ્-અઙ્કે &
કલ્પાન્ત એતદ્ અખિલં જઠરેણ ગૃહ્ણન્ $ શેતે પુમાન્ સ્વ-દૃગ્ અનન્ત-સખસ્ તદ્-અઙ્કે &
યન્-નાભિ-સિન્ધુ-રુહ-કાઞ્ચન-લોક-પદ્મ- % ગર્ભે દ્યુમાન્ ભગવતે પ્રણતો ઽસ્મિ તસ્મૈ ॥ ભ્પ્_04.09.014* ॥
ત્વં નિત્ય-મુક્ત-પરિશુદ્ધ-વિબુદ્ધ આત્મા $ કૂટ-સ્થ આદિ-પુરુષો ભગવાંસ્ ત્ર્ય્-અધીશઃ &
ત્વં નિત્ય-મુક્ત-પરિશુદ્ધ-વિબુદ્ધ આત્મા $ કૂટ-સ્થ આદિ-પુરુષો ભગવાંસ્ ત્ર્ય્-અધીશઃ &
યદ્-બુદ્ધ્ય્-અવસ્થિતિમ્ અખણ્ડિતયા સ્વ-દૃષ્ટ્યા % દ્રષ્ટા સ્થિતાવ્ અધિમખો વ્યતિરિક્ત આસ્સે ॥ ભ્પ્_04.09.015* ॥
યસ્મિન્ વિરુદ્ધ-ગતયો હ્ય્ અનિશં પતન્તિ $ વિદ્યાદયો વિવિધ-શક્તય આનુપૂર્વ્યાત્ &
યસ્મિન્ વિરુદ્ધ-ગતયો હ્ય્ અનિશં પતન્તિ $ વિદ્યાદયો વિવિધ-શક્તય આનુપૂર્વ્યાત્ &
તદ્ બ્રહ્મ વિશ્વ-ભવમ્ એકમ્ અનન્તમ્ આદ્યમ્ % આનન્દ-માત્રમ્ અવિકારમ્ અહં પ્રપદ્યે ॥ ભ્પ્_04.09.016* ॥
સત્યાશિષો હિ ભગવંસ્ તવ પાદ-પદ્મમ્ $ આશીસ્ તથાનુભજતઃ પુરુષાર્થ-મૂર્તેઃ &
સત્યાશિષો હિ ભગવંસ્ તવ પાદ-પદ્મમ્ $ આશીસ્ તથાનુભજતઃ પુરુષાર્થ-મૂર્તેઃ &
અપ્ય્ એવમ્ અર્ય ભગવાન્ પરિપાતિ દીનાન્ % વાશ્રેવ વત્સકમ્ અનુગ્રહ-કાતરો ઽસ્માન્ ॥ ભ્પ્_04.09.017*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
અથાભિષ્ટુત એવં વૈ સત્-સઙ્કલ્પેન ધીમતા ।
ભૃત્યાનુરક્તો ભગવાન્ પ્રતિનન્દ્યેદમ્ અબ્રવીત્

ભ્પ્_04.09.019।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
વેદાહં તે વ્યવસિતં હૃદિ રાજન્ય-બાલક ।
તત્ પ્રયચ્છામિ ભદ્રં તે દુરાપમ્ અપિ સુવ્રત

નાન્યૈર્ અધિષ્ઠિતં ભદ્ર યદ્ ભ્રાજિષ્ણુ ધ્રુવ-ક્ષિતિ ।
યત્ર ગ્રહર્ક્ષ-તારાણાં જ્યોતિષાં ચક્રમ્ આહિતમ્

મેઢ્યાં ગો-ચક્રવત્ સ્થાસ્નુ પરસ્તાત્ કલ્પ-વાસિનામ્ ।
ધર્મો ઽગ્નિઃ કશ્યપઃ શુક્રો મુનયો યે વનૌકસઃ ।
ચરન્તિ દક્ષિણી-કૃત્ય ભ્રમન્તો યત્ સતારકાઃ

પ્રસ્થિતે તુ વનં પિત્રા દત્ત્વા ગાં ધર્મ-સંશ્રયઃ ।
ષટ્-ત્રિંશદ્-વર્ષ-સાહસ્રં રક્ષિતાવ્યાહતેન્દ્રિયઃ

ત્વદ્-ભ્રાતર્ય્ ઉત્તમે નષ્ટે મૃગયાયાં તુ તન્-મનાઃ ।
અન્વેષન્તી વનં માતા દાવાગ્નિં સા પ્રવેક્ષ્યતિ

ઇષ્ટ્વા માં યજ્ઞ-હૃદયં યજ્ઞૈઃ પુષ્કલ-દક્ષિણૈઃ ।
ભુક્ત્વા ચેહાશિષઃ સત્યા અન્તે માં સંસ્મરિષ્યસિ

તતો ગન્તાસિ મત્-સ્થાનં સર્વ-લોક-નમસ્કૃતમ્ ।
ઉપરિષ્ટાદ્ ઋષિભ્યસ્ ત્વં યતો નાવર્તતે ગતઃ

ભ્પ્_04.09.026।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્ય્ અર્ચિતઃ સ ભગવાન્ અતિદિશ્યાત્મનઃ પદમ્ ।
બાલસ્ય પશ્યતો ધામ સ્વમ્ અગાદ્ ગરુડ-ધ્વજઃ

સો ઽપિ સઙ્કલ્પજં વિષ્ણોઃ પાદ-સેવોપસાદિતમ્ ।
પ્રાપ્ય સઙ્કલ્પ-નિર્વાણં નાતિપ્રીતો ઽભ્યગાત્ પુરમ્

ભ્પ્_04.09.028।0 વિદુર ઉવાચ
સુદુર્લભં યત્ પરમં પદં હરેર્ માયાવિનસ્ તચ્-ચરણાર્ચનાર્જિતમ્ ।
લબ્ધ્વાપ્ય્ અસિદ્ધાર્થમ્ ઇવૈક-જન્મના કથં સ્વમ્ આત્માનમ્ અમન્યતાર્થ-વિત્

ભ્પ્_04.09.029।0 મૈત્રેય ઉવાચ
માતુઃ સપત્ન્યા વાગ્-બાણૈર્ હૃદિ વિદ્ધસ્ તુ તાન્ સ્મરન્ ।
નૈચ્છન્ મુક્તિ-પતેર્ મુક્તિં તસ્માત્ તાપમ્ ઉપેયિવાન્

ભ્પ્_04.09.030।0 ધ્રુવ ઉવાચ
સમાધિના નૈક-ભવેન યત્ પદં વિદુઃ સનન્દાદય ઊર્ધ્વ-રેતસઃ ।
માસૈર્ અહં ષડ્ભિર્ અમુષ્ય પાદયોશ્ છાયામ્ ઉપેત્યાપગતઃ પૃથઙ્-મતિઃ

અહો બત મમાનાત્મ્યં મન્દ-ભાગ્યસ્ય પશ્યત ।
ભવ-ચ્છિદઃ પાદ-મૂલં ગત્વા યાચે યદ્ અન્તવત્

મતિર્ વિદૂષિતા દેવૈઃ પતદ્ભિર્ અસહિષ્ણુભિઃ ।
યો નારદ-વચસ્ તથ્યં નાગ્રાહિષમ્ અસત્તમઃ

દૈવીં માયામ્ ઉપાશ્રિત્ય પ્રસુપ્ત ઇવ ભિન્ન-દૃક્ ।
તપ્યે દ્વિતીયે ઽપ્ય્ અસતિ ભ્રાતૃ-ભ્રાતૃવ્ય-હૃદ્-રુજા

મયૈતત્ પ્રાર્થિતં વ્યર્થં ચિકિત્સેવ ગતાયુષિ ।
પ્રસાદ્ય જગદ્-આત્માનં તપસા દુષ્પ્રસાદનમ્ ।
ભવ-ચ્છિદમ્ અયાચે ઽહં ભવં ભાગ્ય-વિવર્જિતઃ

સ્વારાજ્યં યચ્છતો મૌઢ્યાન્ માનો મે ભિક્ષિતો બત ।
ઈશ્વરાત્ ક્ષીણ-પુણ્યેન ફલી-કારાન્ ઇવાધનઃ

ભ્પ્_04.09.036।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ન વૈ મુકુન્દસ્ય પદારવિન્દયો રજો-જુષસ્ તાત ભવાદૃશા જનાઃ ।
વાઞ્છન્તિ તદ્-દાસ્યમ્ ઋતે ઽર્થમ્ આત્મનો યદૃચ્છયા લબ્ધ-મનઃ-સમૃદ્ધયઃ

આકર્ણ્યાત્મ-જમ્ આયાન્તં સમ્પરેત્ય યથાગતમ્ ।
રાજા ન શ્રદ્દધે ભદ્રમ્ અભદ્રસ્ય કુતો મમ

શ્રદ્ધાય વાક્યં દેવર્ષેર્ હર્ષ-વેગેન ધર્ષિતઃ ।
વાર્તા-હર્તુર્ અતિપ્રીતો હારં પ્રાદાન્ મહા-ધનમ્

સદ્-અશ્વં રથમ્ આરુહ્ય કાર્તસ્વર-પરિષ્કૃતમ્ ।
બ્રાહ્મણૈઃ કુલ-વૃદ્ધૈશ્ ચ પર્યસ્તો ઽમાત્ય-બન્ધુભિઃ

શઙ્ખ-દુન્દુભિ-નાદેન બ્રહ્મ-ઘોષેણ વેણુભિઃ ।
નિશ્ચક્રામ પુરાત્ તૂર્ણમ્ આત્મજાભીક્ષણોત્સુકઃ

સુનીતિઃ સુરુચિશ્ ચાસ્ય મહિષ્યૌ રુક્મ-ભૂષિતે ।
આરુહ્ય શિબિકાં સાર્ધમ્ ઉત્તમેનાભિજગ્મતુઃ

તં દૃષ્ટ્વોપવનાભ્યાશ આયાન્તં તરસા રથાત્ ।
અવરુહ્ય નૃપસ્ તૂર્ણમ્ આસાદ્ય પ્રેમ-વિહ્વલઃ

પરિરેભે ઽઙ્ગજં દોર્ભ્યાં દીર્ઘોત્કણ્ઠ-મનાઃ શ્વસન્ ।
વિષ્વક્સેનાઙ્ઘ્રિ-સંસ્પર્શ- હતાશેષાઘ-બન્ધનમ્

અથાજિઘ્રન્ મુહુર્ મૂર્ધ્નિ શીતૈર્ નયન-વારિભિઃ ।
સ્નાપયામ્ આસ તનયં જાતોદ્દામ-મનોરથઃ

અભિવન્દ્ય પિતુઃ પાદાવ્ આશીર્ભિશ્ ચાભિમન્ત્રિતઃ ।
નનામ માતરૌ શીર્ષ્ણા સત્-કૃતઃ સજ્-જનાગ્રણીઃ

સુરુચિસ્ તં સમુત્થાપ્ય પાદાવનતમ્ અર્ભકમ્ ।
પરિષ્વજ્યાહ જીવેતિ બાષ્પ-ગદ્ગદયા ગિરા

યસ્ય પ્રસન્નો ભગવાન્ગુણૈર્ મૈત્ર્ય્-આદિભિર્ હરિઃ ।
તસ્મૈ નમન્તિ ભૂતાનિ નિમ્નમ્ આપ ઇવ સ્વયમ્

ઉત્તમશ્ ચ ધ્રુવશ્ ચોભાવ્ અન્યોન્યં પ્રેમ-વિહ્વલૌ ।
અઙ્ગ-સઙ્ગાદ્ ઉત્પુલકાવ્ અસ્રૌઘં મુહુર્ ઊહતુઃ

સુનીતિર્ અસ્ય જનની પ્રાણેભ્યો ઽપિ પ્રિયં સુતમ્ ।
ઉપગુહ્ય જહાવ્ આધિં તદ્-અઙ્ગ-સ્પર્શ-નિર્વૃતા

પયઃ સ્તનાભ્યાં સુસ્રાવ નેત્ર-જૈઃ સલિલૈઃ શિવૈઃ ।
તદાભિષિચ્યમાનાભ્યાં વીર વીર-સુવો મુહુઃ

તાં શશંસુર્ જના રાજ્ઞીં દિષ્ટ્યા તે પુત્ર આર્તિ-હા ।
પ્રતિલબ્ધશ્ ચિરં નષ્ટો રક્ષિતા મણ્ડલં ભુવઃ

અભ્યર્ચિતસ્ ત્વયા નૂનં ભગવાન્ પ્રણતાર્તિ-હા ।
યદ્-અનુધ્યાયિનો ધીરા મૃત્યું જિગ્યુઃ સુદુર્જયમ્

લાલ્યમાનં જનૈર્ એવં ધ્રુવં સભ્રાતરં નૃપઃ ।
આરોપ્ય કરિણીં હૃષ્ટઃ સ્તૂયમાનો ઽવિશત્ પુરમ્

તત્ર તત્રોપસઙ્કૢપ્તૈર્ લસન્-મકર-તોરણૈઃ ।
સવૃન્દૈઃ કદલી-સ્તમ્ભૈઃ પૂગ-પોતૈશ્ ચ તદ્-વિધૈઃ

ચૂત-પલ્લવ-વાસઃ-સ્રઙ્- મુક્તા-દામ-વિલમ્બિભિઃ ।
ઉપસ્કૃતં પ્રતિ-દ્વારમ્ અપાં કુમ્ભૈઃ સદીપકૈઃ

પ્રાકારૈર્ ગોપુરાગારૈઃ શાતકુમ્ભ-પરિચ્છદૈઃ ।
સર્વતો ઽલઙ્કૃતં શ્રીમદ્- વિમાન-શિખર-દ્યુભિઃ

મૃષ્ટ-ચત્વર-રથ્યાટ્ટ- માર્ગં ચન્દન-ચર્ચિતમ્ ।
લાજાક્ષતૈઃ પુષ્પ-ફલૈસ્ તણ્ડુલૈર્ બલિભિર્ યુતમ્

ધ્રુવાય પથિ દૃષ્ટાય તત્ર તત્ર પુર-સ્ત્રિયઃ ।
સિદ્ધાર્થાક્ષત-દધ્ય્-અમ્બુ- દૂર્વા-પુષ્પ-ફલાનિ ચ

ઉપજહ્રુઃ પ્રયુઞ્જાના વાત્સલ્યાદ્ આશિષઃ સતીઃ ।
શૃણ્વંસ્ તદ્-વલ્ગુ-ગીતાનિ પ્રાવિશદ્ ભવનં પિતુઃ

મહામણિ-વ્રાતમયે સ તસ્મિન્ ભવનોત્તમે ।
લાલિતો નિતરાં પિત્રા ન્યવસદ્ દિવિ દેવવત્

પયઃ-ફેન-નિભાઃ શય્યા દાન્તા રુક્મ-પરિચ્છદાઃ ।
આસનાનિ મહાર્હાણિ યત્ર રૌક્મા ઉપસ્કરાઃ

યત્ર સ્ફટિક-કુડ્યેષુ મહા-મારકતેષુ ચ ।
મણિ-પ્રદીપા આભાન્તિ લલના-રત્ન-સંયુતાઃ

ઉદ્યાનાનિ ચ રમ્યાણિ વિચિત્રૈર્ અમર-દ્રુમૈઃ ।
કૂજદ્-વિહઙ્ગ-મિથુનૈર્ ગાયન્-મત્ત-મધુવ્રતૈઃ

વાપ્યો વૈદૂર્ય-સોપાનાઃ પદ્મોત્પલ-કુમુદ્-વતીઃ ।
હંસ-કારણ્ડવ-કુલૈર્ જુષ્ટાશ્ ચક્રાહ્વ-સારસૈઃ

ઉત્તાનપાદો રાજર્ષિઃ પ્રભાવં તનયસ્ય તમ્ ।
શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વાદ્ભુતતમં પ્રપેદે વિસ્મયં પરમ્

વીક્ષ્યોઢ-વયસં તં ચ પ્રકૃતીનાં ચ સમ્મતમ્ ।
અનુરક્ત-પ્રજં રાજા ધ્રુવં ચક્રે ભુવઃ પતિમ્

આત્માનં ચ પ્રવયસમ્ આકલય્ય વિશામ્પતિઃ ।
વનં વિરક્તઃ પ્રાતિષ્ઠદ્ વિમૃશન્ન્ આત્મનો ગતિમ્