ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.08

ભ્પ્_04.08.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
સનકાદ્યા નારદશ્ ચ ઋભુર્ હંસો ઽરુણિર્ યતિઃ ।
નૈતે ગૃહાન્ બ્રહ્મ-સુતા હ્ય્ આવસન્ન્ ઊર્ધ્વ-રેતસઃ

મૃષાધર્મસ્ય ભાર્યાસીદ્ દમ્ભં માયાં ચ શત્રુ-હન્ ।
અસૂત મિથુનં તત્ તુ નિરૃતિર્ જગૃહે ઽપ્રજઃ

તયોઃ સમભવલ્ લોભો નિકૃતિશ્ ચ મહા-મતે ।
તાભ્યાં ક્રોધશ્ ચ હિંસા ચ યદ્ દુરુક્તિઃ સ્વસા કલિઃ

દુરુક્તૌ કલિર્ આધત્ત ભયં મૃત્યું ચ સત્તમ ।
તયોશ્ ચ મિથુનં જજ્ઞે યાતના નિરયસ્ તથા

સઙ્ગ્રહેણ મયાખ્યાતઃ પ્રતિસર્ગસ્ તવાનઘ ।
ત્રિઃ શ્રુત્વૈતત્ પુમાન્ પુણ્યં વિધુનોત્ય્ આત્મનો મલમ્

અથાતઃ કીર્તયે વંશં પુણ્ય-કીર્તેઃ કુરૂદ્વહ ।
સ્વાયમ્ભુવસ્યાપિ મનોર્ હરેર્ અંશાંશ-જન્મનઃ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ શતરૂપા-પતેઃ સુતૌ ।
વાસુદેવસ્ય કલયા રક્ષાયાં જગતઃ સ્થિતૌ

જાયે ઉત્તાનપાદસ્ય સુનીતિઃ સુરુચિસ્ તયોઃ ।
સુરુચિઃ પ્રેયસી પત્યુર્ નેતરા યત્-સુતો ધ્રુવઃ

એકદા સુરુચેઃ પુત્રમ્ અઙ્કમ્ આરોપ્ય લાલયન્ ।
ઉત્તમં નારુરુક્ષન્તં ધ્રુવં રાજાભ્યનન્દત

તથા ચિકીર્ષમાણં તં સપત્ન્યાસ્ તનયં ધ્રુવમ્ ।
સુરુચિઃ શૃણ્વતો રાજ્ઞઃ સેર્ષ્યમ્ આહાતિગર્વિતા

ન વત્સ નૃપતેર્ ધિષ્ણ્યં ભવાન્ આરોઢુમ્ અર્હતિ ।
ન ગૃહીતો મયા યત્ ત્વં કુક્ષાવ્ અપિ નૃપાત્મજઃ

બાલો ઽસિ બત નાત્માનમ્ અન્ય-સ્ત્રી-ગર્ભ-સમ્ભૃતમ્ ।
નૂનં વેદ ભવાન્ યસ્ય દુર્લભે ઽર્થે મનોરથઃ

તપસારાધ્ય પુરુષં તસ્યૈવાનુગ્રહેણ મે ।
ગર્ભે ત્વં સાધયાત્માનં યદીચ્છસિ નૃપાસનમ્

ભ્પ્_04.08.014।0 મૈત્રેય ઉવાચ
માતુઃ સપત્ન્યાઃ સ દુરુક્તિ-વિદ્ધઃ શ્વસન્ રુષા દણ્ડ-હતો યથાહિઃ ।
હિત્વા મિષન્તં પિતરં સન્ન-વાચં જગામ માતુઃ પ્રરુદન્ સકાશમ્

તં નિઃશ્વસન્તં સ્ફુરિતાધરોષ્ઠં સુનીતિર્ ઉત્સઙ્ગ ઉદૂહ્ય બાલમ્ ।
નિશમ્ય તત્-પૌર-મુખાન્ નિતાન્તં સા વિવ્યથે યદ્ ગદિતં સપત્ન્યા

સોત્સૃજ્ય ધૈર્યં વિલલાપ શોક- દાવાગ્નિના દાવ-લતેવ બાલા ।
વાક્યં સપત્ન્યાઃ સ્મરતી સરોજ- શ્રિયા દૃશા બાષ્પ-કલામ્ ઉવાહ

દીર્ઘં શ્વસન્તી વૃજિનસ્ય પારમ્ અપશ્યતી બાલકમ્ આહ બાલા ।
મામઙ્ગલં તાત પરેષુ મંસ્થા ભુઙ્ક્તે જનો યત્ પર-દુઃખદસ્ તત્

સત્યં સુરુચ્યાભિહિતં ભવાન્ મે યદ્ દુર્ભગાયા ઉદરે ગૃહીતઃ ।
સ્તન્યેન વૃદ્ધશ્ ચ વિલજ્જતે યાં ભાર્યેતિ વા વોઢુમ્ ઇડસ્પતિર્ મામ્

આતિષ્ઠ તત્ તાત વિમત્સરસ્ ત્વમ્ ઉક્તં સમાત્રાપિ યદ્ અવ્યલીકમ્ ।
આરાધયાધોક્ષજ-પાદ-પદ્મં યદીચ્છસે ઽધ્યાસનમ્ ઉત્તમો યથા

યસ્યાઙ્ઘ્રિ-પદ્મં પરિચર્ય વિશ્વ- વિભાવનાયાત્ત-ગુણાભિપત્તેઃ ।
અજો ઽધ્યતિષ્ઠત્ ખલુ પારમેષ્ઠ્યં પદં જિતાત્મ-શ્વસનાભિવન્દ્યમ્

તથા મનુર્ વો ભગવાન્ પિતામહો યમ્ એક-મત્યા પુરુ-દક્ષિણૈર્ મખૈઃ ।
ઇષ્ટ્વાભિપેદે દુરવાપમ્ અન્યતો ભૌમં સુખં દિવ્યમ્ અથાપવર્ગ્યમ્

તમ્ એવ વત્સાશ્રય ભૃત્ય-વત્સલં મુમુક્ષુભિર્ મૃગ્ય-પદાબ્જ-પદ્ધતિમ્ ।
અનન્ય-ભાવે નિજ-ધર્મ-ભાવિતે મનસ્ય્ અવસ્થાપ્ય ભજસ્વ પૂરુષમ્

નાન્યં તતઃ પદ્મ-પલાશ-લોચનાદ્ દુઃખ-ચ્છિદં તે મૃગયામિ કઞ્ચન ।
યો મૃગ્યતે હસ્ત-ગૃહીત-પદ્મયા શ્રિયેતરૈર્ અઙ્ગ વિમૃગ્યમાણયા

ભ્પ્_04.08.024।0 મૈત્રેય ઉવાચ
એવં સઞ્જલ્પિતં માતુર્ આકર્ણ્યાર્થાગમં વચઃ ।
સન્નિયમ્યાત્મનાત્માનં નિશ્ચક્રામ પિતુઃ પુરાત્

નારદસ્ તદ્ ઉપાકર્ણ્ય જ્ઞાત્વા તસ્ય ચિકીર્ષિતમ્ ।
સ્પૃષ્ટ્વા મૂર્ધન્ય્ અઘ-ઘ્નેન પાણિના પ્રાહ વિસ્મિતઃ

અહો તેજઃ ક્ષત્રિયાણાં માન-ભઙ્ગમ્ અમૃષ્યતામ્ ।
બાલો ઽપ્ય્ અયં હૃદા ધત્તે યત્ સમાતુર્ અસદ્-વચઃ

ભ્પ્_04.08.027।0 નારદ ઉવાચ
નાધુનાપ્ય્ અવમાનં તે સમ્માનં વાપિ પુત્રક ।
લક્ષયામઃ કુમારસ્ય સક્તસ્ય ક્રીડનાદિષુ

વિકલ્પે વિદ્યમાને ઽપિ ન હ્ય્ અસન્તોષ-હેતવઃ ।
પુંસો મોહમ્ ઋતે ભિન્ના યલ્ લોકે નિજ-કર્મભિઃ

પરિતુષ્યેત્ તતસ્ તાત તાવન્-માત્રેણ પૂરુષઃ ।
દૈવોપસાદિતં યાવદ્ વીક્ષ્યેશ્વર-ગતિં બુધઃ

અથ માત્રોપદિષ્ટેન યોગેનાવરુરુત્સસિ ।
યત્-પ્રસાદં સ વૈ પુંસાં દુરારાધ્યો મતો મમ

મુનયઃ પદવીં યસ્ય નિઃસઙ્ગેનોરુ-જન્મભિઃ ।
ન વિદુર્ મૃગયન્તો ઽપિ તીવ્ર-યોગ-સમાધિના

અતો નિવર્તતામ્ એષ નિર્બન્ધસ્ તવ નિષ્ફલઃ ।
યતિષ્યતિ ભવાન્ કાલે શ્રેયસાં સમુપસ્થિતે

યસ્ય યદ્ દૈવ-વિહિતં સ તેન સુખ-દુઃખયોઃ ।
આત્માનં તોષયન્ દેહી તમસઃ પારમ્ ઋચ્છતિ

ગુણાધિકાન્ મુદં લિપ્સેદ્ અનુક્રોશં ગુણાધમાત્ ।
મૈત્રીં સમાનાદ્ અન્વિચ્છેન્ ન તાપૈર્ અભિભૂયતે

ભ્પ્_04.08.035।0 ધ્રુવ ઉવાચ
સો ઽયં શમો ભગવતા સુખ-દુઃખ-હતાત્મનામ્ ।
દર્શિતઃ કૃપયા પુંસાં દુર્દર્શો ઽસ્મદ્-વિધૈસ્ તુ યઃ

અથાપિ મે ઽવિનીતસ્ય ક્ષાત્ત્રં ઘોરમ્ ઉપેયુષઃ ।
સુરુચ્યા દુર્વચો-બાણૈર્ ન ભિન્ને શ્રયતે હૃદિ

પદં ત્રિ-ભુવનોત્કૃષ્ટં જિગીષોઃ સાધુ વર્ત્મ મે ।
બ્રૂહ્ય્ અસ્મત્-પિતૃભિર્ બ્રહ્મન્ન્ અન્યૈર્ અપ્ય્ અનધિષ્ઠિતમ્

નૂનં ભવાન્ ભગવતો યો ઽઙ્ગજઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
વિતુદન્ન્ અટતે વીણાં હિતાય જગતો ઽર્કવત્

ભ્પ્_04.08.039।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉદાહૃતમ્ આકર્ણ્ય ભગવાન્ નારદસ્ તદા ।
પ્રીતઃ પ્રત્યાહ તં બાલં સદ્-વાક્યમ્ અનુકમ્પયા

ભ્પ્_04.08.040।0 નારદ ઉવાચ
જનન્યાભિહિતઃ પન્થાઃ સ વૈ નિઃશ્રેયસસ્ય તે ।
ભગવાન્ વાસુદેવસ્ તં ભજ તં પ્રવણાત્મના

ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાખ્યં ય ઇચ્છેચ્ છ્રેય આત્મનઃ ।
એકં હ્ય્ એવ હરેસ્ તત્ર કારણં પાદ-સેવનમ્

તત્ તાત ગચ્છ ભદ્રં તે યમુનાયાસ્ તટં શુચિ ।
પુણ્યં મધુવનં યત્ર સાન્નિધ્યં નિત્યદા હરેઃ

સ્નાત્વાનુસવનં તસ્મિન્ કાલિન્દ્યાઃ સલિલે શિવે ।
કૃત્વોચિતાનિ નિવસન્ન્ આત્મનઃ કલ્પિતાસનઃ

પ્રાણાયામેન ત્રિ-વૃતા પ્રાણેન્દ્રિય-મનો-મલમ્ ।
શનૈર્ વ્યુદસ્યાભિધ્યાયેન્ મનસા ગુરુણા ગુરુમ્

પ્રસાદાભિમુખં શશ્વત્ પ્રસન્ન-વદનેક્ષણમ્ ।
સુનાસં સુભ્રુવં ચારુ- કપોલં સુર-સુન્દરમ્

તરુણં રમણીયાઙ્ગમ્ અરુણોષ્ઠેક્ષણાધરમ્ ।
પ્રણતાશ્રયણં નૃમ્ણં શરણ્યં કરુણાર્ણવમ્

શ્રીવત્સાઙ્કં ઘન-શ્યામં પુરુષં વન-માલિનમ્ ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મૈર્ અભિવ્યક્ત-ચતુર્ભુજમ્

કિરીટિનં કુણ્ડલિનં કેયૂર-વલયાન્વિતમ્ ।
કૌસ્તુભાભરણ-ગ્રીવં પીત-કૌશેય-વાસસમ્

કાઞ્ચી-કલાપ-પર્યસ્તં લસત્-કાઞ્ચન-નૂપુરમ્ ।
દર્શનીયતમં શાન્તં મનો-નયન-વર્ધનમ્

પદ્ભ્યાં નખ-મણિ-શ્રેણ્યા વિલસદ્ભ્યાં સમર્ચતામ્ ।
હૃત્-પદ્મ-કર્ણિકા-ધિષ્ણ્યમ્ આક્રમ્યાત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્

સ્મયમાનમ્ અભિધ્યાયેત્ સાનુરાગાવલોકનમ્ ।
નિયતેનૈક-ભૂતેન મનસા વરદર્ષભમ્

એવં ભગવતો રૂપં સુભદ્રં ધ્યાયતો મનઃ ।
નિર્વૃત્યા પરયા તૂર્ણં સમ્પન્નં ન નિવર્તતે

જપશ્ ચ પરમો ગુહ્યઃ શ્રૂયતાં મે નૃપાત્મજ ।
યં સપ્ત-રાત્રં પ્રપઠન્ પુમાન્ પશ્યતિ ખેચરાન્

ભ્પ્_04.08.054।0 ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય
મન્ત્રેણાનેન દેવસ્ય કુર્યાદ્ દ્રવ્યમયીં બુધઃ ।
સપર્યાં વિવિધૈર્ દ્રવ્યૈર્ દેશ-કાલ-વિભાગવિત્

સલિલૈઃ શુચિભિર્ માલ્યૈર્ વન્યૈર્ મૂલ-ફલાદિભિઃ ।
શસ્તાઙ્કુરાંશુકૈશ્ ચાર્ચેત્ તુલસ્યા પ્રિયયા પ્રભુમ્

લબ્ધ્વા દ્રવ્યમયીમ્ અર્ચાં ક્ષિત્ય્-અમ્બ્વ્-આદિષુ વાર્ચયેત્ ।
આભૃતાત્મા મુનિઃ શાન્તો યત-વાઙ્ મિત-વન્ય-ભુક્

સ્વેચ્છાવતાર-ચરિતૈર્ અચિન્ત્ય-નિજ-માયયા ।
કરિષ્યત્ય્ ઉત્તમશ્લોકસ્ તદ્ ધ્યાયેદ્ ધૃદયઙ્-ગમમ્

પરિચર્યા ભગવતો યાવત્યઃ પૂર્વ-સેવિતાઃ ।
તા મન્ત્ર-હૃદયેનૈવ પ્રયુઞ્જ્યાન્ મન્ત્ર-મૂર્તયે

એવં કાયેન મનસા વચસા ચ મનો-ગતમ્ ।
પરિચર્યમાણો ભગવાન્ ભક્તિમત્-પરિચર્યયા

પુંસામ્ અમાયિનાં સમ્યગ્ ભજતાં ભાવ-વર્ધનઃ ।
શ્રેયો દિશત્ય્ અભિમતં યદ્ ધર્માદિષુ દેહિનામ્

વિરક્તશ્ ચેન્દ્રિય-રતૌ ભક્તિ-યોગેન ભૂયસા ।
તં નિરન્તર-ભાવેન ભજેતાદ્ધા વિમુક્તયે

ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તં પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ નૃપાર્ભકઃ ।
યયૌ મધુવનં પુણ્યં હરેશ્ ચરણ-ચર્ચિતમ્

તપો-વનં ગતે તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટો ઽન્તઃ-પુરં મુનિઃ ।
અર્હિતાર્હણકો રાજ્ઞા સુખાસીન ઉવાચ તમ્

ભ્પ્_04.08.064।0 નારદ ઉવાચ
રાજન્ કિં ધ્યાયસે દીર્ઘં મુખેન પરિશુષ્યતા ।
કિં વા ન રિષ્યતે કામો ધર્મો વાર્થેન સંયુતઃ

ભ્પ્_04.08.065।0 રાજોવાચ
સુતો મે બાલકો બ્રહ્મન્ સ્ત્રૈણેનાકરુણાત્મના ।
નિર્વાસિતઃ પઞ્ચ-વર્ષઃ સહ માત્રા મહાન્ કવિઃ

અપ્ય્ અનાથં વને બ્રહ્મન્ મા સ્માદન્ત્ય્ અર્ભકં વૃકાઃ ।
શ્રાન્તં શયાનં ક્ષુધિતં પરિમ્લાન-મુખામ્બુજમ્

અહો મે બત દૌરાત્મ્યં સ્ત્રી-જિતસ્યોપધારય ।
યો ઽઙ્કં પ્રેમ્ણારુરુક્ષન્તં નાભ્યનન્દમ્ અસત્તમઃ

ભ્પ્_04.08.068।0 નારદ ઉવાચ
મા મા શુચઃ સ્વ-તનયં દેવ-ગુપ્તં વિશામ્પતે ।
તત્-પ્રભાવમ્ અવિજ્ઞાય પ્રાવૃઙ્ક્તે યદ્-યશો જગત્

સુદુષ્કરં કર્મ કૃત્વા લોક-પાલૈર્ અપિ પ્રભુઃ ।
ઐષ્યત્ય્ અચિરતો રાજન્ યશો વિપુલયંસ્ તવ

ભ્પ્_04.08.070।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ દેવર્ષિણા પ્રોક્તં વિશ્રુત્ય જગતી-પતિઃ ।
રાજ-લક્ષ્મીમ્ અનાદૃત્ય પુત્રમ્ એવાન્વચિન્તયત્

તત્રાભિષિક્તઃ પ્રયતસ્ તામ્ ઉપોષ્ય વિભાવરીમ્ ।
સમાહિતઃ પર્યચરદ્ ઋષ્ય્-આદેશેન પૂરુષમ્

ત્રિ-રાત્રાન્તે ત્રિ-રાત્રાન્તે કપિત્થ-બદરાશનઃ ।
આત્મ-વૃત્ત્ય્-અનુસારેણ માસં નિન્યે ઽર્ચયન્ હરિમ્

દ્વિતીયં ચ તથા માસં ષષ્ઠે ષષ્ઠે ઽર્ભકો દિને ।
તૃણ-પર્ણાદિભિઃ શીર્ણૈઃ કૃતાન્નો ઽભ્યર્ચયન્ વિભુમ્

તૃતીયં ચાનયન્ માસં નવમે નવમે ઽહનિ ।
અબ્-ભક્ષ ઉત્તમશ્લોકમ્ ઉપાધાવત્ સમાધિના

ચતુર્થમ્ અપિ વૈ માસં દ્વાદશે દ્વાદશે ઽહનિ ।
વાયુ-ભક્ષો જિત-શ્વાસો ધ્યાયન્ દેવમ્ અધારયત્

પઞ્ચમે માસ્ય્ અનુપ્રાપ્તે જિત-શ્વાસો નૃપાત્મજઃ ।
ધ્યાયન્ બ્રહ્મ પદૈકેન તસ્થૌ સ્થાણુર્ ઇવાચલઃ

સર્વતો મન આકૃષ્ય હૃદિ ભૂતેન્દ્રિયાશયમ્ ।
ધ્યાયન્ ભગવતો રૂપં નાદ્રાક્ષીત્ કિઞ્ચનાપરમ્

આધારં મહદ્-આદીનાં પ્રધાન-પુરુષેશ્વરમ્ ।
બ્રહ્મ ધારયમાણસ્ય ત્રયો લોકાશ્ ચકમ્પિરે

યદૈક-પાદેન સ પાર્થિવાર્ભકસ્ તસ્થૌ તદ્-અઙ્ગુષ્ઠ-નિપીડિતા મહી ।
નનામ તત્રાર્ધમ્ ઇભેન્દ્ર-ધિષ્ઠિતા તરીવ સવ્યેતરતઃ પદે પદે

તસ્મિન્ન્ અભિધ્યાયતિ વિશ્વમ્ આત્મનો દ્વારં નિરુધ્યાસુમ્ અનન્યયા ધિયા ।
લોકા નિરુચ્છ્વાસ-નિપીડિતા ભૃશં સ-લોક-પાલાઃ શરણં યયુર્ હરિમ્

ભ્પ્_04.08.081।0 દેવા ઊચુઃ
નૈવં વિદામો ભગવન્ પ્રાણ-રોધં ચરાચરસ્યાખિલ-સત્ત્વ-ધામ્નઃ ।
વિધેહિ તન્ નો વૃજિનાદ્ વિમોક્ષં પ્રાપ્તા વયં ત્વાં શરણં શરણ્યમ્

ભ્પ્_04.08.082।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
મા ભૈષ્ટ બાલં તપસો દુરત્યયાન્ નિવર્તયિષ્યે પ્રતિયાત સ્વ-ધામ ।
યતો હિ વઃ પ્રાણ-નિરોધ આસીદ્ ઔત્તાનપાદિર્ મયિ સઙ્ગતાત્મા