ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 04.07

ભ્પ્_04.07.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્ય્ અજેનાનુનીતેન ભવેન પરિતુષ્યતા ।
અભ્યધાયિ મહા-બાહો પ્રહસ્ય શ્રૂયતામ્ ઇતિ

ભ્પ્_04.07.002।0 મહાદેવ ઉવાચ
નાઘં પ્રજેશ બાલાનાં વર્ણયે નાનુચિન્તયે ।
દેવ-માયાભિભૂતાનાં દણ્ડસ્ તત્ર ધૃતો મયા

પ્રજાપતેર્ દગ્ધ-શીર્ષ્ણો ભવત્વ્ અજ-મુખં શિરઃ ।
મિત્રસ્ય ચક્ષુષેક્ષેત ભાગં સ્વં બર્હિષો ભગઃ

પૂષા તુ યજમાનસ્ય દદ્ભિર્ જક્ષતુ પિષ્ટ-ભુક્ ।
દેવાઃ પ્રકૃત-સર્વાઙ્ગા યે મ ઉચ્છેષણં દદુઃ

બાહુભ્યામ્ અશ્વિનોઃ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં કૃત-બાહવઃ ।
ભવન્ત્વ્ અધ્વર્યવશ્ ચાન્યે બસ્ત-શ્મશ્રુર્ ભૃગુર્ ભવેત્

ભ્પ્_04.07.006।0 મૈત્રેય ઉવાચ
તદા સર્વાણિ ભૂતાનિ શ્રુત્વા મીઢુષ્ટમોદિતમ્ ।
પરિતુષ્ટાત્મભિસ્ તાત સાધુ સાધ્વ્ ઇત્ય્ અથાબ્રુવન્

તતો મીઢ્વાંસમ્ આમન્ત્ર્ય શુનાસીરાઃ સહર્ષિભિઃ ।
ભૂયસ્ તદ્ દેવ-યજનં સ-મીઢ્વદ્-વેધસો યયુઃ

વિધાય કાર્ત્સ્ન્યેન ચ તદ્ યદ્ આહ ભગવાન્ ભવઃ ।
સન્દધુઃ કસ્ય કાયેન સવનીય-પશોઃ શિરઃ

સન્ધીયમાને શિરસિ દક્ષો રુદ્રાભિવીક્ષિતઃ ।
સદ્યઃ સુપ્ત ઇવોત્તસ્થૌ દદૃશે ચાગ્રતો મૃડમ્

તદા વૃષધ્વજ-દ્વેષ- કલિલાત્મા પ્રજાપતિઃ ।
શિવાવલોકાદ્ અભવચ્ છરદ્-ધ્રદ ઇવામલઃ

ભવ-સ્તવાય કૃત-ધીર્ નાશક્નોદ્ અનુરાગતઃ ।
ઔત્કણ્ઠ્યાદ્ બાષ્પ-કલયા સમ્પરેતાં સુતાં સ્મરન્

કૃચ્છ્રાત્ સંસ્તભ્ય ચ મનઃ પ્રેમ-વિહ્વલિતઃ સુધીઃ ।
શશંસ નિર્વ્યલીકેન ભાવેનેશં પ્રજાપતિઃ

ભ્પ્_04.07.013।0 દક્ષ ઉવાચ
ભૂયાન્ અનુગ્રહ અહો ભવતા કૃતો મે $ દણ્ડસ્ ત્વયા મયિ ભૃતો યદ્ અપિ પ્રલબ્ધઃ &
ભૂયાન્ અનુગ્રહ અહો ભવતા કૃતો મે $ દણ્ડસ્ ત્વયા મયિ ભૃતો યદ્ અપિ પ્રલબ્ધઃ &
ન બ્રહ્મ-બન્ધુષુ ચ વાં ભગવન્ન્ અવજ્ઞા % તુભ્યં હરેશ્ ચ કુત એવ ધૃત-વ્રતેષુ ॥ ભ્પ્_04.07.013* ॥
વિદ્યા-તપો-વ્રત-ધરાન્ મુખતઃ સ્મ વિપ્રાન્ $ બ્રહ્માત્મ-તત્ત્વમ્ અવિતું પ્રથમં ત્વમ્ અસ્રાક્ &
વિદ્યા-તપો-વ્રત-ધરાન્ મુખતઃ સ્મ વિપ્રાન્ $ બ્રહ્માત્મ-તત્ત્વમ્ અવિતું પ્રથમં ત્વમ્ અસ્રાક્ &
તદ્ બ્રાહ્મણાન્ પરમ સર્વ-વિપત્સુ પાસિ % પાલઃ પશૂન્ ઇવ વિભો પ્રગૃહીત-દણ્ડઃ ॥ ભ્પ્_04.07.014* ॥
યો ઽસૌ મયાવિદિત-તત્ત્વ-દૃશા સભાયાં $ ક્ષિપ્તો દુરુક્તિ-વિશિખૈર્ વિગણય્ય તન્ મામ્ &
યો ઽસૌ મયાવિદિત-તત્ત્વ-દૃશા સભાયાં $ ક્ષિપ્તો દુરુક્તિ-વિશિખૈર્ વિગણય્ય તન્ મામ્ &
અર્વાક્ પતન્તમ્ અર્હત્તમ-નિન્દયાપાદ્ % દૃષ્ટ્યાર્દ્રયા સ ભગવાન્ સ્વ-કૃતેન તુષ્યેત્ ॥ ભ્પ્_04.07.015*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
ક્ષમાપ્યૈવં સ મીઢ્વાંસં બ્રહ્મણા ચાનુમન્ત્રિતઃ ।
કર્મ સન્તાનયામ્ આસ સોપાધ્યાયર્ત્વિગ્-આદિભિઃ

વૈષ્ણવં યજ્ઞ-સન્તત્યૈ ત્રિ-કપાલં દ્વિજોત્તમાઃ ।
પુરોડાશં નિરવપન્ વીર-સંસર્ગ-શુદ્ધયે

અધ્વર્યુણાત્ત-હવિષા યજમાનો વિશામ્પતે ।
ધિયા વિશુદ્ધયા દધ્યૌ તથા પ્રાદુરભૂદ્ ધરિઃ

તદા સ્વ-પ્રભયા તેષાં દ્યોતયન્ત્યા દિશો દશ ।
મુષ્ણંસ્ તેજ ઉપાનીતસ્ તાર્ક્ષ્યેણ સ્તોત્ર-વાજિના

શ્યામો હિરણ્ય-રશનો ઽર્ક-કિરીટ-જુષ્ટો $ નીલાલક-ભ્રમર-મણ્ડિત-કુણ્ડલાસ્યઃ &અમ્પ્;
શઙ્ખાબ્જ-ચક્ર-શર-ચાપ-ગદાસિ-ચર્મ- % વ્યગ્રૈર્ હિરણ્મય-ભુજૈર્ ઇવ કર્ણિકારઃ ॥ ભ્પ્_04.07.020* ॥
વક્ષસ્ય્ અધિશ્રિત-વધૂર્ વન-માલ્ય્ ઉદાર- $ હાસાવલોક-કલયા રમયંશ્ ચ વિશ્વમ્ &
વક્ષસ્ય્ અધિશ્રિત-વધૂર્ વન-માલ્ય્ ઉદાર- $ હાસાવલોક-કલયા રમયંશ્ ચ વિશ્વમ્ &
પાર્શ્વ-ભ્રમદ્-વ્યજન-ચામર-રાજ-હંસઃ % શ્વેતાતપત્ર-શશિનોપરિ રજ્યમાનઃ ॥ ભ્પ્_04.07.021* ॥
તમ્ ઉપાગતમ્ આલક્ષ્ય સર્વે સુર-ગણાદયઃ ।
પ્રણેમુઃ સહસોત્થાય બ્રહ્મેન્દ્ર-ત્ર્યક્ષ-નાયકાઃ

તત્-તેજસા હત-રુચઃ સન્ન-જિહ્વાઃ સ-સાધ્વસાઃ ।
મૂર્ધ્ના ધૃતાઞ્જલિ-પુટા ઉપતસ્થુર્ અધોક્ષજમ્

અપ્ય્ અર્વાગ્-વૃત્તયો યસ્ય મહિ ત્વ્ આત્મભુવ્-આદયઃ ।
યથા-મતિ ગૃણન્તિ સ્મ કૃતાનુગ્રહ-વિગ્રહમ્

દક્ષો ગૃહીતાર્હણ-સાદનોત્તમં $ યજ્ઞેશ્વરં વિશ્વ-સૃજાં પરં ગુરુમ્ &અમ્પ્;
સુનન્દ-નન્દાદ્ય્-અનુગૈર્ વૃતં મુદા % ગૃણન્ પ્રપેદે પ્રયતઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ભ્પ્_04.07.025*

0 દક્ષ ઉવાચ
શુદ્ધં સ્વ-ધામ્ન્ય્ ઉપરતાખિલ-બુદ્ધ્ય્-અવસ્થં $ ચિન્-માત્રમ્ એકમ્ અભયં પ્રતિષિધ્ય માયામ્ &
શુદ્ધં સ્વ-ધામ્ન્ય્ ઉપરતાખિલ-બુદ્ધ્ય્-અવસ્થં $ ચિન્-માત્રમ્ એકમ્ અભયં પ્રતિષિધ્ય માયામ્ &
તિષ્ઠંસ્ તયૈવ પુરુષત્વમ્ ઉપેત્ય તસ્યામ્ % આસ્તે ભવાન્ અપરિશુદ્ધ ઇવાત્મ-તન્ત્રઃ ॥ ભ્પ્_04.07.026*

0 ઋત્વિજ ઊચુઃ
તત્ત્વં ન તે વયમ્ અનઞ્જન રુદ્ર-શાપાત્ $ કર્મણ્ય્ અવગ્રહ-ધિયો ભગવન્ વિદામઃ &
તત્ત્વં ન તે વયમ્ અનઞ્જન રુદ્ર-શાપાત્ $ કર્મણ્ય્ અવગ્રહ-ધિયો ભગવન્ વિદામઃ &
ધર્મોપલક્ષણમ્ ઇદં ત્રિવૃદ્ અધ્વરાખ્યં % જ્ઞાતં યદ્-અર્થમ્ અધિદૈવમ્ અદો વ્યવસ્થાઃ ॥ ભ્પ્_04.07.027*

0 સદસ્યા ઊચુઃ
ઉત્પત્ત્ય્-અધ્વન્ય્ અશરણ ઉરુ-ક્લેશ-દુર્ગે ઽન્તકોગ્ર- $ વ્યાલાન્વિષ્ટે વિષય-મૃગ-તૃષ્ય્ આત્મ-ગેહોરુ-ભારઃ &
ઉત્પત્ત્ય્-અધ્વન્ય્ અશરણ ઉરુ-ક્લેશ-દુર્ગે ઽન્તકોગ્ર- $ વ્યાલાન્વિષ્ટે વિષય-મૃગ-તૃષ્ય્ આત્મ-ગેહોરુ-ભારઃ &
દ્વન્દ્વ-શ્વભ્રે ખલ-મૃગ-ભયે શોક-દાવે ઽજ્ઞ-સાર્થઃ % પાદૌકસ્ તે શરણદ કદા યાતિ કામોપસૃષ્ટઃ ॥ ભ્પ્_04.07.028*

0 રુદ્ર ઉવાચ
તવ વરદ વરાઙ્ઘ્રાવ્ આશિષેહાખિલાર્થે $ હ્ય્ અપિ મુનિભિર્ અસક્તૈર્ આદરેણાર્હણીયે &
તવ વરદ વરાઙ્ઘ્રાવ્ આશિષેહાખિલાર્થે $ હ્ય્ અપિ મુનિભિર્ અસક્તૈર્ આદરેણાર્હણીયે &
યદિ રચિત-ધિયં માવિદ્ય-લોકો ઽપવિદ્ધં % જપતિ ન ગણયે તત્ ત્વત્-પરાનુગ્રહેણ ॥ ભ્પ્_04.07.029*

0 ભૃગુર્ ઉવાચ
યન્ માયયા ગહનયાપહૃતાત્મ-બોધા $ બ્રહ્માદયસ્ તનુ-ભૃતસ્ તમસિ સ્વપન્તઃ &
યન્ માયયા ગહનયાપહૃતાત્મ-બોધા $ બ્રહ્માદયસ્ તનુ-ભૃતસ્ તમસિ સ્વપન્તઃ &
નાત્મન્-શ્રિતં તવ વિદન્ત્ય્ અધુનાપિ તત્ત્વં % સો ઽયં પ્રસીદતુ ભવાન્ પ્રણતાત્મ-બન્ધુઃ ॥ ભ્પ્_04.07.030*
0 બ્રહ્મોવાચ
નૈતત્ સ્વરૂપં ભવતો ઽસૌ પદાર્થ- ભેદ-ગ્રહૈઃ પુરુષો યાવદ્ ઈક્ષેત્ ।
જ્ઞાનસ્ય ચાર્થસ્ય ગુણસ્ય ચાશ્રયો માયામયાદ્ વ્યતિરિક્તો મતસ્ ત્વમ્

ભ્પ્_04.07.032।0 ઇન્દ્ર ઉવાચ
ઇદમ્ અપ્ય્ અચ્યુત વિશ્વ-ભાવનં વપુર્ આનન્દ-કરં મનો-દૃશામ્ ।
સુર-વિદ્વિટ્-ક્ષપણૈર્ ઉદાયુધૈર્ ભુજ-દણ્ડૈર્ ઉપપન્નમ્ અષ્ટભિઃ

ભ્પ્_04.07.033।0 પત્ન્ય ઊચુઃ
યજ્ઞો ઽયં તવ યજનાય કેન સૃષ્ટો વિધ્વસ્તઃ પશુપતિનાદ્ય દક્ષ-કોપાત્ ।
તં નસ્ ત્વં શવ-શયનાભ-શાન્ત-મેધં યજ્ઞાત્મન્ નલિન-રુચા દૃશા પુનીહિ

ભ્પ્_04.07.034।0 ઋષય ઊચુઃ
અનન્વિતં તે ભગવન્ વિચેષ્ટિતં યદ્ આત્મના ચરસિ હિ કર્મ નાજ્યસે ।
વિભૂતયે યત ઉપસેદુર્ ઈશ્વરીં ન મન્યતે સ્વયમ્ અનુવર્તતીં ભવાન્

ભ્પ્_04.07.035।0 સિદ્ધા ઊચુઃ
અયં ત્વત્-કથા-મૃષ્ટ-પીયૂષ-નદ્યાં મનો-વારણઃ ક્લેશ-દાવાગ્નિ-દગ્ધઃ ।
તૃષાર્તો ઽવગાઢો ન સસ્માર દાવં ન નિષ્ક્રામતિ બ્રહ્મ-સમ્પન્નવન્ નઃ

ભ્પ્_04.07.036।0 યજમાન્ય્ ઉવાચ
સ્વાગતં તે પ્રસીદેશ તુભ્યં નમઃ શ્રીનિવાસ શ્રિયા કાન્તયા ત્રાહિ નઃ ।
ત્વામ્ ઋતે ઽધીશ નાઙ્ગૈર્ મખઃ શોભતે શીર્ષ-હીનઃ ક-બન્ધો યથા પુરુષઃ

ભ્પ્_04.07.037।0 લોકપાલા ઊચુઃ
દૃષ્ટઃ કિં નો દૃગ્ભિર્ અસદ્-ગ્રહૈસ્ ત્વં પ્રત્યગ્-દ્રષ્ટા દૃશ્યતે યેન વિશ્વમ્ ।
માયા હ્ય્ એષા ભવદીયા હિ ભૂમન્ યસ્ ત્વં ષષ્ઠઃ પઞ્ચભિર્ ભાસિ ભૂતૈઃ

ભ્પ્_04.07.038।0 યોગેશ્વરા ઊચુઃ
પ્રેયાન્ ન તે ઽન્યો ઽસ્ત્ય્ અમુતસ્ ત્વયિ પ્રભો વિશ્વાત્મનીક્ષેન્ ન પૃથગ્ ય આત્મનઃ ।
અથાપિ ભક્ત્યેશ તયોપધાવતામ્ અનન્ય-વૃત્ત્યાનુગૃહાણ વત્સલ

જગદ્-ઉદ્ભવ-સ્થિતિ-લયેષુ દૈવતો બહુ-ભિદ્યમાન-ગુણયાત્મ-માયયા ।
રચિતાત્મ-ભેદ-મતયે સ્વ-સંસ્થયા વિનિવર્તિત-ભ્રમ-ગુણાત્મને નમઃ

ભ્પ્_04.07.040।0 બ્રહ્મોવાચ
નમસ્ તે શ્રિત-સત્ત્વાય ધર્માદીનાં ચ સૂતયે ।
નિર્ગુણાય ચ યત્-કાષ્ઠાં નાહં વેદાપરે ઽપિ ચ

ભ્પ્_04.07.041।0 અગ્નિર્ ઉવાચ
યત્-તેજસાહં સુસમિદ્ધ-તેજા હવ્યં વહે સ્વધ્વર આજ્ય-સિક્તમ્ ।
તં યજ્ઞિયં પઞ્ચ-વિધં ચ પઞ્ચભિઃ સ્વિષ્ટં યજુર્ભિઃ પ્રણતો ઽસ્મિ યજ્ઞમ્

ભ્પ્_04.07.042।0 દેવા ઊચુઃ
પુરા કલ્પાપાયે સ્વ-કૃતમ્ ઉદરી-કૃત્ય વિકૃતં $ ત્વમ્ એવાદ્યસ્ તસ્મિન્ સલિલ ઉરગેન્દ્રાધિશયને &
પુરા કલ્પાપાયે સ્વ-કૃતમ્ ઉદરી-કૃત્ય વિકૃતં $ ત્વમ્ એવાદ્યસ્ તસ્મિન્ સલિલ ઉરગેન્દ્રાધિશયને &
પુમાન્ શેષે સિદ્ધૈર્ હૃદિ વિમૃશિતાધ્યાત્મ-પદવિઃ % સ એવાદ્યાક્ષ્ણોર્ યઃ પથિ ચરસિ ભૃત્યાન્ અવસિ નઃ ॥ ભ્પ્_04.07.042*
0 ગન્ધર્વા ઊચુઃ
અંશાંશાસ્ તે દેવ મરીચ્ય્-આદય એતે બ્રહ્મેન્દ્રાદ્યા દેવ-ગણા રુદ્ર-પુરોગાઃ ।
ક્રીડા-ભાણ્ડં વિશ્વમ્ ઇદં યસ્ય વિભૂમન્ તસ્મૈ નિત્યં નાથ નમસ્ તે કરવામ

ભ્પ્_04.07.044।0 વિદ્યાધરા ઊચુઃ
ત્વન્-માયયાર્થમ્ અભિપદ્ય કલેવરે ઽસ્મિન્ $ કૃત્વા મમાહમ્ ઇતિ દુર્મતિર્ ઉત્પથૈઃ સ્વૈઃ &
ત્વન્-માયયાર્થમ્ અભિપદ્ય કલેવરે ઽસ્મિન્ $ કૃત્વા મમાહમ્ ઇતિ દુર્મતિર્ ઉત્પથૈઃ સ્વૈઃ &
ક્ષિપ્તો ઽપ્ય્ અસદ્-વિષય-લાલસ આત્મ-મોહં % યુષ્મત્-કથામૃત-નિષેવક ઉદ્વ્યુદસ્યેત્ ॥ ભ્પ્_04.07.044*
0 બ્રાહ્મણા ઊચુઃ
ત્વં ક્રતુસ્ ત્વં હવિસ્ ત્વં હુતાશઃ સ્વયં ત્વં હિ મન્ત્રઃ સમિદ્-દર્ભ-પાત્રાણિ ચ ।
ત્વં સદસ્યર્ત્વિજો દમ્પતી દેવતા અગ્નિહોત્રં સ્વધા સોમ આજ્યં પશુઃ

ત્વં પુરા ગાં રસાયા મહા-સૂકરો દંષ્ટ્રયા પદ્મિનીં વારણેન્દ્રો યથા ।
સ્તૂયમાનો નદલ્ લીલયા યોગિભિર્ વ્યુજ્જહર્થ ત્રયી-ગાત્ર યજ્ઞ-ક્રતુઃ

સ પ્રસીદ ત્વમ્ અસ્માકમ્ આકાઙ્ક્ષતાં દર્શનં તે પરિભ્રષ્ટ-સત્-કર્મણામ્ ।
કીર્ત્યમાને નૃભિર્ નામ્નિ યજ્ઞેશ તે યજ્ઞ-વિઘ્નાઃ ક્ષયં યાન્તિ તસ્મૈ નમઃ

ભ્પ્_04.07.048।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ દક્ષઃ કવિર્ યજ્ઞં ભદ્ર રુદ્રાભિમર્શિતમ્ ।
કીર્ત્યમાને હૃષીકેશે સન્નિન્યે યજ્ઞ-ભાવને

ભગવાન્ સ્વેન ભાગેન સર્વાત્મા સર્વ-ભાગ-ભુક્ ।
દક્ષં બભાષ આભાષ્ય પ્રીયમાણ ઇવાનઘ

ભ્પ્_04.07.050।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અહં બ્રહ્મા ચ શર્વશ્ ચ જગતઃ કારણં પરમ્ ।
આત્મેશ્વર ઉપદ્રષ્ટા સ્વયન્-દૃગ્ અવિશેષણઃ

આત્મ-માયાં સમાવિશ્ય સો ઽહં ગુણમયીં દ્વિજ ।
સૃજન્ રક્ષન્ હરન્ વિશ્વં દધ્રે સંજ્ઞાં ક્રિયોચિતામ્

તસ્મિન્ બ્રહ્મણ્ય્ અદ્વિતીયે કેવલે પરમાત્મનિ ।
બ્રહ્મ-રુદ્રૌ ચ ભૂતાનિ ભેદેનાજ્ઞો ઽનુપશ્યતિ

યથા પુમાન્ ન સ્વાઙ્ગેષુ શિરઃ-પાણ્ય્-આદિષુ ક્વચિત્ ।
પારક્ય-બુદ્ધિં કુરુતે એવં ભૂતેષુ મત્-પરઃ

ત્રયાણામ્ એક-ભાવાનાં યો ન પશ્યતિ વૈ ભિદામ્ ।
સર્વ-ભૂતાત્મનાં બ્રહ્મન્ સ શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ

ભ્પ્_04.07.055।0 મૈત્રેય ઉવાચ
એવં ભગવતાદિષ્ટઃ પ્રજાપતિ-પતિર્ હરિમ્ ।
અર્ચિત્વા ક્રતુના સ્વેન દેવાન્ ઉભયતો ઽયજત્

રુદ્રં ચ સ્વેન ભાગેન હ્ય્ ઉપાધાવત્ સમાહિતઃ ।
કર્મણોદવસાનેન સોમપાન્ ઇતરાન્ અપિ ।
ઉદવસ્ય સહર્ત્વિગ્ભિઃ સસ્નાવ્ અવભૃથં તતઃ

તસ્મા અપ્ય્ અનુભાવેન સ્વેનૈવાવાપ્ત-રાધસે ।
ધર્મ એવ મતિં દત્ત્વા ત્રિદશાસ્ તે દિવં યયુઃ

એવં દાક્ષાયણી હિત્વા સતી પૂર્વ-કલેવરમ્ ।
જજ્ઞે હિમવતઃ ક્ષેત્રે મેનાયામ્ ઇતિ શુશ્રુમ

તમ્ એવ દયિતં ભૂય આવૃઙ્ક્તે પતિમ્ અમ્બિકા ।
અનન્ય-ભાવૈક-ગતિં શક્તિઃ સુપ્તેવ પૂરુષમ્

એતદ્ ભગવતઃ શમ્ભોઃ કર્મ દક્ષાધ્વર-દ્રુહઃ ।
શ્રુતં ભાગવતાચ્ છિષ્યાદ્ ઉદ્ધવાન્ મે બૃહસ્પતેઃ

ઇદં પવિત્રં પરમ્ ઈશ-ચેષ્ટિતં યશસ્યમ્ આયુષ્યમ્ અઘૌઘ-મર્ષણમ્ ।
યો નિત્યદાકર્ણ્ય નરો ઽનુકીર્તયેદ્ ધુનોત્ય્ અઘં કૌરવ ભક્તિ-ભાવતઃ