ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.29

ભ્પ્_03.29.001।0 દેવહૂતિર્ ઉવાચ
લક્ષણં મહદ્-આદીનાં પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ।
સ્વરૂપં લક્ષ્યતે ઽમીષાં યેન તત્-પારમાર્થિકમ્

યથા સાઙ્ખ્યેષુ કથિતં યન્-મૂલં તત્ પ્રચક્ષતે ।
ભક્તિ-યોગસ્ય મે માર્ગં બ્રૂહિ વિસ્તરશઃ પ્રભો

વિરાગો યેન પુરુષો ભગવન્ સર્વતો ભવેત્ ।
આચક્ષ્વ જીવ-લોકસ્ય વિવિધા મમ સંસૃતીઃ

કાલસ્યેશ્વર-રૂપસ્ય પરેષાં ચ પરસ્ય તે ।
સ્વરૂપં બત કુર્વન્તિ યદ્-ધેતોઃ કુશલં જનાઃ

લોકસ્ય મિથ્યાભિમતેર્ અચક્ષુષશ્ ચિરં પ્રસુપ્તસ્ય તમસ્ય્ અનાશ્રયે ।
શ્રાન્તસ્ય કર્મસ્વ્ અનુવિદ્ધયા ધિયા ત્વમ્ આવિરાસીઃ કિલ યોગ-ભાસ્કરઃ

ભ્પ્_03.29.006।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ માતુર્ વચઃ શ્લક્ષ્ણં પ્રતિનન્દ્ય મહા-મુનિઃ ।
આબભાષે કુરુ-શ્રેષ્ઠ પ્રીતસ્ તાં કરુણાર્દિતઃ

ભ્પ્_03.29.007।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ભક્તિ-યોગો બહુ-વિધો માર્ગૈર્ ભામિનિ ભાવ્યતે ।
સ્વભાવ-ગુણ-માર્ગેણ પુંસાં ભાવો વિભિદ્યતે

અભિસન્ધાય યો હિંસાં દમ્ભં માત્સર્યમ્ એવ વા ।
સંરમ્ભી ભિન્ન-દૃગ્ ભાવં મયિ કુર્યાત્ સ તામસઃ

વિષયાન્ અભિસન્ધાય યશ ઐશ્વર્યમ્ એવ વા ।
અર્ચાદાવ્ અર્ચયેદ્ યો માં પૃથગ્-ભાવઃ સ રાજસઃ

કર્મ-નિર્હારમ્ ઉદ્દિશ્ય પરસ્મિન્ વા તદ્-અર્પણમ્ ।
યજેદ્ યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ વા પૃથગ્-ભાવઃ સ સાત્ત્વિકઃ

મદ્-ગુણ-શ્રુતિ-માત્રેણ મયિ સર્વ-ગુહાશયે ।
મનો-ગતિર્ અવિચ્છિન્ના યથા ગઙ્ગામ્ભસો ઽમ્બુધૌ

લક્ષણં ભક્તિ-યોગસ્ય નિર્ગુણસ્ય હ્ય્ ઉદાહૃતમ્ ।
અહૈતુક્ય્ અવ્યવહિતા યા ભક્તિઃ પુરુષોત્તમે

સાલોક્ય-સાર્ષ્ટિ-સામીપ્ય- સારૂપ્યૈકત્વમ્ અપ્ય્ ઉત ।
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વિના મત્-સેવનં જનાઃ

સ એવ ભક્તિ-યોગાખ્ય આત્યન્તિક ઉદાહૃતઃ ।
યેનાતિવ્રજ્ય ત્રિ-ગુણં મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે

નિષેવિતેનાનિમિત્તેન સ્વ-ધર્મેણ મહીયસા ।
ક્રિયા-યોગેન શસ્તેન નાતિહિંસ્રેણ નિત્યશઃ

મદ્-ધિષ્ણ્ય-દર્શન-સ્પર્શ- પૂજા-સ્તુત્ય્-અભિવન્દનૈઃ ।
ભૂતેષુ મદ્-ભાવનયા સત્ત્વેનાસઙ્ગમેન ચ

મહતાં બહુ-માનેન દીનાનામ્ અનુકમ્પયા ।
મૈત્ર્યા ચૈવાત્મ-તુલ્યેષુ યમેન નિયમેન ચ

આધ્યાત્મિકાનુશ્રવણાન્ નામ-સઙ્કીર્તનાચ્ ચ મે ।
આર્જવેનાર્ય-સઙ્ગેન નિરહઙ્ક્રિયયા તથા

મદ્-ધર્મણો ગુણૈર્ એતૈઃ પરિસંશુદ્ધ આશયઃ ।
પુરુષસ્યાઞ્જસાભ્યેતિ શ્રુત-માત્ર-ગુણં હિ મામ્

યથા વાત-રથો ઘ્રાણમ્ આવૃઙ્ક્તે ગન્ધ આશયાત્ ।
એવં યોગ-રતં ચેત આત્માનમ્ અવિકારિ યત્

અહં સર્વેષુ ભૂતેષુ ભૂતાત્માવસ્થિતઃ સદા ।
તમ્ અવજ્ઞાય માં મર્ત્યઃ કુરુતે ઽર્ચા-વિડમ્બનમ્

યો માં સર્વેષુ ભૂતેષુ સન્તમ્ આત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
હિત્વાર્ચાં ભજતે મૌઢ્યાદ્ ભસ્મન્ય્ એવ જુહોતિ સઃ

દ્વિષતઃ પર-કાયે માં માનિનો ભિન્ન-દર્શિનઃ ।
ભૂતેષુ બદ્ધ-વૈરસ્ય ન મનઃ શાન્તિમ્ ઋચ્છતિ

અહમ્ ઉચ્ચાવચૈર્ દ્રવ્યૈઃ ક્રિયયોત્પન્નયાનઘે ।
નૈવ તુષ્યે ઽર્ચિતો ઽર્ચાયાં ભૂત-ગ્રામાવમાનિનઃ

અર્ચાદાવ્ અર્ચયેત્ તાવદ્ ઈશ્વરં માં સ્વ-કર્મ-કૃત્ ।
યાવન્ ન વેદ સ્વ-હૃદિ સર્વ-ભૂતેષ્વ્ અવસ્થિતમ્

આત્મનશ્ ચ પરસ્યાપિ યઃ કરોત્ય્ અન્તરોદરમ્ ।
તસ્ય ભિન્ન-દૃશો મૃત્યુર્ વિદધે ભયમ્ ઉલ્બણમ્

અથ માં સર્વ-ભૂતેષુ ભૂતાત્માનં કૃતાલયમ્ ।
અર્હયેદ્ દાન-માનાભ્યાં મૈત્ર્યાભિન્નેન ચક્ષુષા

જીવાઃ શ્રેષ્ઠા હ્ય્ અજીવાનાં તતઃ પ્રાણ-ભૃતઃ શુભે ।
તતઃ સ-ચિત્તાઃ પ્રવરાસ્ તતશ્ ચેન્દ્રિય-વૃત્તયઃ

તત્રાપિ સ્પર્શ-વેદિભ્યઃ પ્રવરા રસ-વેદિનઃ ।
તેભ્યો ગન્ધ-વિદઃ શ્રેષ્ઠાસ્ તતઃ શબ્દ-વિદો વરાઃ

રૂપ-ભેદ-વિદસ્ તત્ર તતશ્ ચોભયતો-દતઃ ।
તેષાં બહુ-પદાઃ શ્રેષ્ઠાશ્ ચતુષ્-પાદસ્ તતો દ્વિ-પાત્

તતો વર્ણાશ્ ચ ચત્વારસ્ તેષાં બ્રાહ્મણ ઉત્તમઃ ।
બ્રાહ્મણેષ્વ્ અપિ વેદ-જ્ઞો હ્ય્ અર્થ-જ્ઞો ઽભ્યધિકસ્ તતઃ

અર્થ-જ્ઞાત્ સંશય-ચ્છેત્તા તતઃ શ્રેયાન્ સ્વ-કર્મ-કૃત્ ।
મુક્ત-સઙ્ગસ્ તતો ભૂયાન્ અદોગ્ધા ધર્મમ્ આત્મનઃ

તસ્માન્ મય્ય્ અર્પિતાશેષ- ક્રિયાર્થાત્મા નિરન્તરઃ ।
મય્ય્ અર્પિતાત્મનઃ પુંસો મયિ સન્ન્યસ્ત-કર્મણઃ ।
ન પશ્યામિ પરં ભૂતમ્ અકર્તુઃ સમ-દર્શનાત્

મનસૈતાનિ ભૂતાનિ પ્રણમેદ્ બહુ-માનયન્ ।
ઈશ્વરો જીવ-કલયા પ્રવિષ્ટો ભગવાન્ ઇતિ

ભક્તિ-યોગશ્ ચ યોગશ્ ચ મયા માનવ્ય્ ઉદીરિતઃ ।
યયોર્ એકતરેણૈવ પુરુષઃ પુરુષં વ્રજેત્

એતદ્ ભગવતો રૂપં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
પરં પ્રધાનં પુરુષં દૈવં કર્મ-વિચેષ્ટિતમ્

રૂપ-ભેદાસ્પદં દિવ્યં કાલ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
ભૂતાનાં મહદ્-આદીનાં યતો ભિન્ન-દૃશાં ભયમ્

યો ઽન્તઃ પ્રવિશ્ય ભૂતાનિ ભૂતૈર્ અત્ત્ય્ અખિલાશ્રયઃ ।
સ વિષ્ણ્વ્-આખ્યો ઽધિયજ્ઞો ઽસૌ કાલઃ કલયતાં પ્રભુઃ

ન ચાસ્ય કશ્ચિદ્ દયિતો ન દ્વેષ્યો ન ચ બાન્ધવઃ ।
આવિશત્ય્ અપ્રમત્તો ઽસૌ પ્રમત્તં જનમ્ અન્ત-કૃત્

યદ્-ભયાદ્ વાતિ વાતો ઽયં સૂર્યસ્ તપતિ યદ્-ભયાત્ ।
યદ્-ભયાદ્ વર્ષતે દેવો ભ-ગણો ભાતિ યદ્-ભયાત્

યદ્ વનસ્પતયો ભીતા લતાશ્ ચૌષધિભિઃ સહ ।
સ્વે સ્વે કાલે ઽભિગૃહ્ણન્તિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ

સ્રવન્તિ સરિતો ભીતા નોત્સર્પત્ય્ ઉદધિર્ યતઃ ।
અગ્નિર્ ઇન્ધે સ-ગિરિભિર્ ભૂર્ ન મજ્જતિ યદ્-ભયાત્

નભો દદાતિ શ્વસતાં પદં યન્-નિયમાદ્ અદઃ ।
લોકં સ્વ-દેહં તનુતે મહાન્ સપ્તભિર્ આવૃતમ્

ગુણાભિમાનિનો દેવાઃ સર્ગાદિષ્વ્ અસ્ય યદ્-ભયાત્ ।
વર્તન્તે ઽનુયુગં યેષાં વશ એતચ્ ચરાચરમ્

સો ઽનન્તો ઽન્ત-કરઃ કાલો ઽનાદિર્ આદિ-કૃદ્ અવ્યયઃ ।
જનં જનેન જનયન્ મારયન્ મૃત્યુનાન્તકમ્