ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.28

ભ્પ્_03.28.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યોગસ્ય લક્ષણં વક્ષ્યે સબીજસ્ય નૃપાત્મજે ।
મનો યેનૈવ વિધિના પ્રસન્નં યાતિ સત્-પથમ્

સ્વ-ધર્માચરણં શક્ત્યા વિધર્માચ્ ચ નિવર્તનમ્ ।
દૈવાલ્ લબ્ધેન સન્તોષ આત્મવિચ્-ચરણાર્ચનમ્

ગ્રામ્ય-ધર્મ-નિવૃત્તિશ્ ચ મોક્ષ-ધર્મ-રતિસ્ તથા ।
મિત-મેધ્યાદનં શશ્વદ્ વિવિક્ત-ક્ષેમ-સેવનમ્

અહિંસા સત્યમ્ અસ્તેયં યાવદ્-અર્થ-પરિગ્રહઃ ।
બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચં સ્વાધ્યાયઃ પુરુષાર્ચનમ્

મૌનં સદ્-આસન-જયઃ સ્થૈર્યં પ્રાણ-જયઃ શનૈઃ ।
પ્રત્યાહારશ્ ચેન્દ્રિયાણાં વિષયાન્ મનસા હૃદિ

સ્વ-ધિષ્ણ્યાનામ્ એક-દેશે મનસા પ્રાણ-ધારણમ્ ।
વૈકુણ્ઠ-લીલાભિધ્યાનં સમાધાનં તથાત્મનઃ

એતૈર્ અન્યૈશ્ ચ પથિભિર્ મનો દુષ્ટમ્ અસત્-પથમ્ ।
બુદ્ધ્યા યુઞ્જીત શનકૈર્ જિત-પ્રાણો હ્ય્ અતન્દ્રિતઃ

શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિજિતાસન આસનમ્ ।
તસ્મિન્ સ્વસ્તિ સમાસીન ઋજુ-કાયઃ સમભ્યસેત્

પ્રાણસ્ય શોધયેન્ માર્ગં પૂર-કુમ્ભક-રેચકૈઃ ।
પ્રતિકૂલેન વા ચિત્તં યથા સ્થિરમ્ અચઞ્ચલમ્

મનો ઽચિરાત્ સ્યાદ્ વિરજં જિત-શ્વાસસ્ય યોગિનઃ ।
વાય્વ્-અગ્નિભ્યાં યથા લોહં ધ્માતં ત્યજતિ વૈ મલમ્

પ્રાણાયામૈર્ દહેદ્ દોષાન્ ધારણાભિશ્ ચ કિલ્બિષાન્ ।
પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ ગુણાન્

યદા મનઃ સ્વં વિરજં યોગેન સુસમાહિતમ્ ।
કાષ્ઠાં ભગવતો ધ્યાયેત્ સ્વ-નાસાગ્રાવલોકનઃ

પ્રસન્ન-વદનામ્ભોજં પદ્મ-ગર્ભારુણેક્ષણમ્ ।
નીલોત્પલ-દલ-શ્યામં શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-ધરમ્

લસત્-પઙ્કજ-કિઞ્જલ્ક- પીત-કૌશેય-વાસસમ્ ।
શ્રીવત્સ-વક્ષસં ભ્રાજત્ કૌસ્તુભામુક્ત-કન્ધરમ્

મત્ત-દ્વિરેફ-કલયા પરીતં વન-માલયા ।
પરાર્ધ્ય-હાર-વલય- કિરીટાઙ્ગદ-નૂપુરમ્

કાઞ્ચી-ગુણોલ્લસચ્-છ્રોણિં હૃદયામ્ભોજ-વિષ્ટરમ્ ।
દર્શનીયતમં શાન્તં મનો-નયન-વર્ધનમ્

અપીચ્ય-દર્શનં શશ્વત્ સર્વ-લોક-નમસ્કૃતમ્ ।
સન્તં વયસિ કૈશોરે ભૃત્યાનુગ્રહ-કાતરમ્

કીર્તન્ય-તીર્થ-યશસં પુણ્ય-શ્લોક-યશસ્કરમ્ ।
ધ્યાયેદ્ દેવં સમગ્રાઙ્ગં યાવન્ ન ચ્યવતે મનઃ

સ્થિતં વ્રજન્તમ્ આસીનં શયાનં વા ગુહાશયમ્ ।
પ્રેક્ષણીયેહિતં ધ્યાયેચ્ છુદ્ધ-ભાવેન ચેતસા

તસ્મિન્ લબ્ધ-પદં ચિત્તં સર્વાવયવ-સંસ્થિતમ્ ।
વિલક્ષ્યૈકત્ર સંયુજ્યાદ્ અઙ્ગે ભગવતો મુનિઃ

સઞ્ચિન્તયેદ્ ભગવતશ્ ચરણારવિન્દં $ વજ્રાઙ્કુશ-ધ્વજ-સરોરુહ-લાઞ્છનાઢ્યમ્ &અમ્પ્;
ઉત્તુઙ્ગ-રક્ત-વિલસન્-નખ-ચક્રવાલ- % જ્યોત્સ્નાભિર્ આહત-મહદ્-ધૃદયાન્ધકારમ્ ॥ ભ્પ્_03.28.021* ॥
યચ્-છૌચ-નિઃસૃત-સરિત્-પ્રવરોદકેન $ તીર્થેન મૂર્ધ્ન્ય્ અધિકૃતેન શિવઃ શિવો ઽભૂત્ &
યચ્-છૌચ-નિઃસૃત-સરિત્-પ્રવરોદકેન $ તીર્થેન મૂર્ધ્ન્ય્ અધિકૃતેન શિવઃ શિવો ઽભૂત્ &
ધ્યાતુર્ મનઃ-શમલ-શૈલ-નિસૃષ્ટ-વજ્રં % ધ્યાયેચ્ ચિરં ભગવતશ્ ચરણારવિન્દમ્ ॥ ભ્પ્_03.28.022* ॥
જાનુ-દ્વયં જલજ-લોચનયા જનન્યા $ લક્ષ્મ્યાખિલસ્ય સુર-વન્દિતયા વિધાતુઃ &
જાનુ-દ્વયં જલજ-લોચનયા જનન્યા $ લક્ષ્મ્યાખિલસ્ય સુર-વન્દિતયા વિધાતુઃ &
ઊર્વોર્ નિધાય કર-પલ્લવ-રોચિષા યત્ % સંલાલિતં હૃદિ વિભોર્ અભવસ્ય કુર્યાત્ ॥ ભ્પ્_03.28.023* ॥
ઊરૂ સુપર્ણ-ભુજયોર્ અધિ શોભમાનાવ્ $ ઓજો-નિધી અતસિકા-કુસુમાવભાસૌ &
ઊરૂ સુપર્ણ-ભુજયોર્ અધિ શોભમાનાવ્ $ ઓજો-નિધી અતસિકા-કુસુમાવભાસૌ &
વ્યાલમ્બિ-પીત-વર-વાસસિ વર્તમાન- % કાઞ્ચી-કલાપ-પરિરમ્ભિ નિતમ્બ-બિમ્બમ્ ॥ ભ્પ્_03.28.024* ॥
નાભિ-હ્રદં ભુવન-કોશ-ગુહોદર-સ્થં $ યત્રાત્મ-યોનિ-ધિષણાખિલ-લોક-પદ્મમ્ &
નાભિ-હ્રદં ભુવન-કોશ-ગુહોદર-સ્થં $ યત્રાત્મ-યોનિ-ધિષણાખિલ-લોક-પદ્મમ્ &
વ્યૂઢં હરિન્-મણિ-વૃષ-સ્તનયોર્ અમુષ્ય % ધ્યાયેદ્ દ્વયં વિશદ-હાર-મયૂખ-ગૌરમ્ ॥ ભ્પ્_03.28.025* ॥
વક્ષો ઽધિવાસમ્ ઋષભસ્ય મહા-વિભૂતેઃ $ પુંસાં મનો-નયન-નિર્વૃતિમ્ આદધાનમ્ &
વક્ષો ઽધિવાસમ્ ઋષભસ્ય મહા-વિભૂતેઃ $ પુંસાં મનો-નયન-નિર્વૃતિમ્ આદધાનમ્ &
કણ્ઠં ચ કૌસ્તુભ-મણેર્ અધિભૂષણાર્થં % કુર્યાન્ મનસ્ય્ અખિલ-લોક-નમસ્કૃતસ્ય ॥ ભ્પ્_03.28.026* ॥
બાહૂંશ્ ચ મન્દર-ગિરેઃ પરિવર્તનેન $ નિર્ણિક્ત-બાહુ-વલયાન્ અધિલોક-પાલાન્ &
બાહૂંશ્ ચ મન્દર-ગિરેઃ પરિવર્તનેન $ નિર્ણિક્ત-બાહુ-વલયાન્ અધિલોક-પાલાન્ &
સઞ્ચિન્તયેદ્ દશ-શતારમ્ અસહ્ય-તેજઃ % શઙ્ખં ચ તત્-કર-સરોરુહ-રાજ-હંસમ્ ॥ ભ્પ્_03.28.027* ॥
કૌમોદકીં ભગવતો દયિતાં સ્મરેત $ દિગ્ધામ્ અરાતિ-ભટ-શોણિત-કર્દમેન &
કૌમોદકીં ભગવતો દયિતાં સ્મરેત $ દિગ્ધામ્ અરાતિ-ભટ-શોણિત-કર્દમેન &
માલાં મધુવ્રત-વરૂથ-ગિરોપઘુષ્ટાં % ચૈત્યસ્ય તત્ત્વમ્ અમલં મણિમ્ અસ્ય કણ્ઠે ॥ ભ્પ્_03.28.028* ॥
ભૃત્યાનુકમ્પિત-ધિયેહ ગૃહીત-મૂર્તેઃ $ સઞ્ચિન્તયેદ્ ભગવતો વદનારવિન્દમ્ &
ભૃત્યાનુકમ્પિત-ધિયેહ ગૃહીત-મૂર્તેઃ $ સઞ્ચિન્તયેદ્ ભગવતો વદનારવિન્દમ્ &
યદ્ વિસ્ફુરન્-મકર-કુણ્ડલ-વલ્ગિતેન % વિદ્યોતિતામલ-કપોલમ્ ઉદાર-નાસમ્ ॥ ભ્પ્_03.28.029* ॥
યચ્ છ્રી-નિકેતમ્ અલિભિઃ પરિસેવ્યમાનં $ ભૂત્યા સ્વયા કુટિલ-કુન્તલ-વૃન્દ-જુષ્ટમ્ &
યચ્ છ્રી-નિકેતમ્ અલિભિઃ પરિસેવ્યમાનં $ ભૂત્યા સ્વયા કુટિલ-કુન્તલ-વૃન્દ-જુષ્ટમ્ &
મીન-દ્વયાશ્રયમ્ અધિક્ષિપદ્ અબ્જ-નેત્રં % ધ્યાયેન્ મનોમયમ્ અતન્દ્રિત ઉલ્લસદ્-ભ્રુ ॥ ભ્પ્_03.28.030* ॥
તસ્યાવલોકમ્ અધિકં કૃપયાતિઘોર- $ તાપ-ત્રયોપશમનાય નિસૃષ્ટમ્ અક્ષ્ણોઃ &
તસ્યાવલોકમ્ અધિકં કૃપયાતિઘોર- $ તાપ-ત્રયોપશમનાય નિસૃષ્ટમ્ અક્ષ્ણોઃ &
સ્નિગ્ધ-સ્મિતાનુગુણિતં વિપુલ-પ્રસાદં % ધ્યાયેચ્ ચિરં વિપુલ-ભાવનયા ગુહાયામ્ ॥ ભ્પ્_03.28.031* ॥
હાસં હરેર્ અવનતાખિલ-લોક-તીવ્ર- $ શોકાશ્રુ-સાગર-વિશોષણમ્ અત્યુદારમ્ &
હાસં હરેર્ અવનતાખિલ-લોક-તીવ્ર- $ શોકાશ્રુ-સાગર-વિશોષણમ્ અત્યુદારમ્ &
સમ્મોહનાય રચિતં નિજ-માયયાસ્ય % ભ્રૂ-મણ્ડલં મુનિ-કૃતે મકર-ધ્વજસ્ય ॥ ભ્પ્_03.28.032* ॥
ધ્યાનાયનં પ્રહસિતં બહુલાધરોષ્ઠ- $ ભાસારુણાયિત-તનુ-દ્વિજ-કુન્દ-પઙ્ક્તિ &
ધ્યાનાયનં પ્રહસિતં બહુલાધરોષ્ઠ- $ ભાસારુણાયિત-તનુ-દ્વિજ-કુન્દ-પઙ્ક્તિ &
ધ્યાયેત્ સ્વદેહ-કુહરે ઽવસિતસ્ય વિષ્ણોર્ % ભક્ત્યાર્દ્રયાર્પિત-મના ન પૃથગ્ દિદૃક્ષેત્ ॥ ભ્પ્_03.28.033* ॥
એવં હરૌ ભગવતિ પ્રતિલબ્ધ-ભાવો $ ભક્ત્યા દ્રવદ્-ધૃદય ઉત્પુલકઃ પ્રમોદાત્ &
એવં હરૌ ભગવતિ પ્રતિલબ્ધ-ભાવો $ ભક્ત્યા દ્રવદ્-ધૃદય ઉત્પુલકઃ પ્રમોદાત્ &
ઔત્કણ્ઠ્ય-બાષ્પ-કલયા મુહુર્ અર્દ્યમાનસ્ % તચ્ ચાપિ ચિત્ત-બડિશં શનકૈર્ વિયુઙ્ક્તે ॥ ભ્પ્_03.28.034* ॥
મુક્તાશ્રયં યર્હિ નિર્વિષયં વિરક્તં $ નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ મનઃ સહસા યથાર્ચિઃ &
મુક્તાશ્રયં યર્હિ નિર્વિષયં વિરક્તં $ નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ મનઃ સહસા યથાર્ચિઃ &
આત્માનમ્ અત્ર પુરુષો ઽવ્યવધાનમ્ એકમ્ % અન્વીક્ષતે પ્રતિનિવૃત્ત-ગુણ-પ્રવાહઃ ॥ ભ્પ્_03.28.035* ॥
સો ઽપ્ય્ એતયા ચરમયા મનસો નિવૃત્ત્યા $ તસ્મિન્ મહિમ્ન્ય્ અવસિતઃ સુખ-દુઃખ-બાહ્યે &
સો ઽપ્ય્ એતયા ચરમયા મનસો નિવૃત્ત્યા $ તસ્મિન્ મહિમ્ન્ય્ અવસિતઃ સુખ-દુઃખ-બાહ્યે &
હેતુત્વમ્ અપ્ય્ અસતિ કર્તરિ દુઃખયોર્ યત્ % સ્વાત્મન્ વિધત્ત ઉપલબ્ધ-પરાત્મ-કાષ્ઠઃ ॥ ભ્પ્_03.28.036* ॥
દેહં ચ તં ન ચરમઃ સ્થિતમ્ ઉત્થિતં વા $ સિદ્ધો વિપશ્યતિ યતો ઽધ્યગમત્ સ્વરૂપમ્ &
દેહં ચ તં ન ચરમઃ સ્થિતમ્ ઉત્થિતં વા $ સિદ્ધો વિપશ્યતિ યતો ઽધ્યગમત્ સ્વરૂપમ્ &
દૈવાદ્ ઉપેતમ્ અથ દૈવ-વશાદ્ અપેતં % વાસો યથા પરિકૃતં મદિરા-મદાન્ધઃ ॥ ભ્પ્_03.28.037* ॥
દેહો ઽપિ દૈવ-વશગઃ ખલુ કર્મ યાવત્ $ સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ &
દેહો ઽપિ દૈવ-વશગઃ ખલુ કર્મ યાવત્ $ સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ &
તં સ-પ્રપઞ્ચમ્ અધિરૂઢ-સમાધિ-યોગઃ % સ્વાપ્નં પુનર્ ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધ-વસ્તુઃ ॥ ભ્પ્_03.28.038* ॥
યથા પુત્રાચ્ ચ વિત્તાચ્ ચ પૃથઙ્ મર્ત્યઃ પ્રતીયતે ।
અપ્ય્ આત્મત્વેનાભિમતાદ્ દેહાદેઃ પુરુષસ્ તથા

યથોલ્મુકાદ્ વિસ્ફુલિઙ્ગાદ્ ધૂમાદ્ વાપિ સ્વ-સમ્ભવાત્ ।
અપ્ય્ આત્મત્વેનાભિમતાદ્ યથાગ્નિઃ પૃથગ્ ઉલ્મુકાત્

ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃ-કરણાત્ પ્રધાનાજ્ જીવ-સંજ્ઞિતાત્ ।
આત્મા તથા પૃથગ્ દ્રષ્ટા ભગવાન્ બ્રહ્મ-સંજ્ઞિતઃ

સર્વ-ભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વ-ભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
ઈક્ષેતાનન્ય-ભાવેન ભૂતેષ્વ્ ઇવ તદ્-આત્મતામ્

સ્વ-યોનિષુ યથા જ્યોતિર્ એકં નાના પ્રતીયતે ।
યોનીનાં ગુણ-વૈષમ્યાત્ તથાત્મા પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ

તસ્માદ્ ઇમાં સ્વાં પ્રકૃતિં દૈવીં સદ્-અસદ્-આત્મિકામ્ ।
દુર્વિભાવ્યાં પરાભાવ્ય સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠતે