ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.30

ભ્પ્_03.30.001।0 કપિલ ઉવાચ
તસ્યૈતસ્ય જનો નૂનં નાયં વેદોરુ-વિક્રમમ્ ।
કાલ્યમાનો ઽપિ બલિનો વાયોર્ ઇવ ઘનાવલિઃ

યં યમ્ અર્થમ્ ઉપાદત્તે દુઃખેન સુખ-હેતવે ।
તં તં ધુનોતિ ભગવાન્ પુમાન્ છોચતિ યત્-કૃતે

યદ્ અધ્રુવસ્ય દેહસ્ય સાનુબન્ધસ્ય દુર્મતિઃ ।
ધ્રુવાણિ મન્યતે મોહાદ્ ગૃહ-ક્ષેત્ર-વસૂનિ ચ

જન્તુર્ વૈ ભવ એતસ્મિન્ યાં યાં યોનિમ્ અનુવ્રજેત્ ।
તસ્યાં તસ્યાં સ લભતે નિર્વૃતિં ન વિરજ્યતે

નરક-સ્થો ઽપિ દેહં વૈ ન પુમાંસ્ ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
નારક્યાં નિર્વૃતૌ સત્યાં દેવ-માયા-વિમોહિતઃ

આત્મ-જાયા-સુતાગાર- પશુ-દ્રવિણ-બન્ધુષુ ।
નિરૂઢ-મૂલ-હૃદય આત્માનં બહુ મન્યતે

સન્દહ્યમાન-સર્વાઙ્ગ એષામ્ ઉદ્વહનાધિના ।
કરોત્ય્ અવિરતં મૂઢો દુરિતાનિ દુરાશયઃ

આક્ષિપ્તાત્મેન્દ્રિયઃ સ્ત્રીણામ્ અસતીનાં ચ માયયા ।
રહો રચિતયાલાપૈઃ શિશૂનાં કલ-ભાષિણામ્

ગૃહેષુ કૂટ-ધર્મેષુ દુઃખ-તન્ત્રેષ્વ્ અતન્દ્રિતઃ ।
કુર્વન્ દુઃખ-પ્રતીકારં સુખવન્ મન્યતે ગૃહી

અર્થૈર્ આપાદિતૈર્ ગુર્વ્યા હિંસયેતસ્-તતશ્ ચ તાન્ ।
પુષ્ણાતિ યેષાં પોષેણ શેષ-ભુગ્ યાત્ય્ અધઃ સ્વયમ્

વાર્તાયાં લુપ્યમાનાયામ્ આરબ્ધાયાં પુનઃ પુનઃ ।
લોભાભિભૂતો નિઃસત્ત્વઃ પરાર્થે કુરુતે સ્પૃહામ્

કુટુમ્બ-ભરણાકલ્પો મન્દ-ભાગ્યો વૃથોદ્યમઃ ।
શ્રિયા વિહીનઃ કૃપણો ધ્યાયન્ છ્વસિતિ મૂઢ-ધીઃ

એવં સ્વ-ભરણાકલ્પં તત્-કલત્રાદયસ્ તથા ।
નાદ્રિયન્તે યથા પૂર્વં કીનાશા ઇવ ગો-જરમ્

તત્રાપ્ય્ અજાત-નિર્વેદો ભ્રિયમાણઃ સ્વયમ્ ભૃતૈઃ ।
જરયોપાત્ત-વૈરૂપ્યો મરણાભિમુખો ગૃહે

આસ્તે ઽવમત્યોપન્યસ્તં ગૃહ-પાલ ઇવાહરન્ ।
આમયાવ્ય્ અપ્રદીપ્તાગ્નિર્ અલ્પાહારો ઽલ્પ-ચેષ્ટિતઃ

વાયુનોત્ક્રમતોત્તારઃ કફ-સંરુદ્ધ-નાડિકઃ ।
કાસ-શ્વાસ-કૃતાયાસઃ કણ્ઠે ઘુર-ઘુરાયતે

શયાનઃ પરિશોચદ્ભિઃ પરિવીતઃ સ્વ-બન્ધુભિઃ ।
વાચ્યમાનો ઽપિ ન બ્રૂતે કાલ-પાશ-વશં ગતઃ

એવં કુટુમ્બ-ભરણે વ્યાપૃતાત્માજિતેન્દ્રિયઃ ।
મ્રિયતે રુદતાં સ્વાનામ્ ઉરુ-વેદનયાસ્ત-ધીઃ

યમ-દૂતૌ તદા પ્રાપ્તૌ ભીમૌ સરભસેક્ષણૌ ।
સ દૃષ્ટ્વા ત્રસ્ત-હૃદયઃ શકૃન્-મૂત્રં વિમુઞ્ચતિ

યાતના-દેહ આવૃત્ય પાશૈર્ બદ્ધ્વા ગલે બલાત્ ।
નયતો દીર્ઘમ્ અધ્વાનં દણ્ડ્યં રાજ-ભટા યથા

તયોર્ નિર્ભિન્ન-હૃદયસ્ તર્જનૈર્ જાત-વેપથુઃ ।
પથિ શ્વભિર્ ભક્ષ્યમાણ આર્તો ઽઘં સ્વમ્ અનુસ્મરન્

ક્ષુત્-તૃટ્-પરીતો ઽર્ક-દવાનલાનિલૈઃ સન્તપ્યમાનઃ પથિ તપ્ત-વાલુકે ।
કૃચ્છ્રેણ પૃષ્ઠે કશયા ચ તાડિતશ્ ચલત્ય્ અશક્તો ઽપિ નિરાશ્રમોદકે

તત્ર તત્ર પતન્ છ્રાન્તો મૂર્ચ્છિતઃ પુનર્ ઉત્થિતઃ ।
પથા પાપીયસા નીતસ્ તરસા યમ-સાદનમ્

યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવતિં નવ ચાધ્વનઃ ।
ત્રિભિર્ મુહૂર્તૈર્ દ્વાભ્યાં વા નીતઃ પ્રાપ્નોતિ યાતનાઃ

આદીપનં સ્વ-ગાત્રાણાં વેષ્ટયિત્વોલ્મુકાદિભિઃ ।
આત્મ-માંસાદનં ક્વાપિ સ્વ-કૃત્તં પરતો ઽપિ વા

જીવતશ્ ચાન્ત્રાભ્યુદ્ધારઃ શ્વ-ગૃધ્રૈર્ યમ-સાદને ।
સર્પ-વૃશ્ચિક-દંશાદ્યૈર્ દશદ્ભિશ્ ચાત્મ-વૈશસમ્

કૃન્તનં ચાવયવશો ગજાદિભ્યો ભિદાપનમ્ ।
પાતનં ગિરિ-શૃઙ્ગેભ્યો રોધનં ચામ્બુ-ગર્તયોઃ

યાસ્ તામિસ્રાન્ધ-તામિસ્રા રૌરવાદ્યાશ્ ચ યાતનાઃ ।
ભુઙ્ક્તે નરો વા નારી વા મિથઃ સઙ્ગેન નિર્મિતાઃ

અત્રૈવ નરકઃ સ્વર્ગ ઇતિ માતઃ પ્રચક્ષતે ।
યા યાતના વૈ નારક્યસ્ તા ઇહાપ્ય્ ઉપલક્ષિતાઃ

એવં કુટુમ્બં બિભ્રાણ ઉદરમ્ ભર એવ વા ।
વિસૃજ્યેહોભયં પ્રેત્ય ભુઙ્ક્તે તત્-ફલમ્ ઈદૃશમ્

એકઃ પ્રપદ્યતે ધ્વાન્તં હિત્વેદં સ્વ-કલેવરમ્ ।
કુશલેતર-પાથેયો ભૂત-દ્રોહેણ યદ્ ભૃતમ્

દૈવેનાસાદિતં તસ્ય શમલં નિરયે પુમાન્ ।
ભુઙ્ક્તે કુટુમ્બ-પોષસ્ય હૃત-વિત્ત ઇવાતુરઃ

કેવલેન હ્ય્ અધર્મેણ કુટુમ્બ-ભરણોત્સુકઃ ।
યાતિ જીવો ઽન્ધ-તામિસ્રં ચરમં તમસઃ પદમ્

અધસ્તાન્ નર-લોકસ્ય યાવતીર્ યાતનાદયઃ ।
ક્રમશઃ સમનુક્રમ્ય પુનર્ અત્રાવ્રજેચ્ છુચિઃ