ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.26

ભ્પ્_03.26.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તત્ત્વાનાં લક્ષણં પૃથક્ ।
યદ્ વિદિત્વા વિમુચ્યેત પુરુષઃ પ્રાકૃતૈર્ ગુણૈઃ

જ્ઞાનં નિઃશ્રેયસાર્થાય પુરુષસ્યાત્મ-દર્શનમ્ ।
યદ્ આહુર્ વર્ણયે તત્ તે હૃદય-ગ્રન્થિ-ભેદનમ્

અનાદિર્ આત્મા પુરુષો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
પ્રત્યગ્-ધામા સ્વયં-જ્યોતિર્ વિશ્વં યેન સમન્વિતમ્

સ એષ પ્રકૃતિં સૂક્ષ્માં દૈવીં ગુણમયીં વિભુઃ ।
યદૃચ્છયૈવોપગતામ્ અભ્યપદ્યત લીલયા

ગુણૈર્ વિચિત્રાઃ સૃજતીં સ-રૂપાઃ પ્રકૃતિં પ્રજાઃ ।
વિલોક્ય મુમુહે સદ્યઃ સ ઇહ જ્ઞાન-ગૂહયા

એવં પરાભિધ્યાનેન કર્તૃત્વં પ્રકૃતેઃ પુમાન્ ।
કર્મસુ ક્રિયમાણેષુ ગુણૈર્ આત્મનિ મન્યતે

તદ્ અસ્ય સંસૃતિર્ બન્ધઃ પાર-તન્ત્ર્યં ચ તત્-કૃતમ્ ।
ભવત્ય્ અકર્તુર્ ઈશસ્ય સાક્ષિણો નિર્વૃતાત્મનઃ

કાર્ય-કારણ-કર્તૃત્વે કારણં પ્રકૃતિં વિદુઃ ।
ભોક્તૃત્વે સુખ-દુઃખાનાં પુરુષં પ્રકૃતેઃ પરમ્

ભ્પ્_03.26.009।0 દેવહૂતિર્ ઉવાચ
પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્યાપિ લક્ષણં પુરુષોત્તમ ।
બ્રૂહિ કારણયોર્ અસ્ય સદ્-અસચ્ ચ યદ્-આત્મકમ્

ભ્પ્_03.26.010।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યત્ તત્ ત્રિ-ગુણમ્ અવ્યક્તં નિત્યં સદ્-અસદ્-આત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુર્ અવિશેષં વિશેષવત્

પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્ બ્રહ્મ ચતુર્ભિર્ દશભિસ્ તથા ।
એતચ્ ચતુર્-વિંશતિકં ગણં પ્રાધાનિકં વિદુઃ

મહા-ભૂતાનિ પઞ્ચૈવ ભૂર્ આપો ઽગ્નિર્ મરુન્ નભઃ ।
તન્-માત્રાણિ ચ તાવન્તિ ગન્ધાદીનિ મતાનિ મે

ઇન્દ્રિયાણિ દશ શ્રોત્રં ત્વગ્ દૃગ્ રસન-નાસિકાઃ ।
વાક્ કરૌ ચરણૌ મેઢ્રં પાયુર્ દશમ ઉચ્યતે

મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારશ્ ચિત્તમ્ ઇત્ય્ અન્તર્-આત્મકમ્ ।
ચતુર્ધા લક્ષ્યતે ભેદો વૃત્ત્યા લક્ષણ-રૂપયા

એતાવાન્ એવ સઙ્ખ્યાતો બ્રહ્મણઃ સ-ગુણસ્ય હ ।
સન્નિવેશો મયા પ્રોક્તો યઃ કાલઃ પઞ્ચ-વિંશકઃ

પ્રભાવં પૌરુષં પ્રાહુઃ કાલમ્ એકે યતો ભયમ્ ।
અહઙ્કાર-વિમૂઢસ્ય કર્તુઃ પ્રકૃતિમ્ ઈયુષઃ

પ્રકૃતેર્ ગુણ-સામ્યસ્ય નિર્વિશેષસ્ય માનવિ ।
ચેષ્ટા યતઃ સ ભગવાન્ કાલ ઇત્ય્ ઉપલક્ષિતઃ

અન્તઃ પુરુષ-રૂપેણ કાલ-રૂપેણ યો બહિઃ ।
સમન્વેત્ય્ એષ સત્ત્વાનાં ભગવાન્ આત્મ-માયયા

દૈવાત્ ક્ષુભિત-ધર્મિણ્યાં સ્વસ્યાં યોનૌ પરઃ પુમાન્ ।
આધત્ત વીર્યં સાસૂત મહત્-તત્ત્વં હિરણ્મયમ્

વિશ્વમ્ આત્મ-ગતં વ્યઞ્જન્ કૂટ-સ્થો જગદ્-અઙ્કુરઃ ।
સ્વ-તેજસાપિબત્ તીવ્રમ્ આત્મ-પ્રસ્વાપનં તમઃ

યત્ તત્ સત્ત્વ-ગુણં સ્વચ્છં શાન્તં ભગવતઃ પદમ્ ।
યદ્ આહુર્ વાસુદેવાખ્યં ચિત્તં તન્ મહદ્-આત્મકમ્

સ્વચ્છત્વમ્ અવિકારિત્વં શાન્તત્વમ્ ઇતિ ચેતસઃ ।
વૃત્તિભિર્ લક્ષણં પ્રોક્તં યથાપાં પ્રકૃતિઃ પરા

મહત્-તત્ત્વાદ્ વિકુર્વાણાદ્ ભગવદ્-વીર્ય-સમ્ભવાત્ ।
ક્રિયા-શક્તિર્ અહઙ્કારસ્ ત્રિ-વિધઃ સમપદ્યત

વૈકારિકસ્ તૈજસશ્ ચ તામસશ્ ચ યતો ભવઃ ।
મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ ભૂતાનાં મહતામ્ અપિ

સહસ્ર-શિરસં સાક્ષાદ્ યમ્ અનન્તં પ્રચક્ષતે ।
સઙ્કર્ષણાખ્યં પુરુષં ભૂતેન્દ્રિય-મનોમયમ્

કર્તૃત્વં કરણત્વં ચ કાર્યત્વં ચેતિ લક્ષણમ્ ।
શાન્ત-ઘોર-વિમૂઢત્વમ્ ઇતિ વા સ્યાદ્ અહઙ્કૃતેઃ

વૈકારિકાદ્ વિકુર્વાણાન્ મનસ્-તત્ત્વમ્ અજાયત ।
યત્-સઙ્કલ્પ-વિકલ્પાભ્યાં વર્તતે કામ-સમ્ભવઃ

યદ્ વિદુર્ હ્ય્ અનિરુદ્ધાખ્યં હૃષીકાણામ્ અધીશ્વરમ્ ।
શારદેન્દીવર-શ્યામં સંરાધ્યં યોગિભિઃ શનૈઃ

તૈજસાત્ તુ વિકુર્વાણાદ્ બુદ્ધિ-તત્ત્વમ્ અભૂત્ સતિ ।
દ્રવ્ય-સ્ફુરણ-વિજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અનુગ્રહઃ

સંશયો ઽથ વિપર્યાસો નિશ્ચયઃ સ્મૃતિર્ એવ ચ ।
સ્વાપ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુદ્ધેર્ લક્ષણં વૃત્તિતઃ પૃથક્

તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્ય્ એવ ક્રિયા-જ્ઞાન-વિભાગશઃ ।
પ્રાણસ્ય હિ ક્રિયા-શક્તિર્ બુદ્ધેર્ વિજ્ઞાન-શક્તિતા

તામસાચ્ ચ વિકુર્વાણાદ્ ભગવદ્-વીર્ય-ચોદિતાત્ ।
શબ્દ-માત્રમ્ અભૂત્ તસ્માન્ નભઃ શ્રોત્રં તુ શબ્દગમ્

અર્થાશ્રયત્વં શબ્દસ્ય દ્રષ્ટુર્ લિઙ્ગત્વમ્ એવ ચ ।
તન્-માત્રત્વં ચ નભસો લક્ષણં કવયો વિદુઃ

ભૂતાનાં છિદ્ર-દાતૃત્વં બહિર્ અન્તરમ્ એવ ચ ।
પ્રાણેન્દ્રિયાત્મ-ધિષ્ણ્યત્વં નભસો વૃત્તિ-લક્ષણમ્

નભસઃ શબ્દ-તન્માત્રાત્ કાલ-ગત્યા વિકુર્વતઃ ।
સ્પર્શો ઽભવત્ તતો વાયુસ્ ત્વક્ સ્પર્શસ્ય ચ સઙ્ગ્રહઃ

મૃદુત્વં કઠિનત્વં ચ શૈત્યમ્ ઉષ્ણત્વમ્ એવ ચ ।
એતત્ સ્પર્શસ્ય સ્પર્શત્વં તન્-માત્રત્વં નભસ્વતઃ

ચાલનં વ્યૂહનં પ્રાપ્તિર્ નેતૃત્વં દ્રવ્ય-શબ્દયોઃ ।
સર્વેન્દ્રિયાણામ્ આત્મત્વં વાયોઃ કર્માભિલક્ષણમ્

વાયોશ્ ચ સ્પર્શ-તન્માત્રાદ્ રૂપં દૈવેરિતાદ્ અભૂત્ ।
સમુત્થિતં તતસ્ તેજશ્ ચક્ષૂ રૂપોપલમ્ભનમ્

દ્રવ્યાકૃતિત્વં ગુણતા વ્યક્તિ-સંસ્થાત્વમ્ એવ ચ ।
તેજસ્ત્વં તેજસઃ સાધ્વિ રૂપ-માત્રસ્ય વૃત્તયઃ

દ્યોતનં પચનં પાનમ્ અદનં હિમ-મર્દનમ્ ।
તેજસો વૃત્તયસ્ ત્વ્ એતાઃ શોષણં ક્ષુત્ તૃડ્ એવ ચ

રૂપ-માત્રાદ્ વિકુર્વાણાત્ તેજસો દૈવ-ચોદિતાત્ ।
રસ-માત્રમ્ અભૂત્ તસ્માદ્ અમ્ભો જિહ્વા રસ-ગ્રહઃ

કષાયો મધુરસ્ તિક્તઃ કટ્વ્ અમ્લ ઇતિ નૈકધા ।
ભૌતિકાનાં વિકારેણ રસ એકો વિભિદ્યતે

ક્લેદનં પિણ્ડનં તૃપ્તિઃ પ્રાણનાપ્યાયનોન્દનમ્ ।
તાપાપનોદો ભૂયસ્ત્વમ્ અમ્ભસો વૃત્તયસ્ ત્વ્ ઇમાઃ

રસ-માત્રાદ્ વિકુર્વાણાદ્ અમ્ભસો દૈવ-ચોદિતાત્ ।
ગન્ધ-માત્રમ્ અભૂત્ તસ્માત્ પૃથ્વી ઘ્રાણસ્ તુ ગન્ધગઃ

કરમ્ભ-પૂતિ-સૌરભ્ય- શાન્તોગ્રામ્લાદિભિઃ પૃથક્ ।
દ્રવ્યાવયવ-વૈષમ્યાદ્ ગન્ધ એકો વિભિદ્યતે

ભાવનં બ્રહ્મણઃ સ્થાનં ધારણં સદ્-વિશેષણમ્ ।
સર્વ-સત્ત્વ-ગુણોદ્ભેદઃ પૃથિવી-વૃત્તિ-લક્ષણમ્

નભો-ગુણ-વિશેષો ઽર્થો યસ્ય તચ્ છ્રોત્રમ્ ઉચ્યતે ।
વાયોર્ ગુણ-વિશેષો ઽર્થો યસ્ય તત્ સ્પર્શનં વિદુઃ

તેજો-ગુણ-વિશેષો ઽર્થો યસ્ય તચ્ ચક્ષુર્ ઉચ્યતે ।
અમ્ભો-ગુણ-વિશેષો ઽર્થો યસ્ય તદ્ રસનં વિદુઃ ।
ભૂમેર્ ગુણ-વિશેષો ઽર્થો યસ્ય સ ઘ્રાણ ઉચ્યતે

પરસ્ય દૃશ્યતે ધર્મો હ્ય્ અપરસ્મિન્ સમન્વયાત્ ।
અતો વિશેષો ભાવાનાં ભૂમાવ્ એવોપલક્ષ્યતે

એતાન્ય્ અસંહત્ય યદા મહદ્-આદીનિ સપ્ત વૈ ।
કાલ-કર્મ-ગુણોપેતો જગદ્-આદિર્ ઉપાવિશત્

તતસ્ તેનાનુવિદ્ધેભ્યો યુક્તેભ્યો ઽણ્ડમ્ અચેતનમ્ ।
ઉત્થિતં પુરુષો યસ્માદ્ ઉદતિષ્ઠદ્ અસૌ વિરાટ્

એતદ્ અણ્ડં વિશેષાખ્યં ક્રમ-વૃદ્ધૈર્ દશોત્તરૈઃ ।
તોયાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રધાનેનાવૃતૈર્ બહિઃ ।
યત્ર લોક-વિતાનો ઽયં રૂપં ભગવતો હરેઃ

હિરણ્મયાદ્ અણ્ડ-કોશાદ્ ઉત્થાય સલિલે શયાત્ ।
તમ્ આવિશ્ય મહા-દેવો બહુધા નિર્બિભેદ ખમ્

નિરભિદ્યતાસ્ય પ્રથમં મુખં વાણી તતો ઽભવત્ ।
વાણ્યા વહ્નિર્ અથો નાસે પ્રાણોતો ઘ્રાણ એતયોઃ

ઘ્રાણાદ્ વાયુર્ અભિદ્યેતામ્ અક્ષિણી ચક્ષુર્ એતયોઃ ।
તસ્માત્ સૂર્યો ન્યભિદ્યેતાં કર્ણૌ શ્રોત્રં તતો દિશઃ

નિર્બિભેદ વિરાજસ્ ત્વગ્- રોમ-શ્મશ્ર્વ્-આદયસ્ તતઃ ।
તત ઓષધયશ્ ચાસન્ શિશ્નં નિર્બિભિદે તતઃ

રેતસ્ તસ્માદ્ આપ આસન્ નિરભિદ્યત વૈ ગુદમ્ ।
ગુદાદ્ અપાનો ઽપાનાચ્ ચ મૃત્યુર્ લોક-ભયઙ્કરઃ

હસ્તૌ ચ નિરભિદ્યેતાં બલં તાભ્યાં તતઃ સ્વરાટ્ ।
પાદૌ ચ નિરભિદ્યેતાં ગતિસ્ તાભ્યાં તતો હરિઃ

નાડ્યો ઽસ્ય નિરભિદ્યન્ત તાભ્યો લોહિતમ્ આભૃતમ્ ।
નદ્યસ્ તતઃ સમભવન્ન્ ઉદરં નિરભિદ્યત

ક્ષુત્-પિપાસે તતઃ સ્યાતાં સમુદ્રસ્ ત્વ્ એતયોર્ અભૂત્ ।
અથાસ્ય હૃદયં ભિન્નં હૃદયાન્ મન ઉત્થિતમ્

મનસશ્ ચન્દ્રમા જાતો બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ ગિરાં પતિઃ ।
અહઙ્કારસ્ તતો રુદ્રશ્ ચિત્તં ચૈત્યસ્ તતો ઽભવત્

એતે હ્ય્ અભ્યુત્થિતા દેવા નૈવાસ્યોત્થાપને ઽશકન્ ।
પુનર્ આવિવિશુઃ ખાનિ તમ્ ઉત્થાપયિતું ક્રમાત્

વહ્નિર્ વાચા મુખં ભેજે નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ ।
ઘ્રાણેન નાસિકે વાયુર્ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

અક્ષિણી ચક્ષુષાદિત્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ ।
શ્રોત્રેણ કર્ણૌ ચ દિશો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

ત્વચં રોમભિર્ ઓષધ્યો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ ।
રેતસા શિશ્નમ્ આપસ્ તુ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

ગુદં મૃત્યુર્ અપાનેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ ।
હસ્તાવ્ ઇન્દ્રો બલેનૈવ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

વિષ્ણુર્ ગત્યૈવ ચરણૌ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ ।
નાડીર્ નદ્યો લોહિતેન નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

ક્ષુત્-તૃડ્ભ્યામ્ ઉદરં સિન્ધુર્ નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ ।
હૃદયં મનસા ચન્દ્રો નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

બુદ્ધ્યા બ્રહ્માપિ હૃદયં નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્ ।
રુદ્રો ઽભિમત્યા હૃદયં નોદતિષ્ઠત્ તદા વિરાટ્

ચિત્તેન હૃદયં ચૈત્યઃ ક્ષેત્ર-જ્ઞઃ પ્રાવિશદ્ યદા ।
વિરાટ્ તદૈવ પુરુષઃ સલિલાદ્ ઉદતિષ્ઠત

યથા પ્રસુપ્તં પુરુષં પ્રાણેન્દ્રિય-મનો-ધિયઃ ।
પ્રભવન્તિ વિના યેન નોત્થાપયિતુમ્ ઓજસા

તમ્ અસ્મિન્ પ્રત્યગ્-આત્માનં ધિયા યોગ-પ્રવૃત્તયા ।
ભક્ત્યા વિરક્ત્યા જ્ઞાનેન વિવિચ્યાત્મનિ ચિન્તયેત્