Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhagavata Purana · Chapter 03.26

03.26.001

BhP_03.26.001/0 śrī-bhagavān uvāca
atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak /
yad viditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtair guṇaiḥ

03.26.002

jñānaṃ niḥśreyasārthāya puruṣasyātma-darśanam /
yad āhur varṇaye tat te hṛdaya-granthi-bhedanam

03.26.003

anādir ātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ /
pratyag-dhāmā svayaṃ-jyotir viśvaṃ yena samanvitam

03.26.004

sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ /
yadṛcchayaivopagatām abhyapadyata līlayā

03.26.005

guṇair vicitrāḥ sṛjatīṃ sa-rūpāḥ prakṛtiṃ prajāḥ /
vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñāna-gūhayā

03.26.006

evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān /
karmasu kriyamāṇeṣu guṇair ātmani manyate

03.26.007

tad asya saṃsṛtir bandhaḥ pāra-tantryaṃ ca tat-kṛtam /
bhavaty akartur īśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ

03.26.008

kārya-kāraṇa-kartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ /
bhoktṛtve sukha-duḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param

03.26.009

BhP_03.26.009/0 devahūtir uvāca
prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama /
brūhi kāraṇayor asya sad-asac ca yad-ātmakam

03.26.010

BhP_03.26.010/0 śrī-bhagavān uvāca
yat tat tri-guṇam avyaktaṃ nityaṃ sad-asad-ātmakam /
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhur aviśeṣaṃ viśeṣavat

03.26.011

pañcabhiḥ pañcabhir brahma caturbhir daśabhis tathā /
etac catur-viṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

03.26.012

mahā-bhūtāni pañcaiva bhūr āpo 'gnir marun nabhaḥ /
tan-mātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me

03.26.013

indriyāṇi daśa śrotraṃ tvag dṛg rasana-nāsikāḥ /
vāk karau caraṇau meḍhraṃ pāyur daśama ucyate

03.26.014

mano buddhir ahaṅkāraś cittam ity antar-ātmakam /
caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇa-rūpayā

03.26.015

etāvān eva saṅkhyāto brahmaṇaḥ sa-guṇasya ha /
sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañca-viṃśakaḥ

03.26.016

prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālam eke yato bhayam /
ahaṅkāra-vimūḍhasya kartuḥ prakṛtim īyuṣaḥ

03.26.017

prakṛter guṇa-sāmyasya nirviśeṣasya mānavi /
ceṣṭā yataḥ sa bhagavān kāla ity upalakṣitaḥ

03.26.018

antaḥ puruṣa-rūpeṇa kāla-rūpeṇa yo bahiḥ /
samanvety eṣa sattvānāṃ bhagavān ātma-māyayā

03.26.019

daivāt kṣubhita-dharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān /
ādhatta vīryaṃ sāsūta mahat-tattvaṃ hiraṇmayam

03.26.020

viśvam ātma-gataṃ vyañjan kūṭa-stho jagad-aṅkuraḥ /
sva-tejasāpibat tīvram ātma-prasvāpanaṃ tamaḥ

03.26.021

yat tat sattva-guṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam /
yad āhur vāsudevākhyaṃ cittaṃ tan mahad-ātmakam

03.26.022

svacchatvam avikāritvaṃ śāntatvam iti cetasaḥ /
vṛttibhir lakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛtiḥ parā

03.26.023

mahat-tattvād vikurvāṇād bhagavad-vīrya-sambhavāt /
kriyā-śaktir ahaṅkāras tri-vidhaḥ samapadyata

03.26.024

vaikārikas taijasaś ca tāmasaś ca yato bhavaḥ /
manasaś cendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatām api

03.26.025

sahasra-śirasaṃ sākṣād yam anantaṃ pracakṣate /
saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriya-manomayam

03.26.026

kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam /
śānta-ghora-vimūḍhatvam iti vā syād ahaṅkṛteḥ

03.26.027

vaikārikād vikurvāṇān manas-tattvam ajāyata /
yat-saṅkalpa-vikalpābhyāṃ vartate kāma-sambhavaḥ

03.26.028

yad vidur hy aniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇām adhīśvaram /
śāradendīvara-śyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ

03.26.029

taijasāt tu vikurvāṇād buddhi-tattvam abhūt sati /
dravya-sphuraṇa-vijñānam indriyāṇām anugrahaḥ

03.26.030

saṃśayo 'tha viparyāso niścayaḥ smṛtir eva ca /
svāpa ity ucyate buddher lakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak

03.26.031

taijasānīndriyāṇy eva kriyā-jñāna-vibhāgaśaḥ /
prāṇasya hi kriyā-śaktir buddher vijñāna-śaktitā

03.26.032

tāmasāc ca vikurvāṇād bhagavad-vīrya-coditāt /
śabda-mātram abhūt tasmān nabhaḥ śrotraṃ tu śabdagam

03.26.033

arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭur liṅgatvam eva ca /
tan-mātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ

03.26.034

bhūtānāṃ chidra-dātṛtvaṃ bahir antaram eva ca /
prāṇendriyātma-dhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛtti-lakṣaṇam

03.26.035

nabhasaḥ śabda-tanmātrāt kāla-gatyā vikurvataḥ /
sparśo 'bhavat tato vāyus tvak sparśasya ca saṅgrahaḥ

03.26.036

mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityam uṣṇatvam eva ca /
etat sparśasya sparśatvaṃ tan-mātratvaṃ nabhasvataḥ

03.26.037

cālanaṃ vyūhanaṃ prāptir netṛtvaṃ dravya-śabdayoḥ /
sarvendriyāṇām ātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam

03.26.038

vāyoś ca sparśa-tanmātrād rūpaṃ daiveritād abhūt /
samutthitaṃ tatas tejaś cakṣū rūpopalambhanam

03.26.039

dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyakti-saṃsthātvam eva ca /
tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpa-mātrasya vṛttayaḥ

03.26.040

dyotanaṃ pacanaṃ pānam adanaṃ hima-mardanam /
tejaso vṛttayas tv etāḥ śoṣaṇaṃ kṣut tṛḍ eva ca

03.26.041

rūpa-mātrād vikurvāṇāt tejaso daiva-coditāt /
rasa-mātram abhūt tasmād ambho jihvā rasa-grahaḥ

03.26.042

kaṣāyo madhuras tiktaḥ kaṭv amla iti naikadhā /
bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate

03.26.043

kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyāyanondanam /
tāpāpanodo bhūyastvam ambhaso vṛttayas tv imāḥ

03.26.044

rasa-mātrād vikurvāṇād ambhaso daiva-coditāt /
gandha-mātram abhūt tasmāt pṛthvī ghrāṇas tu gandhagaḥ

03.26.045

karambha-pūti-saurabhya- śāntogrāmlādibhiḥ pṛthak /
dravyāvayava-vaiṣamyād gandha eko vibhidyate

03.26.046

bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ sad-viśeṣaṇam /
sarva-sattva-guṇodbhedaḥ pṛthivī-vṛtti-lakṣaṇam

03.26.047

nabho-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tac chrotram ucyate /
vāyor guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tat sparśanaṃ viduḥ

03.26.048

tejo-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tac cakṣur ucyate /
ambho-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tad rasanaṃ viduḥ /
bhūmer guṇa-viśeṣo 'rtho yasya sa ghrāṇa ucyate

03.26.049

parasya dṛśyate dharmo hy aparasmin samanvayāt /
ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāv evopalakṣyate

03.26.050

etāny asaṃhatya yadā mahad-ādīni sapta vai /
kāla-karma-guṇopeto jagad-ādir upāviśat

03.26.051

tatas tenānuviddhebhyo yuktebhyo 'ṇḍam acetanam /
utthitaṃ puruṣo yasmād udatiṣṭhad asau virāṭ

03.26.052

etad aṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ krama-vṛddhair daśottaraiḥ /
toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtair bahiḥ /
yatra loka-vitāno 'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ

03.26.053

hiraṇmayād aṇḍa-kośād utthāya salile śayāt /
tam āviśya mahā-devo bahudhā nirbibheda kham

03.26.054

nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato 'bhavat /
vāṇyā vahnir atho nāse prāṇoto ghrāṇa etayoḥ

03.26.055

ghrāṇād vāyur abhidyetām akṣiṇī cakṣur etayoḥ /
tasmāt sūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotraṃ tato diśaḥ

03.26.056

nirbibheda virājas tvag- roma-śmaśrv-ādayas tataḥ /
tata oṣadhayaś cāsan śiśnaṃ nirbibhide tataḥ

03.26.057

retas tasmād āpa āsan nirabhidyata vai gudam /
gudād apāno 'pānāc ca mṛtyur loka-bhayaṅkaraḥ

03.26.058

hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ /
pādau ca nirabhidyetāṃ gatis tābhyāṃ tato hariḥ

03.26.059

nāḍyo 'sya nirabhidyanta tābhyo lohitam ābhṛtam /
nadyas tataḥ samabhavann udaraṃ nirabhidyata

03.26.060

kṣut-pipāse tataḥ syātāṃ samudras tv etayor abhūt /
athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayān mana utthitam

03.26.061

manasaś candramā jāto buddhir buddher girāṃ patiḥ /
ahaṅkāras tato rudraś cittaṃ caityas tato 'bhavat

03.26.062

ete hy abhyutthitā devā naivāsyotthāpane 'śakan /
punar āviviśuḥ khāni tam utthāpayituṃ kramāt

03.26.063

vahnir vācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhat tadā virāṭ /
ghrāṇena nāsike vāyur nodatiṣṭhat tadā virāṭ

03.26.064

akṣiṇī cakṣuṣādityo nodatiṣṭhat tadā virāṭ /
śrotreṇa karṇau ca diśo nodatiṣṭhat tadā virāṭ

03.26.065

tvacaṃ romabhir oṣadhyo nodatiṣṭhat tadā virāṭ /
retasā śiśnam āpas tu nodatiṣṭhat tadā virāṭ

03.26.066

gudaṃ mṛtyur apānena nodatiṣṭhat tadā virāṭ /
hastāv indro balenaiva nodatiṣṭhat tadā virāṭ

03.26.067

viṣṇur gatyaiva caraṇau nodatiṣṭhat tadā virāṭ /
nāḍīr nadyo lohitena nodatiṣṭhat tadā virāṭ

03.26.068

kṣut-tṛḍbhyām udaraṃ sindhur nodatiṣṭhat tadā virāṭ /
hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhat tadā virāṭ

03.26.069

buddhyā brahmāpi hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ /
rudro 'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ

03.26.070

cittena hṛdayaṃ caityaḥ kṣetra-jñaḥ prāviśad yadā /
virāṭ tadaiva puruṣaḥ salilād udatiṣṭhata

03.26.071

yathā prasuptaṃ puruṣaṃ prāṇendriya-mano-dhiyaḥ /
prabhavanti vinā yena notthāpayitum ojasā

03.26.072

tam asmin pratyag-ātmānaṃ dhiyā yoga-pravṛttayā /
bhaktyā viraktyā jñānena vivicyātmani cintayet

Original text: Bhāgavatapurāṇa · Data entry Ulrich Stiehl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc