ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.25

ભ્પ્_03.25.001।0 શૌનક ઉવાચ
કપિલસ્ તત્ત્વ-સઙ્ખ્યાતા ભગવાન્ આત્મ-માયયા ।
જાતઃ સ્વયમ્ અજઃ સાક્ષાદ્ આત્મ-પ્રજ્ઞપ્તયે નૃણામ્

ન હ્ય્ અસ્ય વર્ષ્મણઃ પુંસાં વરિમ્ણઃ સર્વ-યોગિનામ્ ।
વિશ્રુતૌ શ્રુત-દેવસ્ય ભૂરિ તૃપ્યન્તિ મે ઽસવઃ

યદ્ યદ્ વિધત્તે ભગવાન્ સ્વચ્છન્દાત્માત્મ-માયયા ।
તાનિ મે શ્રદ્દધાનસ્ય કીર્તન્યાન્ય્ અનુકીર્તય

ભ્પ્_03.25.004।0 સૂત ઉવાચ
દ્વૈપાયન-સખસ્ ત્વ્ એવં મૈત્રેયો ભગવાંસ્ તથા ।
પ્રાહેદં વિદુરં પ્રીત આન્વીક્ષિક્યાં પ્રચોદિતઃ

ભ્પ્_03.25.005।0 મૈત્રેય ઉવાચ
પિતરિ પ્રસ્થિતે ઽરણ્યં માતુઃ પ્રિય-ચિકીર્ષયા ।
તસ્મિન્ બિન્દુસરે ઽવાત્સીદ્ ભગવાન્ કપિલઃ કિલ

તમ્ આસીનમ્ અકર્માણં તત્ત્વ-માર્ગાગ્ર-દર્શનમ્ ।
સ્વ-સુતં દેવહૂત્ય્ આહ ધાતુઃ સંસ્મરતી વચઃ

ભ્પ્_03.25.007।0 દેવહૂતિર્ ઉવાચ
નિર્વિણ્ણા નિતરાં ભૂમન્ન્ અસદ્-ઇન્દ્રિય-તર્ષણાત્ ।
યેન સમ્ભાવ્યમાનેન પ્રપન્નાન્ધં તમઃ પ્રભો

તસ્ય ત્વં તમસો ઽન્ધસ્ય દુષ્પારસ્યાદ્ય પારગમ્ ।
સચ્-ચક્ષુર્ જન્મનામ્ અન્તે લબ્ધં મે ત્વદ્-અનુગ્રહાત્

ય આદ્યો ભગવાન્ પુંસામ્ ઈશ્વરો વૈ ભવાન્ કિલ ।
લોકસ્ય તમસાન્ધસ્ય ચક્ષુઃ સૂર્ય ઇવોદિતઃ

અથ મે દેવ સમ્મોહમ્ અપાક્રષ્ટું ત્વમ્ અર્હસિ ।
યો ઽવગ્રહો ઽહં મમેતીત્ય્ એતસ્મિન્ યોજિતસ્ ત્વયા

તં ત્વા ગતાહં શરણં શરણ્યં સ્વ-ભૃત્ય-સંસાર-તરોઃ કુઠારમ્ ।
જિજ્ઞાસયાહં પ્રકૃતેઃ પૂરુષસ્ય નમામિ સદ્-ધર્મ-વિદાં વરિષ્ઠમ્

ભ્પ્_03.25.012।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ સ્વ-માતુર્ નિરવદ્યમ્ ઈપ્સિતં નિશમ્ય પુંસામ્ અપવર્ગ-વર્ધનમ્ ।
ધિયાભિનન્દ્યાત્મવતાં સતાં ગતિર્ બભાષ ઈષત્-સ્મિત-શોભિતાનનઃ

ભ્પ્_03.25.013।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યોગ આધ્યાત્મિકઃ પુંસાં મતો નિઃશ્રેયસાય મે ।
અત્યન્તોપરતિર્ યત્ર દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ

તમ્ ઇમં તે પ્રવક્ષ્યામિ યમ્ અવોચં પુરાનઘે ।
ઋષીણાં શ્રોતુ-કામાનાં યોગં સર્વાઙ્ગ-નૈપુણમ્

ચેતઃ ખલ્વ્ અસ્ય બન્ધાય મુક્તયે ચાત્મનો મતમ્ ।
ગુણેષુ સક્તં બન્ધાય રતં વા પુંસિ મુક્તયે

અહં મમાભિમાનોત્થૈઃ કામ-લોભાદિભિર્ મલૈઃ ।
વીતં યદા મનઃ શુદ્ધમ્ અદુઃખમ્ અસુખં સમમ્

તદા પુરુષ આત્માનં કેવલં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
નિરન્તરં સ્વયં-જ્યોતિર્ અણિમાનમ્ અખણ્ડિતમ્

જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યુક્તેન ભક્તિ-યુક્તેન ચાત્મના ।
પરિપશ્યત્ય્ ઉદાસીનં પ્રકૃતિં ચ હતૌજસમ્

ન યુજ્યમાનયા ભક્ત્યા ભગવત્ય્ અખિલાત્મનિ ।
સદૃશો ઽસ્તિ શિવઃ પન્થા યોગિનાં બ્રહ્મ-સિદ્ધયે

પ્રસઙ્ગમ્ અજરં પાશમ્ આત્મનઃ કવયો વિદુઃ ।
સ એવ સાધુષુ કૃતો મોક્ષ-દ્વારમ્ અપાવૃતમ્

તિતિક્ષવઃ કારુણિકાઃ સુહૃદઃ સર્વ-દેહિનામ્ ।
અજાત-શત્રવઃ શાન્તાઃ સાધવઃ સાધુ-ભૂષણાઃ

મય્ય્ અનન્યેન ભાવેન ભક્તિં કુર્વન્તિ યે દૃઢામ્ ।
મત્-કૃતે ત્યક્ત-કર્માણસ્ ત્યક્ત-સ્વજન-બાન્ધવાઃ

મદ્-આશ્રયાઃ કથા મૃષ્ટાઃ શૃણ્વન્તિ કથયન્તિ ચ ।
તપન્તિ વિવિધાસ્ તાપા નૈતાન્ મદ્-ગત-ચેતસઃ

ત એતે સાધવઃ સાધ્વિ સર્વ-સઙ્ગ-વિવર્જિતાઃ ।
સઙ્ગસ્ તેષ્વ્ અથ તે પ્રાર્થ્યઃ સઙ્ગ-દોષ-હરા હિ તે

સતાં પ્રસઙ્ગાન્ મમ વીર્ય-સંવિદો ભવન્તિ હૃત્-કર્ણ-રસાયનાઃ કથાઃ ।
તજ્-જોષણાદ્ આશ્વ્ અપવર્ગ-વર્ત્મનિ શ્રદ્ધા રતિર્ ભક્તિર્ અનુક્રમિષ્યતિ

ભક્ત્યા પુમાન્ જાત-વિરાગ ઐન્દ્રિયાદ્ દૃષ્ટ-શ્રુતાન્ મદ્-રચનાનુચિન્તયા ।
ચિત્તસ્ય યત્તો ગ્રહણે યોગ-યુક્તો યતિષ્યતે ઋજુભિર્ યોગ-માર્ગૈઃ

અસેવયાયં પ્રકૃતેર્ ગુણાનાં જ્ઞાનેન વૈરાગ્ય-વિજૃમ્ભિતેન ।
યોગેન મય્ય્ અર્પિતયા ચ ભક્ત્યા માં પ્રત્યગ્-આત્માનમ્ ઇહાવરુન્ધે

ભ્પ્_03.25.028।0 દેવહૂતિર્ ઉવાચ
કાચિત્ ત્વય્ય્ ઉચિતા ભક્તિઃ કીદૃશી મમ ગોચરા ।
યયા પદં તે નિર્વાણમ્ અઞ્જસાન્વાશ્નવા અહમ્

યો યોગો ભગવદ્-બાણો નિર્વાણાત્મંસ્ ત્વયોદિતઃ ।
કીદૃશઃ કતિ ચાઙ્ગાનિ યતસ્ તત્ત્વાવબોધનમ્

તદ્ એતન્ મે વિજાનીહિ યથાહં મન્દ-ધીર્ હરે ।
સુખં બુદ્ધ્યેય દુર્બોધં યોષા ભવદ્-અનુગ્રહાત્

ભ્પ્_03.25.031।0 મૈત્રેય ઉવાચ
વિદિત્વાર્થં કપિલો માતુર્ ઇત્થં જાત-સ્નેહો યત્ર તન્વાભિજાતઃ ।
તત્ત્વામ્નાયં યત્ પ્રવદન્તિ સાઙ્ખ્યં પ્રોવાચ વૈ ભક્તિ-વિતાન-યોગમ્

ભ્પ્_03.25.032।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
દેવાનાં ગુણ-લિઙ્ગાનામ્ આનુશ્રવિક-કર્મણામ્ ।
સત્ત્વ એવૈક-મનસો વૃત્તિઃ સ્વાભાવિકી તુ યા

અનિમિત્તા ભાગવતી ભક્તિઃ સિદ્ધેર્ ગરીયસી ।
જરયત્ય્ આશુ યા કોશં નિગીર્ણમ્ અનલો યથા

નૈકાત્મતાં મે સ્પૃહયન્તિ કેચિન્ મત્-પાદ-સેવાભિરતા મદ્-ઈહાઃ ।
યે ઽન્યોન્યતો ભાગવતાઃ પ્રસજ્ય સભાજયન્તે મમ પૌરુષાણિ

પશ્યન્તિ તે મે રુચિરાણ્ય્ અમ્બ સન્તઃ પ્રસન્ન-વક્ત્રારુણ-લોચનાનિ ।
રૂપાણિ દિવ્યાનિ વર-પ્રદાનિ સાકં વાચં સ્પૃહણીયાં વદન્તિ

તૈર્ દર્શનીયાવયવૈર્ ઉદાર- વિલાસ-હાસેક્ષિત-વામ-સૂક્તૈઃ ।
હૃતાત્મનો હૃત-પ્રાણાંશ્ ચ ભક્તિર્ અનિચ્છતો મે ગતિમ્ અણ્વીં પ્રયુઙ્ક્તે

અથો વિભૂતિં મમ માયાવિનસ્ તામ્ ઐશ્વર્યમ્ અષ્ટાઙ્ગમ્ અનુપ્રવૃત્તમ્ ।
શ્રિયં ભાગવતીં વાસ્પૃહયન્તિ ભદ્રાં પરસ્ય મે તે ઽશ્નુવતે તુ લોકે

ન કર્હિચિન્ મત્-પરાઃ શાન્ત-રૂપે નઙ્ક્ષ્યન્તિ નો મે ઽનિમિષો લેઢિ હેતિઃ ।
યેષામ્ અહં પ્રિય આત્મા સુતશ્ ચ સખા ગુરુઃ સુહૃદો દૈવમ્ ઇષ્ટમ્

ઇમં લોકં તથૈવામુમ્ આત્માનમ્ ઉભયાયિનમ્ ।
આત્માનમ્ અનુ યે ચેહ યે રાયઃ પશવો ગૃહાઃ

વિસૃજ્ય સર્વાન્ અન્યાંશ્ ચ મામ્ એવં વિશ્વતો-મુખમ્ ।
ભજન્ત્ય્ અનન્યયા ભક્ત્યા તાન્ મૃત્યોર્ અતિપારયે

નાન્યત્ર મદ્ ભગવતઃ પ્રધાન-પુરુષેશ્વરાત્ ।
આત્મનઃ સર્વ-ભૂતાનાં ભયં તીવ્રં નિવર્તતે

મદ્-ભયાદ્ વાતિ વાતો ઽયં સૂર્યસ્ તપતિ મદ્-ભયાત્ ।
વર્ષતીન્દ્રો દહત્ય્ અગ્નિર્ મૃત્યુશ્ ચરતિ મદ્-ભયાત્

જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-યુક્તેન ભક્તિ-યોગેન યોગિનઃ ।
ક્ષેમાય પાદ-મૂલં મે પ્રવિશન્ત્ય્ અકુતો-ભયમ્

એતાવાન્ એવ લોકે ઽસ્મિન્ પુંસાં નિઃશ્રેયસોદયઃ ।
તીવ્રેણ ભક્તિ-યોગેન મનો મય્ય્ અર્પિતં સ્થિરમ્