ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.20

ભ્પ્_03.20.001।0 શૌનક ઉવાચ
મહીં પ્રતિષ્ઠામ્ અધ્યસ્ય સૌતે સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।
કાન્ય્ અન્વતિષ્ઠદ્ દ્વારાણિ માર્ગાયાવર-જન્મનામ્

ક્ષત્તા મહા-ભાગવતઃ કૃષ્ણસ્યૈકાન્તિકઃ સુહૃત્ ।
યસ્ તત્યાજાગ્રજં કૃષ્ણે સાપત્યમ્ અઘવાન્ ઇતિ

દ્વૈપાયનાદ્ અનવરો મહિત્વે તસ્ય દેહજઃ ।
સર્વાત્મના શ્રિતઃ કૃષ્ણં તત્-પરાંશ્ ચાપ્ય્ અનુવ્રતઃ

કિમ્ અન્વપૃચ્છન્ મૈત્રેયં વિરજાસ્ તીર્થ-સેવયા ।
ઉપગમ્ય કુશાવર્ત આસીનં તત્ત્વ-વિત્તમમ્

તયોઃ સંવદતોઃ સૂત પ્રવૃત્તા હ્ય્ અમલાઃ કથાઃ ।
આપો ગાઙ્ગા ઇવાઘ-ઘ્નીર્ હરેઃ પાદામ્બુજાશ્રયાઃ

તા નઃ કીર્તય ભદ્રં તે કીર્તન્યોદાર-કર્મણઃ ।
રસજ્ઞઃ કો નુ તૃપ્યેત હરિ-લીલામૃતં પિબન્

એવમ્ ઉગ્રશ્રવાઃ પૃષ્ટ ઋષિભિર્ નૈમિષાયનૈઃ ।
ભગવત્ય્ અર્પિતાધ્યાત્મસ્ તાન્ આહ શ્રૂયતામ્ ઇતિ

ભ્પ્_03.20.008।0 સૂત ઉવાચ
હરેર્ ધૃત-ક્રોડ-તનોઃ સ્વ-માયયા નિશમ્ય ગોર્ ઉદ્ધરણં રસાતલાત્ ।
લીલાં હિરણ્યાક્ષમ્ અવજ્ઞયા હતં સઞ્જાત-હર્ષો મુનિમ્ આહ ભારતઃ

ભ્પ્_03.20.009।0 વિદુર ઉવાચ
પ્રજાપતિ-પતિઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજા-સર્ગે પ્રજાપતીન્ ।
કિમ્ આરભત મે બ્રહ્મન્ પ્રબ્રૂહ્ય્ અવ્યક્ત-માર્ગ-વિત્

યે મરીચ્ય્-આદયો વિપ્રા યસ્ તુ સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।
તે વૈ બ્રહ્મણ આદેશાત્ કથમ્ એતદ્ અભાવયન્

સ-દ્વિતીયાઃ કિમ્ અસૃજન્ સ્વતન્ત્રા ઉત કર્મસુ ।
આહો સ્વિત્ સંહતાઃ સર્વ ઇદં સ્મ સમકલ્પયન્

ભ્પ્_03.20.012।0 મૈત્રેય ઉવાચ
દૈવેન દુર્વિતર્ક્યેણ પરેણાનિમિષેણ ચ ।
જાત-ક્ષોભાદ્ ભગવતો મહાન્ આસીદ્ ગુણ-ત્રયાત્

રજઃ-પ્રધાનાન્ મહતસ્ ત્રિ-લિઙ્ગો દૈવ-ચોદિતાત્ ।
જાતઃ સસર્જ ભૂતાદિર્ વિયદ્-આદીનિ પઞ્ચશઃ

તાનિ ચૈકૈકશઃ સ્રષ્ટુમ્ અસમર્થાનિ ભૌતિકમ્ ।
સંહત્ય દૈવ-યોગેન હૈમમ્ અણ્ડમ્ અવાસૃજન્

સો ઽશયિષ્ટાબ્ધિ-સલિલે આણ્ડકોશો નિરાત્મકઃ ।
સાગ્રં વૈ વર્ષ-સાહસ્રમ્ અન્વવાત્સીત્ તમ્ ઈશ્વરઃ

તસ્ય નાભેર્ અભૂત્ પદ્મં સહસ્રાર્કોરુ-દીધિતિ ।
સર્વ-જીવનિકાયૌકો યત્ર સ્વયમ્ અભૂત્ સ્વરાટ્

સો ઽનુવિષ્ટો ભગવતા યઃ શેતે સલિલાશયે ।
લોક-સંસ્થાં યથા પૂર્વં નિર્મમે સંસ્થયા સ્વયા

સસર્જ ચ્છાયયાવિદ્યાં પઞ્ચ-પર્વાણમ્ અગ્રતઃ ।
તામિસ્રમ્ અન્ધ-તામિસ્રં તમો મોહો મહા-તમઃ

વિસસર્જાત્મનઃ કાયં નાભિનન્દંસ્ તમોમયમ્ ।
જગૃહુર્ યક્ષ-રક્ષાંસિ રાત્રિં ક્ષુત્-તૃટ્-સમુદ્ભવામ્

ક્ષુત્-તૃડ્ભ્યામ્ ઉપસૃષ્ટાસ્ તે તં જગ્ધુમ્ અભિદુદ્રુવુઃ ।
મા રક્ષતૈનં જક્ષધ્વમ્ ઇત્ય્ ઊચુઃ ક્ષુત્-તૃડ્-અર્દિતાઃ

દેવસ્ તાન્ આહ સંવિગ્નો મા માં જક્ષત રક્ષત ।
અહો મે યક્ષ-રક્ષાંસિ પ્રજા યૂયં બભૂવિથ

દેવતાઃ પ્રભયા યા યા દીવ્યન્ પ્રમુખતો ઽસૃજત્ ।
તે અહાર્ષુર્ દેવયન્તો વિસૃષ્ટાં તાં પ્રભામ્ અહઃ

દેવો ઽદેવાઞ્ જઘનતઃ સૃજતિ સ્માતિલોલુપાન્ ।
ત એનં લોલુપતયા મૈથુનાયાભિપેદિરે

તતો હસન્ સ ભગવાન્ અસુરૈર્ નિરપત્રપૈઃ ।
અન્વીયમાનસ્ તરસા ક્રુદ્ધો ભીતઃ પરાપતત્

સ ઉપવ્રજ્ય વરદં પ્રપન્નાર્તિ-હરં હરિમ્ ।
અનુગ્રહાય ભક્તાનામ્ અનુરૂપાત્મ-દર્શનમ્

પાહિ માં પરમાત્મંસ્ તે પ્રેષણેનાસૃજં પ્રજાઃ ।
તા ઇમા યભિતું પાપા ઉપાક્રામન્તિ માં પ્રભો

ત્વમ્ એકઃ કિલ લોકાનાં ક્લિષ્ટાનાં ક્લેશ-નાશનઃ ।
ત્વમ્ એકઃ ક્લેશદસ્ તેષામ્ અનાસન્ન-પદાં તવ

સો ઽવધાર્યાસ્ય કાર્પણ્યં વિવિક્તાધ્યાત્મ-દર્શનઃ ।
વિમુઞ્ચાત્મ-તનું ઘોરામ્ ઇત્ય્ ઉક્તો વિમુમોચ હ

તાં ક્વણચ્-ચરણામ્ભોજાં મદ-વિહ્વલ-લોચનામ્ ।
કાઞ્ચી-કલાપ-વિલસદ્- દુકૂલ-ચ્છન્ન-રોધસમ્

અન્યોન્ય-શ્લેષયોત્તુઙ્ગ- નિરન્તર-પયોધરામ્ ।
સુનાસાં સુદ્વિજાં સ્નિગ્ધ- હાસ-લીલાવલોકનામ્

ગૂહન્તીં વ્રીડયાત્માનં નીલાલક-વરૂથિનીમ્ ।
ઉપલભ્યાસુરા ધર્મ સર્વે સમ્મુમુહુઃ સ્ત્રિયમ્

અહો રૂપમ્ અહો ધૈર્યમ્ અહો અસ્યા નવં વયઃ ।
મધ્યે કામયમાનાનામ્ અકામેવ વિસર્પતિ

વિતર્કયન્તો બહુધા તાં સન્ધ્યાં પ્રમદાકૃતિમ્ ।
અભિસમ્ભાવ્ય વિશ્રમ્ભાત્ પર્યપૃચ્છન્ કુમેધસઃ

કાસિ કસ્યાસિ રમ્ભોરુ કો વાર્થસ્ તે ઽત્ર ભામિનિ ।
રૂપ-દ્રવિણ-પણ્યેન દુર્ભગાન્ નો વિબાધસે

યા વા કાચિત્ ત્વમ્ અબલે દિષ્ટ્યા સન્દર્શનં તવ ।
ઉત્સુનોષીક્ષમાણાનાં કન્દુક-ક્રીડયા મનઃ

નૈકત્ર તે જયતિ શાલિનિ પાદ-પદ્મં $ ઘ્નન્ત્યા મુહુઃ કર-તલેન પતત્-પતઙ્ગમ્ &અમ્પ્;
મધ્યં વિષીદતિ બૃહત્-સ્તન-ભાર-ભીતં % શાન્તેવ દૃષ્ટિર્ અમલા સુશિખા-સમૂહઃ ॥ ભ્પ્_03.20.036* ॥
ઇતિ સાયન્તનીં સન્ધ્યામ્ અસુરાઃ પ્રમદાયતીમ્ ।
પ્રલોભયન્તીં જગૃહુર્ મત્વા મૂઢ-ધિયઃ સ્ત્રિયમ્

પ્રહસ્ય ભાવ-ગમ્ભીરં જિઘ્રન્ત્યાત્માનમ્ આત્મના ।
કાન્ત્યા સસર્જ ભગવાન્ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાન્

વિસસર્જ તનું તાં વૈ જ્યોત્સ્નાં કાન્તિમતીં પ્રિયામ્ ।
ત એવ ચાદદુઃ પ્રીત્યા વિશ્વાવસુ-પુરોગમાઃ

સૃષ્ટ્વા ભૂત-પિશાચાંશ્ ચ ભગવાન્ આત્મ-તન્દ્રિણા ।
દિગ્-વાસસો મુક્ત-કેશાન્ વીક્ષ્ય ચામીલયદ્ દૃશૌ

જગૃહુસ્ તદ્-વિસૃષ્ટાં તાં જૃમ્ભણાખ્યાં તનું પ્રભોઃ ।
નિદ્રામ્ ઇન્દ્રિય-વિક્લેદો યયા ભૂતેષુ દૃશ્યતે ।
યેનોચ્છિષ્ટાન્ ધર્ષયન્તિ તમ્ ઉન્માદં પ્રચક્ષતે

ઊર્જસ્વન્તં મન્યમાન આત્માનં ભગવાન્ અજઃ ।
સાધ્યાન્ ગણાન્ પિતૃ-ગણાન્ પરોક્ષેણાસૃજત્ પ્રભુઃ

ત આત્મ-સર્ગં તં કાયં પિતરઃ પ્રતિપેદિરે ।
સાધ્યેભ્યશ્ ચ પિતૃભ્યશ્ ચ કવયો યદ્ વિતન્વતે

સિદ્ધાન્ વિદ્યાધરાંશ્ ચૈવ તિરોધાનેન સો ઽસૃજત્ ।
તેભ્યો ઽદદાત્ તમ્ આત્માનમ્ અન્તર્ધાનાખ્યમ્ અદ્ભુતમ્

સ કિન્નરાન્ કિમ્પુરુષાન્ પ્રત્યાત્મ્યેનાસૃજત્ પ્રભુઃ ।
માનયન્ન્ આત્મનાત્માનમ્ આત્માભાસં વિલોકયન્

તે તુ તજ્ જગૃહૂ રૂપં ત્યક્તં યત્ પરમેષ્ઠિના ।
મિથુની-ભૂય ગાયન્તસ્ તમ્ એવોષસિ કર્મભિઃ

દેહેન વૈ ભોગવતા શયાનો બહુ-ચિન્તયા ।
સર્ગે ઽનુપચિતે ક્રોધાદ્ ઉત્સસર્જ હ તદ્ વપુઃ

યે ઽહીયન્તામુતઃ કેશા અહયસ્ તે ઽઙ્ગ જજ્ઞિરે ।
સર્પાઃ પ્રસર્પતઃ ક્રૂરા નાગા ભોગોરુ-કન્ધરાઃ

સ આત્માનં મન્યમાનઃ કૃત-કૃત્યમ્ ઇવાત્મભૂઃ ।
તદા મનૂન્ સસર્જાન્તે મનસા લોક-ભાવનાન્

તેભ્યઃ સો ઽસૃજત્ સ્વીયં પુરં પુરુષમ્ આત્મવાન્ ।
તાન્ દૃષ્ટ્વા યે પુરા સૃષ્ટાઃ પ્રશશંસુઃ પ્રજાપતિમ્

અહો એતજ્ જગત્-સ્રષ્ટઃ સુકૃતં બત તે કૃતમ્ ।
પ્રતિષ્ઠિતાઃ ક્રિયા યસ્મિન્ સાકમ્ અન્નમ્ અદામ હે

તપસા વિદ્યયા યુક્તો યોગેન સુસમાધિના ।
ઋષીન્ ઋષિર્ હૃષીકેશઃ સસર્જાભિમતાઃ પ્રજાઃ

તેભ્યશ્ ચૈકૈકશઃ સ્વસ્ય દેહસ્યાંશમ્ અદાદ્ અજઃ ।
યત્ તત્ સમાધિ-યોગર્દ્ધિ- તપો-વિદ્યા-વિરક્તિમત્