ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.21

ભ્પ્_03.21.001।0 વિદુર ઉવાચ
સ્વાયમ્ભુવસ્ય ચ મનોર્ અંશઃ પરમ-સમ્મતઃ ।
કથ્યતાં ભગવન્ યત્ર મૈથુનેનૈધિરે પ્રજાઃ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ સુતૌ સ્વાયમ્ભુવસ્ય વૈ ।
યથા-ધર્મં જુગુપતુઃ સપ્ત-દ્વીપવતીં મહીમ્

તસ્ય વૈ દુહિતા બ્રહ્મન્ દેવહૂતીતિ વિશ્રુતા ।
પત્ની પ્રજાપતેર્ ઉક્તા કર્દમસ્ય ત્વયાનઘ

તસ્યાં સ વૈ મહા-યોગી યુક્તાયાં યોગ-લક્ષણૈઃ ।
સસર્જ કતિધા વીર્યં તન્ મે શુશ્રૂષવે વદ

રુચિર્ યો ભગવાન્ બ્રહ્મન્ દક્ષો વા બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
યથા સસર્જ ભૂતાનિ લબ્ધ્વા ભાર્યાં ચ માનવીમ્

ભ્પ્_03.21.006।0 મૈત્રેય ઉવાચ
પ્રજાઃ સૃજેતિ ભગવાન્ કર્દમો બ્રહ્મણોદિતઃ ।
સરસ્વત્યાં તપસ્ તેપે સહસ્રાણાં સમા દશ

તતઃ સમાધિ-યુક્તેન ક્રિયા-યોગેન કર્દમઃ ।
સમ્પ્રપેદે હરિં ભક્ત્યા પ્રપન્ન-વરદાશુષમ્

તાવત્ પ્રસન્નો ભગવાન્ પુષ્કરાક્ષઃ કૃતે યુગે ।
દર્શયામ્ આસ તં ક્ષત્તઃ શાબ્દં બ્રહ્મ દધદ્ વપુઃ

સ તં વિરજમ્ અર્કાભં સિત-પદ્મોત્પલ-સ્રજમ્ ।
સ્નિગ્ધ-નીલાલક-વ્રાત- વક્ત્રાબ્જં વિરજો ઽમ્બરમ્

કિરીટિનં કુણ્ડલિનં શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-ધરમ્ ।
શ્વેતોત્પલ-ક્રીડનકં મનઃ-સ્પર્શ-સ્મિતેક્ષણમ્

વિન્યસ્ત-ચરણામ્ભોજમ્ અંસ-દેશે ગરુત્મતઃ ।
દૃષ્ટ્વા ખે ઽવસ્થિતં વક્ષઃ- શ્રિયં કૌસ્તુભ-કન્ધરમ્

જાત-હર્ષો ઽપતન્ મૂર્ધ્ના ક્ષિતૌ લબ્ધ-મનોરથઃ ।
ગીર્ભિસ્ ત્વ્ અભ્યગૃણાત્ પ્રીતિ- સ્વભાવાત્મા કૃતાઞ્જલિઃ

ભ્પ્_03.21.013।0 ઋષિર્ ઉવાચ
જુષ્ટં બતાદ્યાખિલ-સત્ત્વ-રાશેઃ સાંસિદ્ધ્યમ્ અક્ષ્ણોસ્ તવ દર્શનાન્ નઃ ।
યદ્-દર્શનં જન્મભિર્ ઈડ્ય સદ્ભિર્ આશાસતે યોગિનો રૂઢ-યોગાઃ

યે માયયા તે હત-મેધસસ્ ત્વત્- પાદારવિન્દં ભવ-સિન્ધુ-પોતમ્ ।
ઉપાસતે કામ-લવાય તેષાં રાસીશ કામાન્ નિરયે ઽપિ યે સ્યુઃ

તથા સ ચાહં પરિવોઢુ-કામઃ સમાન-શીલાં ગૃહમેધ-ધેનુમ્ ।
ઉપેયિવાન્ મૂલમ્ અશેષ-મૂલં દુરાશયઃ કામ-દુઘાઙ્ઘ્રિપસ્ય

પ્રજાપતેસ્ તે વચસાધીશ તન્ત્યા લોકઃ કિલાયં કામ-હતો ઽનુબદ્ધઃ ।
અહં ચ લોકાનુગતો વહામિ બલિં ચ શુક્લાનિમિષાય તુભ્યમ્

લોકાંશ્ ચ લોકાનુગતાન્ પશૂંશ્ ચ હિત્વા શ્રિતાસ્ તે ચરણાતપત્રમ્ ।
પરસ્પરં ત્વદ્-ગુણ-વાદ-સીધુ- પીયૂષ-નિર્યાપિત-દેહ-ધર્માઃ

ન તે ઽજરાક્ષ-ભ્રમિર્ આયુર્ એષાં ત્રયોદશારં ત્રિ-શતં ષષ્ટિ-પર્વ ।
ષણ્-નેમ્ય્ અનન્ત-ચ્છદિ યત્ ત્રિ-ણાભિ કરાલ-સ્રોતો જગદ્ આચ્છિદ્ય ધાવત્

એકઃ સ્વયં સન્ જગતઃ સિસૃક્ષયા- દ્વિતીયયાત્મન્ન્ અધિ-યોગમાયયા ।
સૃજસ્ય્ અદઃ પાસિ પુનર્ ગ્રસિષ્યસે યથોર્ણ-નાભિર્ ભગવન્ સ્વ-શક્તિભિઃ

નૈતદ્ બતાધીશ પદં તવેપ્સિતં યન્ માયયા નસ્ તનુષે ભૂત-સૂક્ષ્મમ્ ।
અનુગ્રહાયાસ્ત્વ્ અપિ યર્હિ માયયા લસત્-તુલસ્યા ભગવાન્ વિલક્ષિતઃ

તં ત્વાનુભૂત્યોપરત-ક્રિયાર્થં સ્વ-માયયા વર્તિત-લોક-તન્ત્રમ્ ।
નમામ્ય્ અભીક્ષ્ણં નમનીય-પાદ- સરોજમ્ અલ્પીયસિ કામ-વર્ષમ્

ભ્પ્_03.21.022।0 ઋષિર્ ઉવાચ
ઇત્ય્ અવ્યલીકં પ્રણુતો ઽબ્જ-નાભસ્ તમ્ આબભાષે વચસામૃતેન ।
સુપર્ણ-પક્ષોપરિ રોચમાનઃ પ્રેમ-સ્મિતોદ્વીક્ષણ-વિભ્રમદ્-ભ્રૂઃ

ભ્પ્_03.21.023।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
વિદિત્વા તવ ચૈત્યં મે પુરૈવ સમયોજિ તત્ ।
યદ્-અર્થમ્ આત્મ-નિયમૈસ્ ત્વયૈવાહં સમર્ચિતઃ

ન વૈ જાતુ મૃષૈવ સ્યાત્ પ્રજાધ્યક્ષ મદ્-અર્હણમ્ ।
ભવદ્-વિધેષ્વ્ અતિતરાં મયિ સઙ્ગૃભિતાત્મનામ્

પ્રજાપતિ-સુતઃ સમ્રાણ્ મનુર્ વિખ્યાત-મઙ્ગલઃ ।
બ્રહ્માવર્તં યો ઽધિવસન્ શાસ્તિ સપ્તાર્ણવાં મહીમ્

સ ચેહ વિપ્ર રાજર્ષિર્ મહિષ્યા શતરૂપયા ।
આયાસ્યતિ દિદૃક્ષુસ્ ત્વાં પરશ્વો ધર્મ-કોવિદઃ

આત્મજામ્ અસિતાપાઙ્ગીં વયઃ-શીલ-ગુણાન્વિતામ્ ।
મૃગયન્તીં પતિં દાસ્યત્ય્ અનુરૂપાય તે પ્રભો

સમાહિતં તે હૃદયં યત્રેમાન્ પરિવત્સરાન્ ।
સા ત્વાં બ્રહ્મન્ નૃપ-વધૂઃ કામમ્ આશુ ભજિષ્યતિ

યા ત આત્મ-ભૃતં વીર્યં નવધા પ્રસવિષ્યતિ ।
વીર્યે ત્વદીયે ઋષય આધાસ્યન્ત્ય્ અઞ્જસાત્મનઃ

ત્વં ચ સમ્યગ્ અનુષ્ઠાય નિદેશં મ ઉશત્તમઃ ।
મયિ તીર્થી-કૃતાશેષ- ક્રિયાર્થો માં પ્રપત્સ્યસે

કૃત્વા દયાં ચ જીવેષુ દત્ત્વા ચાભયમ્ આત્મવાન્ ।
મય્ય્ આત્માનં સહ જગદ્ દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્મનિ ચાપિ મામ્

સહાહં સ્વાંશ-કલયા ત્વદ્-વીર્યેણ મહા-મુને ।
તવ ક્ષેત્રે દેવહૂત્યાં પ્રણેષ્યે તત્ત્વ-સંહિતામ્

ભ્પ્_03.21.033।0 મૈત્રેય ઉવાચ
એવં તમ્ અનુભાષ્યાથ ભગવાન્ પ્રત્યગ્-અક્ષજઃ ।
જગામ બિન્દુસરસઃ સરસ્વત્યા પરિશ્રિતાત્

નિરીક્ષતસ્ તસ્ય યયાવ્ અશેષ- સિદ્ધેશ્વરાભિષ્ટુત-સિદ્ધ-માર્ગઃ ।
આકર્ણયન્ પત્ર-રથેન્દ્ર-પક્ષૈર્ ઉચ્ચારિતં સ્તોમમ્ ઉદીર્ણ-સામ

અથ સમ્પ્રસ્થિતે શુક્લે કર્દમો ભગવાન્ ઋષિઃ ।
આસ્તે સ્મ બિન્દુસરસિ તં કાલં પ્રતિપાલયન્

મનુઃ સ્યન્દનમ્ આસ્થાય શાતકૌમ્ભ-પરિચ્છદમ્ ।
આરોપ્ય સ્વાં દુહિતરં સ-ભાર્યઃ પર્યટન્ મહીમ્

તસ્મિન્ સુધન્વન્ન્ અહનિ ભગવાન્ યત્ સમાદિશત્ ।
ઉપાયાદ્ આશ્રમ-પદં મુનેઃ શાન્ત-વ્રતસ્ય તત્

યસ્મિન્ ભગવતો નેત્રાન્ ન્યપતન્ન્ અશ્રુ-બિન્દવઃ ।
કૃપયા સમ્પરીતસ્ય પ્રપન્ને ઽર્પિતયા ભૃશમ્

તદ્ વૈ બિન્દુસરો નામ સરસ્વત્યા પરિપ્લુતમ્ ।
પુણ્યં શિવામૃત-જલં મહર્ષિ-ગણ-સેવિતમ્

પુણ્ય-દ્રુમ-લતા-જાલૈઃ કૂજત્-પુણ્ય-મૃગ-દ્વિજૈઃ ।
સર્વર્તુ-ફલ-પુષ્પાઢ્યં વન-રાજિ-શ્રિયાન્વિતમ્

મત્ત-દ્વિજ-ગણૈર્ ઘુષ્ટં મત્ત-ભ્રમર-વિભ્રમમ્ ।
મત્ત-બર્હિ-નટાટોપમ્ આહ્વયન્-મત્ત-કોકિલમ્

કદમ્બ-ચમ્પકાશોક- કરઞ્જ-બકુલાસનૈઃ ।
કુન્દ-મન્દાર-કુટજૈશ્ ચૂત-પોતૈર્ અલઙ્કૃતમ્

કારણ્ડવૈઃ પ્લવૈર્ હંસૈઃ કુરરૈર્ જલ-કુક્કુટૈઃ ।
સારસૈશ્ ચક્રવાકૈશ્ ચ ચકોરૈર્ વલ્ગુ કૂજિતમ્

તથૈવ હરિણૈઃ ક્રોડૈઃ શ્વાવિદ્-ગવય-કુઞ્જરૈઃ ।
ગોપુચ્છૈર્ હરિભિર્ મર્કૈર્ નકુલૈર્ નાભિભિર્ વૃતમ્

પ્રવિશ્ય તત્ તીર્થ-વરમ્ આદિ-રાજઃ સહાત્મજઃ ।
દદર્શ મુનિમ્ આસીનં તસ્મિન્ હુત-હુતાશનમ્

વિદ્યોતમાનં વપુષા તપસ્ય્ ઉગ્ર-યુજા ચિરમ્ ।
નાતિક્ષામં ભગવતઃ સ્નિગ્ધાપાઙ્ગાવલોકનાત્ ।
તદ્-વ્યાહૃતામૃત-કલા- પીયૂષ-શ્રવણેન ચ

પ્રાંશું પદ્મ-પલાશાક્ષં જટિલં ચીર-વાસસમ્ ।
ઉપસંશ્રિત્ય મલિનં યથાર્હણમ્ અસંસ્કૃતમ્

અથોટજમ્ ઉપાયાતં નૃદેવં પ્રણતં પુરઃ ।
સપર્યયા પર્યગૃહ્ણાત્ પ્રતિનન્દ્યાનુરૂપયા

ગૃહીતાર્હણમ્ આસીનં સંયતં પ્રીણયન્ મુનિઃ ।
સ્મરન્ ભગવદ્-આદેશમ્ ઇત્ય્ આહ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા

નૂનં ચઙ્ક્રમણં દેવ સતાં સંરક્ષણાય તે ।
વધાય ચાસતાં યસ્ ત્વં હરેઃ શક્તિર્ હિ પાલિની

યો ઽર્કેન્દ્વ્-અગ્નીન્દ્ર-વાયૂનાં યમ-ધર્મ-પ્રચેતસામ્ ।
રૂપાણિ સ્થાન આધત્સે તસ્મૈ શુક્લાય તે નમઃ

ન યદા રથમ્ આસ્થાય જૈત્રં મણિ-ગણાર્પિતમ્ ।
વિસ્ફૂર્જચ્-ચણ્ડ-કોદણ્ડો રથેન ત્રાસયન્ન્ અઘાન્

સ્વ-સૈન્ય-ચરણ-ક્ષુણ્ણં વેપયન્ મણ્ડલં ભુવઃ ।
વિકર્ષન્ બૃહતીં સેનાં પર્યટસ્ય્ અંશુમાન્ ઇવ

તદૈવ સેતવઃ સર્વે વર્ણાશ્રમ-નિબન્ધનાઃ ।
ભગવદ્-રચિતા રાજન્ ભિદ્યેરન્ બત દસ્યુભિઃ

અધર્મશ્ ચ સમેધેત લોલુપૈર્ વ્યઙ્કુશૈર્ નૃભિઃ ।
શયાને ત્વયિ લોકો ઽયં દસ્યુ-ગ્રસ્તો વિનઙ્ક્ષ્યતિ

અથાપિ પૃચ્છે ત્વાં વીર યદ્-અર્થં ત્વમ્ ઇહાગતઃ ।
તદ્ વયં નિર્વ્યલીકેન પ્રતિપદ્યામહે હૃદા