ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.13

ભ્પ્_03.13.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
નિશમ્ય વાચં વદતો મુનેઃ પુણ્યતમાં નૃપ ।
ભૂયઃ પપ્રચ્છ કૌરવ્યો વાસુદેવ-કથાદૃતઃ

ભ્પ્_03.13.002।0 વિદુર ઉવાચ
સ વૈ સ્વાયમ્ભુવઃ સમ્રાટ્ પ્રિયઃ પુત્રઃ સ્વયમ્ભુવઃ ।
પ્રતિલભ્ય પ્રિયાં પત્નીં કિં ચકાર તતો મુને

ચરિતં તસ્ય રાજર્ષેર્ આદિ-રાજસ્ય સત્તમ ।
બ્રૂહિ મે શ્રદ્દધાનાય વિષ્વક્સેનાશ્રયો હ્ય્ અસૌ

શ્રુતસ્ય પુંસાં સુચિર-શ્રમસ્ય નન્વ્ અઞ્જસા સૂરિભિર્ ઈડિતો ઽર્થઃ ।
તત્-તદ્-ગુણાનુશ્રવણં મુકુન્દ- પાદારવિન્દં હૃદયેષુ યેષામ્

ભ્પ્_03.13.005।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
ઇતિ બ્રુવાણં વિદુરં વિનીતં સહસ્ર-શીર્ષ્ણશ્ ચરણોપધાનમ્ ।
પ્રહૃષ્ટ-રોમા ભગવત્-કથાયાં પ્રણીયમાનો મુનિર્ અભ્યચષ્ટ

ભ્પ્_03.13.006।0 મૈત્રેય ઉવાચ
યદા સ્વ-ભાર્યયા સાર્ધં જાતઃ સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતશ્ ચેદં વેદ-ગર્ભમ્ અભાષત

ત્વમ્ એકઃ સર્વ-ભૂતાનાં જન્મ-કૃદ્ વૃત્તિદઃ પિતા ।
તથાપિ નઃ પ્રજાનાં તે શુશ્રૂષા કેન વા ભવેત્

તદ્ વિધેહિ નમસ્ તુભ્યં કર્મસ્વ્ ઈડ્યાત્મ-શક્તિષુ ।
યત્ કૃત્વેહ યશો વિષ્વગ્ અમુત્ર ચ ભવેદ્ ગતિઃ

ભ્પ્_03.13.009।0 બ્રહ્મોવાચ
પ્રીતસ્ તુભ્યમ્ અહં તાત સ્વસ્તિ સ્તાદ્ વાં ક્ષિતીશ્વર ।
યન્ નિર્વ્યલીકેન હૃદા શાધિ મેત્ય્ આત્મનાર્પિતમ્

એતાવત્ય્ આત્મજૈર્ વીર કાર્યા હ્ય્ અપચિતિર્ ગુરૌ ।
શક્ત્યાપ્રમત્તૈર્ ગૃહ્યેત સાદરં ગત-મત્સરૈઃ

સ ત્વમ્ અસ્યામ્ અપત્યાનિ સદૃશાન્ય્ આત્મનો ગુણૈઃ ।
ઉત્પાદ્ય શાસ ધર્મેણ ગાં યજ્ઞૈઃ પુરુષં યજ

પરં શુશ્રૂષણં મહ્યં સ્યાત્ પ્રજા-રક્ષયા નૃપ ।
ભગવાંસ્ તે પ્રજા-ભર્તુર્ હૃષીકેશો ઽનુતુષ્યતિ

યેષાં ન તુષ્ટો ભગવાન્ યજ્ઞ-લિઙ્ગો જનાર્દનઃ ।
તેષાં શ્રમો હ્ય્ અપાર્થાય યદ્ આત્મા નાદૃતઃ સ્વયમ્

ભ્પ્_03.13.014।0 મનુર્ ઉવાચ
આદેશે ઽહં ભગવતો વર્તેયામીવ-સૂદન ।
સ્થાનં ત્વ્ ઇહાનુજાનીહિ પ્રજાનાં મમ ચ પ્રભો

યદ્ ઓકઃ સર્વ-ભૂતાનાં મહી મગ્ના મહામ્ભસિ ।
અસ્યા ઉદ્ધરણે યત્નો દેવ દેવ્યા વિધીયતામ્

ભ્પ્_03.13.016।0 મૈત્રેય ઉવાચ
પરમેષ્ઠી ત્વ્ અપાં મધ્યે તથા સન્નામ્ અવેક્ષ્ય ગામ્ ।
કથમ્ એનાં સમુન્નેષ્ય ઇતિ દધ્યૌ ધિયા ચિરમ્

સૃજતો મે ક્ષિતિર્ વાર્ભિઃ પ્લાવ્યમાના રસાં ગતા ।
અથાત્ર કિમ્ અનુષ્ઠેયમ્ અસ્માભિઃ સર્ગ-યોજિતૈઃ ।
યસ્યાહં હૃદયાદ્ આસં સ ઈશો વિદધાતુ મે

ઇત્ય્ અભિધ્યાયતો નાસા- વિવરાત્ સહસાનઘ ।
વરાહ-તોકો નિરગાદ્ અઙ્ગુષ્ઠ-પરિમાણકઃ

તસ્યાભિપશ્યતઃ ખ-સ્થઃ ક્ષણેન કિલ ભારત ।
ગજ-માત્રઃ પ્રવવૃધે તદ્ અદ્ભુતમ્ અભૂન્ મહત્

મરીચિ-પ્રમુખૈર્ વિપ્રૈઃ કુમારૈર્ મનુના સહ ।
દૃષ્ટ્વા તત્ સૌકરં રૂપં તર્કયામ્ આસ ચિત્રધા

કિમ્ એતત્ સૂકર-વ્યાજં સત્ત્વં દિવ્યમ્ અવસ્થિતમ્ ।
અહો બતાશ્ચર્યમ્ ઇદં નાસાયા મે વિનિઃસૃતમ્

દૃષ્ટો ઽઙ્ગુષ્ઠ-શિરો-માત્રઃ ક્ષણાદ્ ગણ્ડ-શિલા-સમઃ ।
અપિ સ્વિદ્ ભગવાન્ એષ યજ્ઞો મે ખેદયન્ મનઃ

ઇતિ મીમાંસતસ્ તસ્ય બ્રહ્મણઃ સહ સૂનુભિઃ ।
ભગવાન્ યજ્ઞ-પુરુષો જગર્જાગેન્દ્ર-સન્નિભઃ

બ્રહ્માણં હર્ષયામ્ આસ હરિસ્ તાંશ્ ચ દ્વિજોત્તમાન્ ।
સ્વ-ગર્જિતેન કકુભઃ પ્રતિસ્વનયતા વિભુઃ

નિશમ્ય તે ઘર્ઘરિતં સ્વ-ખેદ- ક્ષયિષ્ણુ માયામય-સૂકરસ્ય ।
જનસ્-તપઃ-સત્ય-નિવાસિનસ્ તે ત્રિભિઃ પવિત્રૈર્ મુનયો ઽગૃણન્ સ્મ

તેષાં સતાં વેદ-વિતાન-મૂર્તિર્ બ્રહ્માવધાર્યાત્મ-ગુણાનુવાદમ્ ।
વિનદ્ય ભૂયો વિબુધોદયાય ગજેન્દ્ર-લીલો જલમ્ આવિવેશ

ઉત્ક્ષિપ્ત-વાલઃ ખ-ચરઃ કઠોરઃ સટા વિધુન્વન્ ખર-રોમશ-ત્વક્ ।
ખુરાહતાભ્રઃ સિત-દંષ્ટ્ર ઈક્ષા- જ્યોતિર્ બભાસે ભગવાન્ મહીધ્રઃ

ઘ્રાણેન પૃથ્વ્યાઃ પદવીં વિજિઘ્રન્ ક્રોડાપદેશઃ સ્વયમ્ અધ્વરાઙ્ગઃ ।
કરાલ-દંષ્ટ્રો ઽપ્ય્ અકરાલ-દૃગ્ભ્યામ્ ઉદ્વીક્ષ્ય વિપ્રાન્ ગૃણતો ઽવિશત્ કમ્

સ વજ્ર-કૂટાઙ્ગ-નિપાત-વેગ- વિશીર્ણ-કુક્ષિઃ સ્તનયન્ન્ ઉદન્વાન્ ।
ઉત્સૃષ્ટ-દીર્ઘોર્મિ-ભુજૈર્ ઇવાર્તશ્ ચુક્રોશ યજ્ઞેશ્વર પાહિ મેતિ

ખુરૈઃ ક્ષુરપ્રૈર્ દરયંસ્ તદ્ આપ ઉત્પાર-પારં ત્રિ-પરૂ રસાયામ્ ।
દદર્શ ગાં તત્ર સુષુપ્સુર્ અગ્રે યાં જીવ-ધાનીં સ્વયમ્ અભ્યધત્ત

પાતાલ-મૂલેશ્વર-ભોગ-સંહતૌ વિન્યસ્ય પાદૌ પૃથિવીં ચ બિભ્રતઃ ।
યસ્યોપમાનો ન બભૂવ સો ઽચ્યુતો મમાસ્તુ માઙ્ગલ્ય-વિવૃદ્ધયે હરિઃ

સ્વ-દંષ્ટ્રયોદ્ધૃત્ય મહીં નિમગ્નાં સ ઉત્થિતઃ સંરુરુચે રસાયાઃ ।
તત્રાપિ દૈત્યં ગદયાપતન્તં સુનાભ-સન્દીપિત-તીવ્ર-મન્યુઃ

જઘાન રુન્ધાનમ્ અસહ્ય-વિક્રમં સ લીલયેભં મૃગરાડ્ ઇવામ્ભસિ ।
તદ્-રક્ત-પઙ્કાઙ્કિત-ગણ્ડ-તુણ્ડો યથા ગજેન્દ્રો જગતીં વિભિન્દન્

તમાલ-નીલં સિત-દન્ત-કોટ્યા ક્ષ્મામ્ ઉત્ક્ષિપન્તં ગજ-લીલયાઙ્ગ ।
પ્રજ્ઞાય બદ્ધાઞ્જલયો ઽનુવાકૈર્ વિરિઞ્ચિ-મુખ્યા ઉપતસ્થુર્ ઈશમ્

ભ્પ્_03.13.035।0 ઋષય ઊચુઃ
જિતં જિતં તે ઽજિત યજ્ઞ-ભાવન ત્રયીં તનું સ્વાં પરિધુન્વતે નમઃ ।
યદ્-રોમ-ગર્તેષુ નિલિલ્યુર્ અદ્ધયસ્ તસ્મૈ નમઃ કારણ-સૂકરાય તે

રૂપં તવૈતન્ નનુ દુષ્કૃતાત્મનાં દુર્દર્શનં દેવ યદ્ અધ્વરાત્મકમ્ ।
છન્દાંસિ યસ્ય ત્વચિ બર્હિ-રોમસ્વ્ આજ્યં દૃશિ ત્વ્ અઙ્ઘ્રિષુ ચાતુર્-હોત્રમ્

સ્રક્ તુણ્ડ આસીત્ સ્રુવ ઈશ નાસયોર્ ઇડોદરે ચમસાઃ કર્ણ-રન્ધ્રે ।
પ્રાશિત્રમ્ આસ્યે ગ્રસને ગ્રહાસ્ તુ તે યચ્ ચર્વણં તે ભગવન્ન્ અગ્નિ-હોત્રમ્

દીક્ષાનુજન્મોપસદઃ શિરોધરં ત્વં પ્રાયણીયોદયનીય-દંષ્ટ્રઃ ।
જિહ્વા પ્રવર્ગ્યસ્ તવ શીર્ષકં ક્રતોઃ સત્યાવસથ્યં ચિતયો ઽસવો હિ તે

સોમસ્ તુ રેતઃ સવનાન્ય્ અવસ્થિતિઃ સંસ્થા-વિભેદાસ્ તવ દેવ ધાતવઃ ।
સત્રાણિ સર્વાણિ શરીર-સન્ધિસ્ ત્વં સર્વ-યજ્ઞ-ક્રતુર્ ઇષ્ટિ-બન્ધનઃ

નમો નમસ્ તે ઽખિલ-મન્ત્ર-દેવતા- દ્રવ્યાય સર્વ-ક્રતવે ક્રિયાત્મને ।
વૈરાગ્ય-ભક્ત્યાત્મજયાનુભાવિત- જ્ઞાનાય વિદ્યા-ગુરવે નમો નમઃ

દંષ્ટ્રાગ્ર-કોટ્યા ભગવંસ્ ત્વયા ધૃતા વિરાજતે ભૂધર ભૂઃ સ-ભૂધરા ।
યથા વનાન્ નિઃસરતો દતા ધૃતા મતઙ્-ગજેન્દ્રસ્ય સ-પત્ર-પદ્મિની

ત્રયીમયં રૂપમ્ ઇદં ચ સૌકરં ભૂ-મણ્ડલેનાથ દતા ધૃતેન તે ।
ચકાસ્તિ શૃઙ્ગોઢ-ઘનેન ભૂયસા કુલાચલેન્દ્રસ્ય યથૈવ વિભ્રમઃ

સંસ્થાપયૈનાં જગતાં સ-તસ્થુષાં લોકાય પત્નીમ્ અસિ માતરં પિતા ।
વિધેમ ચાસ્યૈ નમસા સહ ત્વયા યસ્યાં સ્વ-તેજો ઽગ્નિમ્ ઇવારણાવ્ અધાઃ

કઃ શ્રદ્દધીતાન્યતમસ્ તવ પ્રભો રસાં ગતાયા ભુવ ઉદ્વિબર્હણમ્ ।
ન વિસ્મયો ઽસૌ ત્વયિ વિશ્વ-વિસ્મયે યો માયયેદં સસૃજે ઽતિવિસ્મયમ્

વિધુન્વતા વેદમયં નિજં વપુર્ જનસ્-તપઃ-સત્ય-નિવાસિનો વયમ્ ।
સટા-શિખોદ્ધૂત-શિવામ્બુ-બિન્દુભિર્ વિમૃજ્યમાના ભૃશમ્ ઈશ પાવિતાઃ

સ વૈ બત ભ્રષ્ટ-મતિસ્ તવૈષતે યઃ કર્મણાં પારમ્ અપાર-કર્મણઃ ।
યદ્-યોગમાયા-ગુણ-યોગ-મોહિતં વિશ્વં સમસ્તં ભગવન્ વિધેહિ શમ્

ભ્પ્_03.13.047।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્ય્ ઉપસ્થીયમાનો ઽસૌ મુનિભિર્ બ્રહ્મ-વાદિભિઃ ।
સલિલે સ્વ-ખુરાક્રાન્ત ઉપાધત્તાવિતાવનિમ્

સ ઇત્થં ભગવાન્ ઉર્વીં વિષ્વક્સેનઃ પ્રજાપતિઃ ।
રસાયા લીલયોન્નીતામ્ અપ્સુ ન્યસ્ય યયૌ હરિઃ

ય એવમ્ એતાં હરિ-મેધસો હરેઃ કથાં સુભદ્રાં કથનીય-માયિનઃ ।
શૃણ્વીત ભક્ત્યા શ્રવયેત વોશતીં જનાર્દનો ઽસ્યાશુ હૃદિ પ્રસીદતિ

તસ્મિન્ પ્રસન્ને સકલાશિષાં પ્રભૌ કિં દુર્લભં તાભિર્ અલં લવાત્મભિઃ ।
અનન્ય-દૃષ્ટ્યા ભજતાં ગુહાશયઃ સ્વયં વિધત્તે સ્વ-ગતિં પરઃ પરામ્

કો નામ લોકે પુરુષાર્થ-સારવિત્ પુરા-કથાનાં ભગવત્-કથા-સુધામ્ ।
આપીય કર્ણાઞ્જલિભિર્ ભવાપહામ્ અહો વિરજ્યેત વિના નરેતરમ્