ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.12

ભ્પ્_03.12.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ તે વર્ણિતઃ ક્ષત્તઃ કાલાખ્યઃ પરમાત્મનઃ ।
મહિમા વેદ-ગર્ભો ઽથ યથાસ્રાક્ષીન્ નિબોધ મે

સસર્જાગ્રે ઽન્ધ-તામિસ્રમ્ અથ તામિસ્રમ્ આદિ-કૃત્ ।
મહામોહં ચ મોહં ચ તમશ્ ચાજ્ઞાન-વૃત્તયઃ

દૃષ્ટ્વા પાપીયસીં સૃષ્ટિં નાત્માનં બહ્વ્ અમન્યત ।
ભગવદ્-ધ્યાન-પૂતેન મનસાન્યાં તતો ઽસૃજત્

સનકં ચ સનન્દં ચ સનાતનમ્ અથાત્મભૂઃ ।
સનત્-કુમારં ચ મુનીન્ નિષ્ક્રિયાન્ ઊર્ધ્વ-રેતસઃ

તાન્ બભાષે સ્વભૂઃ પુત્રાન્ પ્રજાઃ સૃજત પુત્રકાઃ ।
તન્ નૈચ્છન્ મોક્ષ-ધર્માણો વાસુદેવ-પરાયણાઃ

સો ઽવધ્યાતઃ સુતૈર્ એવં પ્રત્યાખ્યાતાનુશાસનૈઃ ।
ક્રોધં દુર્વિષહં જાતં નિયન્તુમ્ ઉપચક્રમે

ધિયા નિગૃહ્યમાણો ઽપિ ભ્રુવોર્ મધ્યાત્ પ્રજાપતેઃ ।
સદ્યો ઽજાયત તન્-મન્યુઃ કુમારો નીલ-લોહિતઃ

સ વૈ રુરોદ દેવાનાં પૂર્વજો ભગવાન્ ભવઃ ।
નામાનિ કુરુ મે ધાતઃ સ્થાનાનિ ચ જગદ્-ગુરો

ઇતિ તસ્ય વચઃ પાદ્મો ભગવાન્ પરિપાલયન્ ।
અભ્યધાદ્ ભદ્રયા વાચા મા રોદીસ્ તત્ કરોમિ તે

યદ્ અરોદીઃ સુર-શ્રેષ્ઠ સોદ્વેગ ઇવ બાલકઃ ।
તતસ્ ત્વામ્ અભિધાસ્યન્તિ નામ્ના રુદ્ર ઇતિ પ્રજાઃ

હૃદ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અસુર્ વ્યોમ વાયુર્ અગ્નિર્ જલં મહી ।
સૂર્યશ્ ચન્દ્રસ્ તપશ્ ચૈવ સ્થાનાન્ય્ અગ્રે કૃતાનિ તે

મન્યુર્ મનુર્ મહિનસો મહાઞ્ છિવ ઋતધ્વજઃ ।
ઉગ્રરેતા ભવઃ કાલો વામદેવો ધૃતવ્રતઃ

ધીર્ ધૃતિ-રસલોમા ચ નિયુત્ સર્પિર્ ઇલામ્બિકા ।
ઇરાવતી સ્વધા દીક્ષા રુદ્રાણ્યો રુદ્ર તે સ્ત્રિયઃ

ગૃહાણૈતાનિ નામાનિ સ્થાનાનિ ચ સ-યોષણઃ ।
એભિઃ સૃજ પ્રજા બહ્વીઃ પ્રજાનામ્ અસિ યત્ પતિઃ

ઇત્ય્ આદિષ્ટઃ સ્વ-ગુરુણા ભગવાન્ નીલ-લોહિતઃ ।
સત્ત્વાકૃતિ-સ્વભાવેન સસર્જાત્મ-સમાઃ પ્રજાઃ

રુદ્રાણાં રુદ્ર-સૃષ્ટાનાં સમન્તાદ્ ગ્રસતાં જગત્ ।
નિશામ્યાસઙ્ખ્યશો યૂથાન્ પ્રજાપતિર્ અશઙ્કત

અલં પ્રજાભિઃ સૃષ્ટાભિર્ ઈદૃશીભિઃ સુરોત્તમ ।
મયા સહ દહન્તીભિર્ દિશશ્ ચક્ષુર્ભિર્ ઉલ્બણૈઃ

તપ આતિષ્ઠ ભદ્રં તે સર્વ-ભૂત-સુખાવહમ્ ।
તપસૈવ યથા પૂર્વં સ્રષ્ટા વિશ્વમ્ ઇદં ભવાન્

તપસૈવ પરં જ્યોતિર્ ભગવન્તમ્ અધોક્ષજમ્ ।
સર્વ-ભૂત-ગુહાવાસમ્ અઞ્જસા વિન્દતે પુમાન્

ભ્પ્_03.12.020।0 મૈત્રેય ઉવાચ
એવમ્ આત્મભુવાદિષ્ટઃ પરિક્રમ્ય ગિરાં પતિમ્ ।
બાઢમ્ ઇત્ય્ અમુમ્ આમન્ત્ર્ય વિવેશ તપસે વનમ્

અથાભિધ્યાયતઃ સર્ગં દશ પુત્રાઃ પ્રજજ્ઞિરે ।
ભગવચ્-છક્તિ-યુક્તસ્ય લોક-સન્તાન-હેતવઃ

મરીચિર્ અત્ર્ય્-અઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
ભૃગુર્ વસિષ્ઠો દક્ષશ્ ચ દશમસ્ તત્ર નારદઃ

ઉત્સઙ્ગાન્ નારદો જજ્ઞે દક્ષો ઽઙ્ગુષ્ઠાત્ સ્વયમ્ભુવઃ ।
પ્રાણાદ્ વસિષ્ઠઃ સઞ્જાતો ભૃગુસ્ ત્વચિ કરાત્ ક્રતુઃ

પુલહો નાભિતો જજ્ઞે પુલસ્ત્યઃ કર્ણયોર્ ઋષિઃ ।
અઙ્ગિરા મુખતો ઽક્ષ્ણો ઽત્રિર્ મરીચિર્ મનસો ઽભવત્

ધર્મઃ સ્તનાદ્ દક્ષિણતો યત્ર નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
અધર્મઃ પૃષ્ઠતો યસ્માન્ મૃત્યુર્ લોક-ભયઙ્કરઃ

હૃદિ કામો ભ્રુવઃ ક્રોધો લોભશ્ ચાધર-દચ્છદાત્ ।
આસ્યાદ્ વાક્ સિન્ધવો મેઢ્રાન્ નિરૃતિઃ પાયોર્ અઘાશ્રયઃ

છાયાયાઃ કર્દમો જજ્ઞે દેવહૂત્યાઃ પતિઃ પ્રભુઃ ।
મનસો દેહતશ્ ચેદં જજ્ઞે વિશ્વ-કૃતો જગત્

વાચં દુહિતરં તન્વીં સ્વયમ્ભૂર્ હરતીં મનઃ ।
અકામાં ચકમે ક્ષત્તઃ સ-કામ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

તમ્ અધર્મે કૃત-મતિં વિલોક્ય પિતરં સુતાઃ ।
મરીચિ-મુખ્યા મુનયો વિશ્રમ્ભાત્ પ્રત્યબોધયન્

નૈતત્ પૂર્વૈઃ કૃતં ત્વદ્ યે ન કરિષ્યન્તિ ચાપરે ।
યસ્ ત્વં દુહિતરં ગચ્છેર્ અનિગૃહ્યાઙ્ગજં પ્રભુઃ

તેજીયસામ્ અપિ હ્ય્ એતન્ ન સુશ્લોક્યં જગદ્-ગુરો ।
યદ્-વૃત્તમ્ અનુતિષ્ઠન્ વૈ લોકઃ ક્ષેમાય કલ્પતે

તસ્મૈ નમો ભગવતે ય ઇદં સ્વેન રોચિષા ।
આત્મ-સ્થં વ્યઞ્જયામ્ આસ સ ધર્મં પાતુમ્ અર્હતિ

સ ઇત્થં ગૃણતઃ પુત્રાન્ પુરો દૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્ ।
પ્રજાપતિ-પતિસ્ તન્વં તત્યાજ વ્રીડિતસ્ તદા ।
તાં દિશો જગૃહુર્ ઘોરાં નીહારં યદ્ વિદુસ્ તમઃ

કદાચિદ્ ધ્યાયતઃ સ્રષ્ટુર્ વેદા આસંશ્ ચતુર્-મુખાત્ ।
કથં સ્રક્ષ્યામ્ય્ અહં લોકાન્ સમવેતાન્ યથા પુરા

ચાતુર્-હોત્રં કર્મ-તન્ત્રમ્ ઉપવેદ-નયૈઃ સહ ।
ધર્મસ્ય પાદાશ્ ચત્વારસ્ તથૈવાશ્રમ-વૃત્તયઃ

ભ્પ્_03.12.036।0 વિદુર ઉવાચ
સ વૈ વિશ્વ-સૃજામ્ ઈશો વેદાદીન્ મુખતો ઽસૃજત્ ।
યદ્ યદ્ યેનાસૃજદ્ દેવસ્ તન્ મે બ્રૂહિ તપો-ધન

ભ્પ્_03.12.037।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ઋગ્-યજુઃ-સામાથર્વાખ્યાન્ વેદાન્ પૂર્વાદિભિર્ મુખૈઃ ।
શાસ્ત્રમ્ ઇજ્યાં સ્તુતિ-સ્તોમં પ્રાયશ્ચિત્તં વ્યધાત્ ક્રમાત્

આયુર્-વેદં ધનુર્-વેદં ગાન્ધર્વં વેદમ્ આત્મનઃ ।
સ્થાપત્યં ચાસૃજદ્ વેદં ક્રમાત્ પૂર્વાદિભિર્ મુખૈઃ

ઇતિહાસ-પુરાણાનિ પઞ્ચમં વેદમ્ ઈશ્વરઃ ।
સર્વેભ્ય એવ વક્ત્રેભ્યઃ સસૃજે સર્વ-દર્શનઃ

ષોડશ્ય્-ઉક્થૌ પૂર્વ-વક્ત્રાત્ પુરીષ્ય્-અગ્નિષ્ટુતાવ્ અથ ।
આપ્તોર્યામાતિરાત્રૌ ચ વાજપેયં સગોસવમ્

વિદ્યા દાનં તપઃ સત્યં ધર્મસ્યેતિ પદાનિ ચ ।
આશ્રમાંશ્ ચ યથા-સઙ્ખ્યમ્ અસૃજત્ સહ વૃત્તિભિઃ

સાવિત્રં પ્રાજાપત્યં ચ બ્રાહ્મં ચાથ બૃહત્ તથા ।
વાર્તા સઞ્ચય-શાલીન- શિલોઞ્છ ઇતિ વૈ ગૃહે

વૈખાનસા વાલખિલ્યૌ- દુમ્બરાઃ ફેનપા વને ।
ન્યાસે કુટીચકઃ પૂર્વં બહ્વોદો હંસ-નિષ્ક્રિયૌ

આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્તા દણ્ડ-નીતિસ્ તથૈવ ચ ।
એવં વ્યાહૃતયશ્ ચાસન્ પ્રણવો હ્ય્ અસ્ય દહ્રતઃ

તસ્યોષ્ણિગ્ આસીલ્ લોમભ્યો ગાયત્રી ચ ત્વચો વિભોઃ ।
ત્રિષ્ટુમ્ માંસાત્ સ્નુતો ઽનુષ્ટુબ્ જગત્ય્ અસ્થ્નઃ પ્રજાપતેઃ

મજ્જાયાઃ પઙ્ક્તિર્ ઉત્પન્ના બૃહતી પ્રાણતો ઽભવત્ ।
સ્પર્શસ્ તસ્યાભવજ્ જીવઃ સ્વરો દેહ ઉદાહૃત

ઊષ્માણમ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આહુર્ અન્તઃ-સ્થા બલમ્ આત્મનઃ ।
સ્વરાઃ સપ્ત વિહારેણ ભવન્તિ સ્મ પ્રજાપતેઃ

શબ્દ-બ્રહ્માત્મનસ્ તસ્ય વ્યક્તાવ્યક્તાત્મનઃ પરઃ ।
બ્રહ્માવભાતિ વિતતો નાના-શક્ત્ય્-ઉપબૃંહિતઃ

તતો ઽપરામ્ ઉપાદાય સ સર્ગાય મનો દધે ।
ઋષીણાં ભૂરિ-વીર્યાણામ્ અપિ સર્ગમ્ અવિસ્તૃતમ્

જ્ઞાત્વા તદ્ ધૃદયે ભૂયશ્ ચિન્તયામ્ આસ કૌરવ ।
અહો અદ્ભુતમ્ એતન્ મે વ્યાપૃતસ્યાપિ નિત્યદા

ન હ્ય્ એધન્તે પ્રજા નૂનં દૈવમ્ અત્ર વિઘાતકમ્ ।
એવં યુક્ત-કૃતસ્ તસ્ય દૈવં ચાવેક્ષતસ્ તદા

કસ્ય રૂપમ્ અભૂદ્ દ્વેધા યત્ કાયમ્ અભિચક્ષતે ।
તાભ્યાં રૂપ-વિભાગાભ્યાં મિથુનં સમપદ્યત

યસ્ તુ તત્ર પુમાન્ સો ઽભૂન્ મનુઃ સ્વાયમ્ભુવઃ સ્વરાટ્ ।
સ્ત્રી યાસીચ્ છતરૂપાખ્યા મહિષ્ય્ અસ્ય મહાત્મનઃ

તદા મિથુન-ધર્મેણ પ્રજા હ્ય્ એધામ્ બભૂવિરે ।
સ ચાપિ શતરૂપાયાં પઞ્ચાપત્યાન્ય્ અજીજનત્

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ તિસ્રઃ કન્યાશ્ ચ ભારત ।
આકૂતિર્ દેવહૂતિશ્ ચ પ્રસૂતિર્ ઇતિ સત્તમ

આકૂતિં રુચયે પ્રાદાત્ કર્દમાય તુ મધ્યમામ્ ।
દક્ષાયાદાત્ પ્રસૂતિં ચ યત આપૂરિતં જગત્