ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.10

ભ્પ્_03.10.001।0 વિદુર ઉવાચ
અન્તર્હિતે ભગવતિ બ્રહ્મા લોક-પિતામહઃ ।
પ્રજાઃ સસર્જ કતિધા દૈહિકીર્ માનસીર્ વિભુઃ

યે ચ મે ભગવન્ પૃષ્ટાસ્ ત્વય્ય્ અર્થા બહુવિત્તમ ।
તાન્ વદસ્વાનુપૂર્વ્યેણ છિન્ધિ નઃ સર્વ-સંશયાન્

ભ્પ્_03.10.003।0 સૂત ઉવાચ
એવં સઞ્ચોદિતસ્ તેન ક્ષત્ત્રા કૌષારવિર્ મુનિઃ ।
પ્રીતઃ પ્રત્યાહ તાન્ પ્રશ્નાન્ હૃદિ-સ્થાન્ અથ ભાર્ગવ

ભ્પ્_03.10.004।0 મૈત્રેય ઉવાચ
વિરિઞ્ચો ઽપિ તથા ચક્રે દિવ્યં વર્ષ-શતં તપઃ ।
આત્મન્ય્ આત્માનમ્ આવેશ્ય યથાહ ભગવાન્ અજઃ

તદ્ વિલોક્યાબ્જ-સમ્ભૂતો વાયુના યદ્-અધિષ્ઠિતઃ ।
પદ્મમ્ અમ્ભશ્ ચ તત્-કાલ- કૃત-વીર્યેણ કમ્પિતમ્

તપસા હ્ય્ એધમાનેન વિદ્યયા ચાત્મ-સંસ્થયા ।
વિવૃદ્ધ-વિજ્ઞાન-બલો ન્યપાદ્ વાયું સહામ્ભસા

તદ્ વિલોક્ય વિયદ્-વ્યાપિ પુષ્કરં યદ્-અધિષ્ઠિતમ્ ।
અનેન લોકાન્ પ્રાગ્-લીનાન્ કલ્પિતાસ્મીત્ય્ અચિન્તયત્

પદ્મ-કોશં તદાવિશ્ય ભગવત્-કર્મ-ચોદિતઃ ।
એકં વ્યભાઙ્ક્ષીદ્ ઉરુધા ત્રિધા ભાવ્યં દ્વિ-સપ્તધા

એતાવાઞ્ જીવ-લોકસ્ય સંસ્થા-ભેદઃ સમાહૃતઃ ।
ધર્મસ્ય હ્ય્ અનિમિત્તસ્ય વિપાકઃ પરમેષ્ઠ્ય્ અસૌ

ભ્પ્_03.10.010।0 વિદુર ઉવાચ
યથાત્થ બહુ-રૂપસ્ય હરેર્ અદ્ભુત-કર્મણઃ ।
કાલાખ્યં લક્ષણં બ્રહ્મન્ યથા વર્ણય નઃ પ્રભો

ભ્પ્_03.10.011।0 મૈત્રેય ઉવાચ
ગુણ-વ્યતિકરાકારો નિર્વિશેષો ઽપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પુરુષસ્ તદ્-ઉપાદાનમ્ આત્માનં લીલયાસૃજત્

વિશ્વં વૈ બ્રહ્મ-તન્-માત્રં સંસ્થિતં વિષ્ણુ-માયયા ।
ઈશ્વરેણ પરિચ્છિન્નં કાલેનાવ્યક્ત-મૂર્તિના

યથેદાનીં તથાગ્રે ચ પશ્ચાદ્ અપ્ય્ એતદ્ ઈદૃશમ્ ।
સર્ગો નવ-વિધસ્ તસ્ય પ્રાકૃતો વૈકૃતસ્ તુ યઃ

કાલ-દ્રવ્ય-ગુણૈર્ અસ્ય ત્રિ-વિધઃ પ્રતિસઙ્ક્રમઃ ।
આદ્યસ્ તુ મહતઃ સર્ગો ગુણ-વૈષમ્યમ્ આત્મનઃ

દ્વિતીયસ્ ત્વ્ અહમો યત્ર દ્રવ્ય-જ્ઞાન-ક્રિયોદયઃ ।
ભૂત-સર્ગસ્ તૃતીયસ્ તુ તન્-માત્રો દ્રવ્ય-શક્તિમાન્

ચતુર્થ ઐન્દ્રિયઃ સર્ગો યસ્ તુ જ્ઞાન-ક્રિયાત્મકઃ ।
વૈકારિકો દેવ-સર્ગઃ પઞ્ચમો યન્-મયં મનઃ

ષષ્ઠસ્ તુ તમસઃ સર્ગો યસ્ ત્વ્ અબુદ્ધિ-કૃતઃ પ્રભોઃ ।
ષડ્ ઇમે પ્રાકૃતાઃ સર્ગા વૈકૃતાન્ અપિ મે શૃણુ

રજો-ભાજો ભગવતો લીલેયં હરિ-મેધસઃ ।
સપ્તમો મુખ્ય-સર્ગસ્ તુ ષડ્-વિધસ્ તસ્થુષાં ચ યઃ

વનસ્પત્ય્-ઓષધિ-લતા- ત્વક્સારા વીરુધો દ્રુમાઃ ।
ઉત્સ્રોતસસ્ તમઃ-પ્રાયા અન્તઃ-સ્પર્શા વિશેષિણઃ

તિરશ્ચામ્ અષ્ટમઃ સર્ગઃ સો ઽષ્ટાવિંશદ્-વિધો મતઃ ।
અવિદો ભૂરિ-તમસો ઘ્રાણ-જ્ઞા હૃદ્ય્ અવેદિનઃ

ગૌર્ અજો મહિષઃ કૃષ્ણઃ સૂકરો ગવયો રુરુઃ ।
દ્વિ-શફાઃ પશવશ્ ચેમે અવિર્ ઉષ્ટ્રશ્ ચ સત્તમ

ખરો ઽશ્વો ઽશ્વતરો ગૌરઃ શરભશ્ ચમરી તથા ।
એતે ચૈક-શફાઃ ક્ષત્તઃ શૃણુ પઞ્ચ-નખાન્ પશૂન્

શ્વા સૃગાલો વૃકો વ્યાઘ્રો માર્જારઃ શશ-શલ્લકૌ ।
સિંહઃ કપિર્ ગજઃ કૂર્મો ગોધા ચ મકરાદયઃ

કઙ્ક-ગૃધ્ર-બક-શ્યેન- ભાસ-ભલ્લૂક-બર્હિણઃ ।
હંસ-સારસ-ચક્રાહ્વ- કાકોલૂકાદયઃ ખગાઃ

અર્વાક્-સ્રોતસ્ તુ નવમઃ ક્ષત્તર્ એક-વિધો નૃણામ્ ।
રજો ઽધિકાઃ કર્મ-પરા દુઃખે ચ સુખ-માનિનઃ

વૈકૃતાસ્ ત્રય એવૈતે દેવ-સર્ગશ્ ચ સત્તમ ।
વૈકારિકસ્ તુ યઃ પ્રોક્તઃ કૌમારસ્ તૂભયાત્મકઃ

દેવ-સર્ગશ્ ચાષ્ટ-વિધો વિબુધાઃ પિતરો ઽસુરાઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સિદ્ધા યક્ષ-રક્ષાંસિ ચારણાઃ

ભૂત-પ્રેત-પિશાચાશ્ ચ વિદ્યાધ્રાઃ કિન્નરાદયઃ ।
દશૈતે વિદુરાખ્યાતાઃ સર્ગાસ્ તે વિશ્વ-સૃક્-કૃતાઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વંશાન્ મન્વન્તરાણિ ચ ।
એવં રજઃ-પ્લુતઃ સ્રષ્ટા કલ્પાદિષ્વ્ આત્મભૂર્ હરિઃ ।
સૃજત્ય્ અમોઘ-સઙ્કલ્પ આત્મૈવાત્માનમ્ આત્મના