ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.09

ભ્પ્_03.09.001।0 બ્રહ્મોવાચ
જ્ઞાતો ઽસિ મે ઽદ્ય સુચિરાન્ નનુ દેહ-ભાજાં $ ન જ્ઞાયતે ભગવતો ગતિર્ ઇત્ય્ અવદ્યમ્ &
જ્ઞાતો ઽસિ મે ઽદ્ય સુચિરાન્ નનુ દેહ-ભાજાં $ ન જ્ઞાયતે ભગવતો ગતિર્ ઇત્ય્ અવદ્યમ્ &
નાન્યત્ ત્વદ્ અસ્તિ ભગવન્ન્ અપિ તન્ ન શુદ્ધં % માયા-ગુણ-વ્યતિકરાદ્ યદ્ ઉરુર્ વિભાસિ ॥ ભ્પ્_03.09.001* ॥
રૂપં યદ્ એતદ્ અવબોધ-રસોદયેન $ શશ્વન્-નિવૃત્ત-તમસઃ સદ્-અનુગ્રહાય &
રૂપં યદ્ એતદ્ અવબોધ-રસોદયેન $ શશ્વન્-નિવૃત્ત-તમસઃ સદ્-અનુગ્રહાય &
આદૌ ગૃહીતમ્ અવતાર-શતૈક-બીજં % યન્-નાભિ-પદ્મ-ભવનાદ્ અહમ્ આવિરાસમ્ ॥ ભ્પ્_03.09.002* ॥
નાતઃ પરં પરમ યદ્ ભવતઃ સ્વરૂપમ્ $ આનન્દ-માત્રમ્ અવિકલ્પમ્ અવિદ્ધ-વર્ચઃ &
નાતઃ પરં પરમ યદ્ ભવતઃ સ્વરૂપમ્ $ આનન્દ-માત્રમ્ અવિકલ્પમ્ અવિદ્ધ-વર્ચઃ &
પશ્યામિ વિશ્વ-સૃજમ્ એકમ્ અવિશ્વમ્ આત્મન્ % ભૂતેન્દ્રિયાત્મક-મદસ્ ત ઉપાશ્રિતો ઽસ્મિ ॥ ભ્પ્_03.09.003* ॥
તદ્ વા ઇદં ભુવન-મઙ્ગલ મઙ્ગલાય $ ધ્યાને સ્મ નો દર્શિતં ત ઉપાસકાનામ્ &
તદ્ વા ઇદં ભુવન-મઙ્ગલ મઙ્ગલાય $ ધ્યાને સ્મ નો દર્શિતં ત ઉપાસકાનામ્ &
તસ્મૈ નમો ભગવતે ઽનુવિધેમ તુભ્યં % યો ઽનાદૃતો નરક-ભાગ્ભિર્ અસત્-પ્રસઙ્ગૈઃ ॥ ભ્પ્_03.09.004* ॥
યે તુ ત્વદીય-ચરણામ્બુજ-કોશ-ગન્ધં $ જિઘ્રન્તિ કર્ણ-વિવરૈઃ શ્રુતિ-વાત-નીતમ્ &
યે તુ ત્વદીય-ચરણામ્બુજ-કોશ-ગન્ધં $ જિઘ્રન્તિ કર્ણ-વિવરૈઃ શ્રુતિ-વાત-નીતમ્ &
ભક્ત્યા ગૃહીત-ચરણઃ પરયા ચ તેષાં % નાપૈષિ નાથ હૃદયામ્બુરુહાત્ સ્વ-પુંસામ્ ॥ ભ્પ્_03.09.005* ॥
તાવદ્ ભયં દ્રવિણ-દેહ-સુહૃન્-નિમિત્તં $ શોકઃ સ્પૃહા પરિભવો વિપુલશ્ ચ લોભઃ &
તાવદ્ ભયં દ્રવિણ-દેહ-સુહૃન્-નિમિત્તં $ શોકઃ સ્પૃહા પરિભવો વિપુલશ્ ચ લોભઃ &
તાવન્ મમેત્ય્ અસદ્-અવગ્રહ આર્તિ-મૂલં % યાવન્ ન તે ઽઙ્ઘ્રિમ્ અભયં પ્રવૃણીત લોકઃ ॥ ભ્પ્_03.09.006* ॥
દૈવેન તે હત-ધિયો ભવતઃ પ્રસઙ્ગાત્ $ સર્વાશુભોપશમનાદ્ વિમુખેન્દ્રિયા યે &
દૈવેન તે હત-ધિયો ભવતઃ પ્રસઙ્ગાત્ $ સર્વાશુભોપશમનાદ્ વિમુખેન્દ્રિયા યે &
કુર્વન્તિ કામ-સુખ-લેશ-લવાય દીના % લોભાભિભૂત-મનસો ઽકુશલાનિ શશ્વત્ ॥ ભ્પ્_03.09.007* ॥
ક્ષુત્-તૃટ્-ત્રિધાતુભિર્ ઇમા મુહુર્ અર્દ્યમાનાઃ $ શીતોષ્ણ-વાત-વરષૈર્ ઇતરેતરાચ્ ચ &
ક્ષુત્-તૃટ્-ત્રિધાતુભિર્ ઇમા મુહુર્ અર્દ્યમાનાઃ $ શીતોષ્ણ-વાત-વરષૈર્ ઇતરેતરાચ્ ચ &
કામાગ્નિનાચ્યુત-રુષા ચ સુદુર્ભરેણ % સમ્પશ્યતો મન ઉરુક્રમ સીદતે મે ॥ ભ્પ્_03.09.008* ॥
યાવત્ પૃથક્ત્વમ્ ઇદમ્ આત્મન ઇન્દ્રિયાર્થ- $ માયા-બલં ભગવતો જન ઈશ પશ્યેત્ &
યાવત્ પૃથક્ત્વમ્ ઇદમ્ આત્મન ઇન્દ્રિયાર્થ- $ માયા-બલં ભગવતો જન ઈશ પશ્યેત્ &
તાવન્ ન સંસૃતિર્ અસૌ પ્રતિસઙ્ક્રમેત % વ્યર્થાપિ દુઃખ-નિવહં વહતી ક્રિયાર્થા ॥ ભ્પ્_03.09.009* ॥
અહ્ન્ય્ આપૃતાર્ત-કરણા નિશિ નિઃશયાના $ નાના-મનોરથ-ધિયા ક્ષણ-ભગ્ન-નિદ્રાઃ &
અહ્ન્ય્ આપૃતાર્ત-કરણા નિશિ નિઃશયાના $ નાના-મનોરથ-ધિયા ક્ષણ-ભગ્ન-નિદ્રાઃ &
દૈવાહતાર્થ-રચના ઋષયો ઽપિ દેવ % યુષ્મત્-પ્રસઙ્ગ-વિમુખા ઇહ સંસરન્તિ ॥ ભ્પ્_03.09.010* ॥
ત્વં ભક્તિ-યોગ-પરિભાવિત-હૃત્-સરોજ $ આસ્સે શ્રુતેક્ષિત-પથો નનુ નાથ પુંસામ્ &
ત્વં ભક્તિ-યોગ-પરિભાવિત-હૃત્-સરોજ $ આસ્સે શ્રુતેક્ષિત-પથો નનુ નાથ પુંસામ્ &
યદ્-યદ્-ધિયા ત ઉરુગાય વિભાવયન્તિ % તત્-તદ્-વપુઃ પ્રણયસે સદ્-અનુગ્રહાય ॥ ભ્પ્_03.09.011* ॥
નાતિપ્રસીદતિ તથોપચિતોપચારૈર્ $ આરાધિતઃ સુર-ગણૈર્ હૃદિ બદ્ધ-કામૈઃ &
નાતિપ્રસીદતિ તથોપચિતોપચારૈર્ $ આરાધિતઃ સુર-ગણૈર્ હૃદિ બદ્ધ-કામૈઃ &
યત્ સર્વ-ભૂત-દયયાસદ્-અલભ્યયૈકો % નાના-જનેષ્વ્ અવહિતઃ સુહૃદ્ અન્તર્-આત્મા ॥ ભ્પ્_03.09.012* ॥
પુંસામ્ અતો વિવિધ-કર્મભિર્ અધ્વરાદ્યૈર્ $ દાનેન ચોગ્ર-તપસા પરિચર્યયા ચ &
પુંસામ્ અતો વિવિધ-કર્મભિર્ અધ્વરાદ્યૈર્ $ દાનેન ચોગ્ર-તપસા પરિચર્યયા ચ &
આરાધનં ભગવતસ્ તવ સત્-ક્રિયાર્થો % ધર્મો ઽર્પિતઃ કર્હિચિદ્ મ્રિયતે ન યત્ર ॥ ભ્પ્_03.09.013* ॥
શશ્વત્ સ્વરૂપ-મહસૈવ નિપીત-ભેદ- $ મોહાય બોધ-ધિષણાય નમઃ પરસ્મૈ &
શશ્વત્ સ્વરૂપ-મહસૈવ નિપીત-ભેદ- $ મોહાય બોધ-ધિષણાય નમઃ પરસ્મૈ &
વિશ્વોદ્ભવ-સ્થિતિ-લયેષુ નિમિત્ત-લીલા- % રાસાય તે નમ ઇદં ચકૃમેશ્વરાય ॥ ભ્પ્_03.09.014* ॥
યસ્યાવતાર-ગુણ-કર્મ-વિડમ્બનાનિ $ નામાનિ યે ઽસુ-વિગમે વિવશા ગૃણન્તિ &
યસ્યાવતાર-ગુણ-કર્મ-વિડમ્બનાનિ $ નામાનિ યે ઽસુ-વિગમે વિવશા ગૃણન્તિ &
તે ઽનૈક-જન્મ-શમલં સહસૈવ હિત્વા % સંયાન્ત્ય્ અપાવૃતામૃતં તમ્ અજં પ્રપદ્યે ॥ ભ્પ્_03.09.015* ॥
યો વા અહં ચ ગિરિશશ્ ચ વિભુઃ સ્વયં ચ $ સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવ-પ્રલય-હેતવ આત્મ-મૂલમ્ &
યો વા અહં ચ ગિરિશશ્ ચ વિભુઃ સ્વયં ચ $ સ્થિત્ય્-ઉદ્ભવ-પ્રલય-હેતવ આત્મ-મૂલમ્ &
ભિત્ત્વા ત્રિ-પાદ્ વવૃધ એક ઉરુ-પ્રરોહસ્ % તસ્મૈ નમો ભગવતે ભુવન-દ્રુમાય ॥ ભ્પ્_03.09.016* ॥
લોકો વિકર્મ-નિરતઃ કુશલે પ્રમત્તઃ $ કર્મણ્ય્ અયં ત્વદ્-ઉદિતે ભવદ્-અર્ચને સ્વે &
લોકો વિકર્મ-નિરતઃ કુશલે પ્રમત્તઃ $ કર્મણ્ય્ અયં ત્વદ્-ઉદિતે ભવદ્-અર્ચને સ્વે &
યસ્ તાવદ્ અસ્ય બલવાન્ ઇહ જીવિતાશાં % સદ્યશ્ છિનત્ત્ય્ અનિમિષાય નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ ॥ ભ્પ્_03.09.017* ॥
યસ્માદ્ બિભેમ્ય્ અહમ્ અપિ દ્વિપરાર્ધ-ધિષ્ણ્યમ્ $ અધ્યાસિતઃ સકલ-લોક-નમસ્કૃતં યત્ &
યસ્માદ્ બિભેમ્ય્ અહમ્ અપિ દ્વિપરાર્ધ-ધિષ્ણ્યમ્ $ અધ્યાસિતઃ સકલ-લોક-નમસ્કૃતં યત્ &
તેપે તપો બહુ-સવો ઽવરુરુત્સમાનસ્ % તસ્મૈ નમો ભગવતે ઽધિમખાય તુભ્યમ્ ॥ ભ્પ્_03.09.018* ॥
તિર્યઙ્-મનુષ્ય-વિબુધાદિષુ જીવ-યોનિષ્વ્ $ આત્મેચ્છયાત્મ-કૃત-સેતુ-પરીપ્સયા યઃ &
તિર્યઙ્-મનુષ્ય-વિબુધાદિષુ જીવ-યોનિષ્વ્ $ આત્મેચ્છયાત્મ-કૃત-સેતુ-પરીપ્સયા યઃ &
રેમે નિરસ્ત-વિષયો ઽપ્ય્ અવરુદ્ધ-દેહસ્ % તસ્મૈ નમો ભગવતે પુરુષોત્તમાય ॥ ભ્પ્_03.09.019* ॥
યો ઽવિદ્યયાનુપહતો ઽપિ દશાર્ધ-વૃત્ત્યા $ નિદ્રામ્ ઉવાહ જઠરી-કૃત-લોક-યાત્રઃ &
યો ઽવિદ્યયાનુપહતો ઽપિ દશાર્ધ-વૃત્ત્યા $ નિદ્રામ્ ઉવાહ જઠરી-કૃત-લોક-યાત્રઃ &
અન્તર્-જલે ઽહિ-કશિપુ-સ્પર્શાનુકૂલાં % ભીમોર્મિ-માલિનિ જનસ્ય સુખં વિવૃણ્વન્ ॥ ભ્પ્_03.09.020* ॥
યન્-નાભિ-પદ્મ-ભવનાદ્ અહમ્ આસમ્ ઈડ્ય $ લોક-ત્રયોપકરણો યદ્-અનુગ્રહેણ &
યન્-નાભિ-પદ્મ-ભવનાદ્ અહમ્ આસમ્ ઈડ્ય $ લોક-ત્રયોપકરણો યદ્-અનુગ્રહેણ &
તસ્મૈ નમસ્ ત ઉદર-સ્થ-ભવાય યોગ- % નિદ્રાવસાન-વિકસન્-નલિનેક્ષણાય ॥ ભ્પ્_03.09.021* ॥
સો ઽયં સમસ્ત-જગતાં સુહૃદ્ એક આત્મા $ સત્ત્વેન યન્ મૃડયતે ભગવાન્ ભગેન &
સો ઽયં સમસ્ત-જગતાં સુહૃદ્ એક આત્મા $ સત્ત્વેન યન્ મૃડયતે ભગવાન્ ભગેન &
તેનૈવ મે દૃશમ્ અનુસ્પૃશતાદ્ યથાહં % સ્રક્ષ્યામિ પૂર્વવદ્ ઇદં પ્રણત-પ્રિયો ઽસૌ ॥ ભ્પ્_03.09.022* ॥
એષ પ્રપન્ન-વરદો રમયાત્મ-શક્ત્યા $ યદ્ યત્ કરિષ્યતિ ગૃહીત-ગુણાવતારઃ &

એષ પ્રપન્ન-વરદો રમયાત્મ-શક્ત્યા $ યદ્ યત્ કરિષ્યતિ ગૃહીત-ગુણાવતારઃ &
તસ્મિન્ સ્વ-વિક્રમમ્ ઇદં સૃજતો ઽપિ ચેતો % યુઞ્જીત કર્મ-શમલં ચ યથા વિજહ્યામ્ ॥ ભ્પ્_03.09.023* ॥
નાભિ-હ્રદાદ્ ઇહ સતો ઽમ્ભસિ યસ્ય પુંસો $ વિજ્ઞાન-શક્તિર્ અહમ્ આસમ્ અનન્ત-શક્તેઃ &
નાભિ-હ્રદાદ્ ઇહ સતો ઽમ્ભસિ યસ્ય પુંસો $ વિજ્ઞાન-શક્તિર્ અહમ્ આસમ્ અનન્ત-શક્તેઃ &
રૂપં વિચિત્રમ્ ઇદમ્ અસ્ય વિવૃણ્વતો મે % મા રીરિષીષ્ટ નિગમસ્ય ગિરાં વિસર્ગઃ ॥ ભ્પ્_03.09.024* ॥
સો ઽસાવ્ અદભ્ર-કરુણો ભગવાન્ વિવૃદ્ધ- $ પ્રેમ-સ્મિતેન નયનામ્બુરુહં વિજૃમ્ભન્ &
સો ઽસાવ્ અદભ્ર-કરુણો ભગવાન્ વિવૃદ્ધ- $ પ્રેમ-સ્મિતેન નયનામ્બુરુહં વિજૃમ્ભન્ &
ઉત્થાય વિશ્વ-વિજયાય ચ નો વિષાદં % માધ્વ્યા ગિરાપનયતાત્ પુરુષઃ પુરાણઃ ॥ ભ્પ્_03.09.025*
0 મૈત્રેય ઉવાચ
સ્વ-સમ્ભવં નિશામ્યૈવં તપો-વિદ્યા-સમાધિભિઃ ।
યાવન્ મનો-વચઃ સ્તુત્વા વિરરામ સ ખિન્નવત્

અથાભિપ્રેતમ્ અન્વીક્ષ્ય બ્રહ્મણો મધુસૂદનઃ ।
વિષણ્ણ-ચેતસં તેન કલ્પ-વ્યતિકરામ્ભસા

લોક-સંસ્થાન-વિજ્ઞાન આત્મનઃ પરિખિદ્યતઃ ।
તમ્ આહાગાધયા વાચા કશ્મલં શમયન્ન્ ઇવ

ભ્પ્_03.09.029।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
મા વેદ-ગર્ભ ગાસ્ તન્દ્રીં સર્ગ ઉદ્યમમ્ આવહ ।
તન્ મયાપાદિતં હ્ય્ અગ્રે યન્ માં પ્રાર્થયતે ભવાન્

ભૂયસ્ ત્વં તપ આતિષ્ઠ વિદ્યાં ચૈવ મદ્-આશ્રયામ્ ।
તાભ્યામ્ અન્તર્-હૃદિ બ્રહ્મન્ લોકાન્ દ્રક્ષ્યસ્ય્ અપાવૃતાન્

તત આત્મનિ લોકે ચ ભક્તિ-યુક્તઃ સમાહિતઃ ।
દ્રષ્ટાસિ માં તતં બ્રહ્મન્ મયિ લોકાંસ્ ત્વમ્ આત્મનઃ

યદા તુ સર્વ-ભૂતેષુ દારુષ્વ્ અગ્નિમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
પ્રતિચક્ષીત માં લોકો જહ્યાત્ તર્હ્ય્ એવ કશ્મલમ્

યદા રહિતમ્ આત્માનં ભૂતેન્દ્રિય-ગુણાશયૈઃ ।
સ્વરૂપેણ મયોપેતં પશ્યન્ સ્વારાજ્યમ્ ઋચ્છતિ

નાના-કર્મ-વિતાનેન પ્રજા બહ્વીઃ સિસૃક્ષતઃ ।
નાત્માવસીદત્ય્ અસ્મિંસ્ તે વર્ષીયાન્ મદ્-અનુગ્રહઃ

ઋષિમ્ આદ્યં ન બધ્નાતિ પાપીયાંસ્ ત્વાં રજો-ગુણઃ ।
યન્ મનો મયિ નિર્બદ્ધં પ્રજાઃ સંસૃજતો ઽપિ તે

જ્ઞાતો ઽહં ભવતા ત્વ્ અદ્ય દુર્વિજ્ઞેયો ઽપિ દેહિનામ્ ।
યન્ માં ત્વં મન્યસે ઽયુક્તં ભૂતેન્દ્રિય-ગુણાત્મભિઃ

તુભ્યં મદ્-વિચિકિત્સાયામ્ આત્મા મે દર્શિતો ઽબહિઃ ।
નાલેન સલિલે મૂલં પુષ્કરસ્ય વિચિન્વતઃ

યચ્ ચકર્થાઙ્ગ મત્-સ્તોત્રં મત્-કથાભ્યુદયાઙ્કિતમ્ ।
યદ્ વા તપસિ તે નિષ્ઠા સ એષ મદ્-અનુગ્રહઃ

પ્રીતો ઽહમ્ અસ્તુ ભદ્રં તે લોકાનાં વિજયેચ્છયા ।
યદ્ અસ્તૌષીર્ ગુણમયં નિર્ગુણં માનુવર્ણયન્

ય એતેન પુમાન્ નિત્યં સ્તુત્વા સ્તોત્રેણ માં ભજેત્ ।
તસ્યાશુ સમ્પ્રસીદેયં સર્વ-કામ-વરેશ્વરઃ

પૂર્તેન તપસા યજ્ઞૈર્ દાનૈર્ યોગ-સમાધિના ।
રાદ્ધં નિઃશ્રેયસં પુંસાં મત્-પ્રીતિસ્ તત્ત્વવિન્-મતમ્

અહમ્ આત્માત્મનાં ધાતઃ પ્રેષ્ઠઃ સન્ પ્રેયસામ્ અપિ ।
અતો મયિ રતિં કુર્યાદ્ દેહાદિર્ યત્-કૃતે પ્રિયઃ

સર્વ-વેદ-મયેનેદમ્ આત્મનાત્માત્મ-યોનિના ।
પ્રજાઃ સૃજ યથા-પૂર્વં યાશ્ ચ મય્ય્ અનુશેરતે

ભ્પ્_03.09.044।0 મૈત્રેય ઉવાચ
તસ્મા એવં જગત્-સ્રષ્ટ્રે પ્રધાન-પુરુષેશ્વરઃ ।
વ્યજ્યેદં સ્વેન રૂપેણ કઞ્જ-નાભસ્ તિરોદધે