ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 03.08

ભ્પ્_03.08.001।0 મૈત્રેય ઉવાચ
સત્-સેવનીયો બત પૂરુ-વંશો યલ્ લોક-પાલો ભગવત્-પ્રધાનઃ ।
બભૂવિથેહાજિત-કીર્તિ-માલાં પદે પદે નૂતનયસ્ય્ અભીક્ષ્ણમ્

સો ઽહં નૃણાં ક્ષુલ્લ-સુખાય દુઃખં મહદ્ ગતાનાં વિરમાય તસ્ય ।
પ્રવર્તયે ભાગવતં પુરાણં યદ્ આહ સાક્ષાદ્ ભગવાન્ ઋષિભ્યઃ

આસીનમ્ ઉર્વ્યાં ભગવન્તમ્ આદ્યં સઙ્કર્ષણં દેવમ્ અકુણ્ઠ-સત્ત્વમ્ ।
વિવિત્સવસ્ તત્ત્વમ્ અતઃ પરસ્ય કુમાર-મુખ્યા મુનયો ઽન્વપૃચ્છન્

સ્વમ્ એવ ધિષ્ણ્યં બહુ માનયન્તં યદ્ વાસુદેવાભિધમ્ આમનન્તિ ।
પ્રત્યગ્-ધૃતાક્ષામ્બુજ-કોશમ્ ઈષદ્ ઉન્મીલયન્તં વિબુધોદયાય

સ્વર્ધુન્ય્-ઉદાર્દ્રૈઃ સ્વ-જટા-કલાપૈર્ ઉપસ્પૃશન્તશ્ ચરણોપધાનમ્ ।
પદ્મં યદ્ અર્ચન્ત્ય્ અહિ-રાજ-કન્યાઃ સ-પ્રેમ નાના-બલિભિર્ વરાર્થાઃ

મુહુર્ ગૃણન્તો વચસાનુરાગ- સ્ખલત્-પદેનાસ્ય કૃતાનિ તજ્-જ્ઞાઃ ।
કિરીટ-સાહસ્ર-મણિ-પ્રવેક- પ્રદ્યોતિતોદ્દામ-ફણા-સહસ્રમ્

પ્રોક્તં કિલૈતદ્ ભગવત્તમેન નિવૃત્તિ-ધર્માભિરતાય તેન ।
સનત્-કુમારાય સ ચાહ પૃષ્ટઃ સાઙ્ખ્યાયનાયાઙ્ગ ધૃત-વ્રતાય

સાઙ્ખ્યાયનઃ પારમહંસ્ય-મુખ્યો વિવક્ષમાણો ભગવદ્-વિભૂતીઃ ।
જગાદ સો ઽસ્મદ્-ગુરવે ઽન્વિતાય પરાશરાયાથ બૃહસ્પતેશ્ ચ

પ્રોવાચ મહ્યં સ દયાલુર્ ઉક્તો મુનિઃ પુલસ્ત્યેન પુરાણમ્ આદ્યમ્ ।
સો ઽહં તવૈતત્ કથયામિ વત્સ શ્રદ્ધાલવે નિત્યમ્ અનુવ્રતાય

ઉદાપ્લુતં વિશ્વમ્ ઇદં તદાસીદ્ યન્ નિદ્રયામીલિત-દૃઙ્ ન્યમીલયત્ ।
અહીન્દ્ર-તલ્પે ઽધિશયાન એકઃ કૃત-ક્ષણઃ સ્વાત્મ-રતૌ નિરીહઃ

સો ઽન્તઃ શરીરે ઽર્પિત-ભૂત-સૂક્ષ્મઃ કાલાત્મિકાં શક્તિમ્ ઉદીરયાણઃ ।
ઉવાસ તસ્મિન્ સલિલે પદે સ્વે યથાનલો દારુણિ રુદ્ધ-વીર્યઃ

ચતુર્-યુગાનાં ચ સહસ્રમ્ અપ્સુ સ્વપન્ સ્વયોદીરિતયા સ્વ-શક્ત્યા ।
કાલાખ્યયાસાદિત-કર્મ-તન્ત્રો લોકાન્ અપીતાન્ દદૃશે સ્વ-દેહે

તસ્યાર્થ-સૂક્ષ્માભિનિવિષ્ટ-દૃષ્ટેર્ અન્તર્-ગતો ઽર્થો રજસા તનીયાન્ ।
ગુણેન કાલાનુગતેન વિદ્ધઃ સૂષ્યંસ્ તદાભિદ્યત નાભિ-દેશાત્

સ પદ્મ-કોશઃ સહસોદતિષ્ઠત્ કાલેન કર્મ-પ્રતિબોધનેન ।
સ્વ-રોચિષા તત્ સલિલં વિશાલં વિદ્યોતયન્ન્ અર્ક ઇવાત્મ-યોનિઃ

તલ્ લોક-પદ્મં સ ઉ એવ વિષ્ણુઃ પ્રાવીવિશત્ સર્વ-ગુણાવભાસમ્ ।
તસ્મિન્ સ્વયં વેદમયો વિધાતા સ્વયમ્ભુવં યં સ્મ વદન્તિ સો ઽભૂત્

તસ્યાં સ ચામ્ભો-રુહ-કર્ણિકાયામ્ અવસ્થિતો લોકમ્ અપશ્યમાનઃ ।
પરિક્રમન્ વ્યોમ્નિ વિવૃત્ત-નેત્રશ્ ચત્વારિ લેભે ઽનુદિશં મુખાનિ

તસ્માદ્ યુગાન્ત-શ્વસનાવઘૂર્ણ- જલોર્મિ-ચક્રાત્ સલિલાદ્ વિરૂઢમ્ ।
ઉપાશ્રિતઃ કઞ્જમ્ ઉ લોક-તત્ત્વં નાત્માનમ્ અદ્ધાવિદદ્ આદિ-દેવઃ

ક એષ યો ઽસાવ્ અહમ્ અબ્જ-પૃષ્ઠ એતત્ કુતો વાબ્જમ્ અનન્યદ્ અપ્સુ ।
અસ્તિ હ્ય્ અધસ્તાદ્ ઇહ કિઞ્ચનૈતદ્ અધિષ્ઠિતં યત્ર સતા નુ ભાવ્યમ્

સ ઇત્થમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય તદ્-અબ્જ-નાલ- નાડીભિર્ અન્તર્-જલમ્ આવિવેશ ।
નાર્વાગ્-ગતસ્ તત્-ખર-નાલ-નાલ- નાભિં વિચિન્વંસ્ તદ્ અવિન્દતાજઃ

તમસ્ય્ અપારે વિદુરાત્મ-સર્ગં વિચિન્વતો ઽભૂત્ સુમહાંસ્ ત્રિ-ણેમિઃ ।
યો દેહ-ભાજાં ભયમ્ ઈરયાણઃ પરિક્ષિણોત્ય્ આયુર્ અજસ્ય હેતિઃ

તતો નિવૃત્તો ઽપ્રતિલબ્ધ-કામઃ સ્વ-ધિષ્ણ્યમ્ આસાદ્ય પુનઃ સ દેવઃ ।
શનૈર્ જિત-શ્વાસ-નિવૃત્ત-ચિત્તો ન્યષીદદ્ આરૂઢ-સમાધિ-યોગઃ

કાલેન સો ઽજઃ પુરુષાયુષાભિ- પ્રવૃત્ત-યોગેન વિરૂઢ-બોધઃ ।
સ્વયં તદ્ અન્તર્-હૃદયે ઽવભાતમ્ અપશ્યતાપશ્યત યન્ ન પૂર્વમ્

મૃણાલ-ગૌરાયત-શેષ-ભોગ- પર્યઙ્ક એકં પુરુષં શયાનમ્ ।
ફણાતપત્રાયુત-મૂર્ધ-રત્ન- દ્યુભિર્ હત-ધ્વાન્ત-યુગાન્ત-તોયે

પ્રેક્ષાં ક્ષિપન્તં હરિતોપલાદ્રેઃ સન્ધ્યાભ્ર-નીવેર્ ઉરુ-રુક્મ-મૂર્ધ્નઃ ।
રત્નોદધારૌષધિ-સૌમનસ્ય વન-સ્રજો વેણુ-ભુજાઙ્ઘ્રિપાઙ્ઘ્રેઃ

આયામતો વિસ્તરતઃ સ્વ-માન- દેહેન લોક-ત્રય-સઙ્ગ્રહેણ ।
વિચિત્ર-દિવ્યાભરણાંશુકાનાં કૃત-શ્રિયાપાશ્રિત-વેષ-દેહમ્

પુંસાં સ્વ-કામાય વિવિક્ત-માર્ગૈર્ અભ્યર્ચતાં કામ-દુઘાઙ્ઘ્રિ-પદ્મમ્ ।
પ્રદર્શયન્તં કૃપયા નખેન્દુ- મયૂખ-ભિન્નાઙ્ગુલિ-ચારુ-પત્રમ્

મુખેન લોકાર્તિ-હર-સ્મિતેન પરિસ્ફુરત્-કુણ્ડલ-મણ્ડિતેન ।
શોણાયિતેનાધર-બિમ્બ-ભાસા પ્રત્યર્હયન્તં સુનસેન સુભ્ર્વા

કદમ્બ-કિઞ્જલ્ક-પિશઙ્ગ-વાસસા સ્વલઙ્કૃતં મેખલયા નિતમ્બે ।
હારેણ ચાનન્ત-ધનેન વત્સ શ્રીવત્સ-વક્ષઃ-સ્થલ-વલ્લભેન

પરાર્ધ્ય-કેયૂર-મણિ-પ્રવેક- પર્યસ્ત-દોર્દણ્ડ-સહસ્ર-શાખમ્ ।
અવ્યક્ત-મૂલં ભુવનાઙ્ઘ્રિપેન્દ્રમ્ અહીન્દ્ર-ભોગૈર્ અધિવીત-વલ્શમ્

ચરાચરૌકો ભગવન્-મહીધ્રમ્ અહીન્દ્ર-બન્ધું સલિલોપગૂઢમ્ ।
કિરીટ-સાહસ્ર-હિરણ્ય-શૃઙ્ગમ્ આવિર્ભવત્ કૌસ્તુભ-રત્ન-ગર્ભમ્

નિવીતમ્ આમ્નાય-મધુ-વ્રત-શ્રિયા સ્વ-કીર્તિ-મય્યા વન-માલયા હરિમ્ ।
સૂર્યેન્દુ-વાય્વ્-અગ્ન્ય્-અગમં ત્રિ-ધામભિઃ પરિક્રમત્-પ્રાધનિકૈર્ દુરાસદમ્

તર્હ્ય્ એવ તન્-નાભિ-સરઃ-સરોજમ્ આત્માનમ્ અમ્ભઃ શ્વસનં વિયચ્ ચ ।
દદર્શ દેવો જગતો વિધાતા નાતઃ પરં લોક-વિસર્ગ-દૃષ્ટિઃ

સ કર્મ-બીજં રજસોપરક્તઃ પ્રજાઃ સિસૃક્ષન્ન્ ઇયદ્ એવ દૃષ્ટ્વા ।
અસ્તૌદ્ વિસર્ગાભિમુખસ્ તમ્ ઈડ્યમ્ અવ્યક્ત-વર્ત્મન્ય્ અભિવેશિતાત્મા