ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 02.10

ભ્પ્_02.10.001।0 શ્રીશુક ઉવાચ
અત્ર સર્ગો વિસર્ગશ્ચ સ્થાનં પોષણમ્ ઊતયઃ ।
મન્વન્તરેશાનુકથા નિરોધો મુક્તિરાશ્રયઃ

દશમસ્ય વિશુદ્ધ્યર્થં નવાનામ્ ઇહ લક્ષણમ્ ।
વર્ણયન્તિ મહાત્માનઃ શ્રુતેનાર્થેન ચાઞ્જસા

ભૂતમાત્રેન્દ્રિયધિયાં જન્મ સર્ગ ઉદાહૃતઃ ।
બ્રહ્મણો ગુણવૈષમ્યાદ્વિસર્ગઃ પૌરુષઃ સ્મૃતઃ

સ્થિતિર્વૈકુણ્ઠવિજયઃ પોષણં તદનુગ્રહઃ ।
મન્વન્તરાણિ સદ્ધર્મ ઊતયઃ કર્મવાસનાઃ

અવતારાનુચરિતં હરેશ્ચાસ્યાનુવર્તિનામ્ ।
પુંસામ્ ઈશકથાઃ પ્રોક્તા નાનાખ્યાનોપબૃંહિતાઃ

નિરોધો ઽસ્યાનુશયનમ્ આત્મનઃ સહ શક્તિભિઃ ।
મુક્તિર્હિત્વાન્યથા રૂપં સ્વરૂપેણ વ્યવસ્થિતિઃ

આભાસશ્ચ નિરોધશ્ચ યતો ઽસ્ત્યધ્યવસીયતે ।
સ આશ્રયઃ પરં બ્રહ્મ પરમાત્મેતિ શબ્દ્યતે

યો ઽધ્યાત્મિકો ઽયં પુરુષઃ સો ઽસાવેવાધિદૈવિકઃ ।
યસ્તત્રોભયવિચ્છેદઃ પુરુષો હ્યાધિભૌતિકઃ

એકમ્ એકતરાભાવે યદા નોપલભામહે ।
ત્રિતયં તત્ર યો વેદ સ આત્મા સ્વાશ્રયાશ્રયઃ

પુરુષો ઽણ્ડં વિનિર્ભિદ્ય યદાસૌ સ વિનિર્ગતઃ ।
આત્મનો ઽયનમ્ અન્વિચ્છન્ન્ અપો ઽસ્રાક્ષીચ્ છુચિઃ શુચીઃ

તાસ્વવાત્સીત્ સ્વસૃષ્ટાસુ સહસ્રં પરિવત્સરાન્ ।
તેન નારાયણો નામ યદાપઃ પુરુષોદ્ભવાઃ

દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવો જીવ એવ ચ ।
યદનુગ્રહતઃ સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા

એકો નાનાત્વમ્ અન્વિચ્છન્ યોગતલ્પાત્ સમુત્થિતઃ ।
વીર્યં હિરણ્મયં દેવો માયયા વ્યસૃજત્ ત્રિધા

અધિદૈવમ્ અથાધ્યાત્મમ્ અધિભૂતમ્ ઇતિ પ્રભુઃ ।
અથૈકં પૌરુષં વીર્યં ત્રિધાભિદ્યત તચ્ છૃણુ

અન્તઃ શરીર આકાશાત્ પુરુષસ્ય વિચેષ્ટતઃ ।
ઓજઃ સહો બલં જજ્ઞે તતઃ પ્રાણો મહાન્ અસુઃ

અનુપ્રાણન્તિ યં પ્રાણાઃ પ્રાણન્તં સર્વજન્તુષુ ।
અપાનન્તમ્ અપાનન્તિ નરદેવમ્ ઇવાનુગાઃ

પ્રાણેનાક્ષિપતા ક્ષુત્ તૃડન્તરા જાયતે વિભોઃ ।
પિપાસતો જક્ષતશ્ચ પ્રાઙ્ મુખં નિરભિદ્યત

મુખતસ્તાલુ નિર્ભિન્નંજિહ્વા તત્રોપજાયતે ।
તતો નાનારસો જજ્ઞે જિહ્વયા યો ઽધિગમ્યતે

વિવક્ષોર્મુખતો ભૂમ્નો વહ્નિર્વાગ્ વ્યાહૃતં તયોઃ ।
જલે ચૈતસ્ય સુચિરં નિરોધઃ સમજાયત

નાસિકે નિરભિદ્યેતાં દોધૂયતિ નભસ્વતિ ।
તત્ર વાયુર્ગન્ધવહો ઘ્રાણો નસિ જિઘૃક્ષતઃ

યદાત્મનિ નિરાલોકમ્ આત્માનં ચ દિદૃક્ષતઃ ।
નિર્ભિન્ને હ્યક્ષિણી તસ્ય જ્યોતિશ્ચક્ષુર્ગુણગ્રહઃ

બોધ્યમાનસ્ય ઋષિભિરાત્મનસ્તજ્ જિઘૃક્ષતઃ ।
કર્ણૌ ચ નિરભિદ્યેતાં દિશઃ શ્રોત્રં ગુણગ્રહઃ

વસ્તુનો મૃદુકાઠિન્ય લઘુગુર્વોષ્ણશીતતામ્ ।
જિઘૃક્ષતસ્ત્વઙ્ નિર્ભિન્ના તસ્યાં રોમમહીરુહાઃ ।
તત્ર ચાન્તર્બહિર્વાતસ્ત્વચા લબ્ધગુણો વૃતઃ

હસ્તૌ રુરુહતુસ્તસ્ય નાનાકર્મચિકીર્ષયા ।
તયોસ્તુ બલવાન્ ઇન્દ્ર આદાનમ્ ઉભયાશ્રયમ્

ગતિં જિગીષતઃ પાદૌ રુરુહાતે ઽભિકામિકામ્ ।
પદ્ભ્યાં યજ્ઞઃ સ્વયં હવ્યં કર્મભિઃ ક્રિયતે નૃભિઃ

નિરભિદ્યત શિશ્નો વૈ પ્રજાનન્દામૃતાર્થિનઃ ।
ઉપસ્થ આસીત્ કામાનાં પ્રિયં તદુભયાશ્રયમ્

ઉત્સિસૃક્ષોર્ધાતુમલં નિરભિદ્યત વૈ ગુદમ્ ।
તતઃ પાયુસ્તતો મિત્ર ઉત્સર્ગ ઉભયાશ્રયઃ

આસિસૃપ્સોઃ પુરઃ પુર્યા નાભિદ્વારમ્ અપાનતઃ ।
તત્રાપાનસ્તતો મૃત્યુઃ પૃથક્ત્વમ્ ઉભયાશ્રયમ્

આદિત્સોરન્નપાનાનામ્ આસન્ કુક્ષ્યન્ત્રનાડયઃ ।
નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ચ તયોસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિસ્તદાશ્રયે

નિદિધ્યાસોરાત્મમાયાં હૃદયં નિરભિદ્યત ।
તતો મનશ્ચન્દ્ર ઇતિ સઙ્કલ્પઃ કામ એવ ચ

ત્વક્ચર્મમાંસરુધિર મેદોમજ્જાસ્થિધાતવઃ ।
ભૂમ્યપ્તેજોમયાઃ સપ્ત પ્રાણો વ્યોમામ્બુવાયુભિઃ

ગુણાત્મકાનીન્દ્રિયાણિ ભૂતાદિપ્રભવા ગુણાઃ ।
મનઃ સર્વવિકારાત્મા બુદ્ધિર્વિજ્ઞાનરૂપિણી

એતદ્ભગવતો રૂપં સ્થૂલં તે વ્યાહૃતં મયા ।
મહ્યાદિભિશ્ચાવરણૈરષ્ટભિર્બહિરાવૃતમ્

અતઃ પરં સૂક્ષ્મતમમ્ અવ્યક્તં નિર્વિશેષણમ્ ।
અનાદિમધ્યનિધનં નિત્યં વાઙ્મનસઃ પરમ્

અમુની ભગવદ્રૂપે મયા તે હ્યનુવર્ણિતે ।
ઉભે અપિ ન ગૃહ્ણન્તિ માયાસૃષ્ટે વિપશ્ચિતઃ

સ વાચ્યવાચકતયા ભગવાન્ બ્રહ્મરૂપધૃક્ ।
નામરૂપક્રિયા ધત્તે સકર્માકર્મકઃ પરઃ

પ્રજાપતીન્ મનૂન્ દેવાન્ ઋષીન્ પિતૃગણાન્ પૃથક્ ।
સિદ્ધચારણગન્ધર્વાન્ વિદ્યાધ્રાસુરગુહ્યકાન્

કિન્નરાપ્સરસો નાગાન્ સર્પાન્ કિમ્પુરુષાન્ નરાન્ ।
માત્ રક્ષઃપિશાચાંશ્ચ પ્રેતભૂતવિનાયકાન્

કૂષ્માણ્ડોન્માદવેતાલાન્ યાતુધાનાન્ ગ્રહાન્ અપિ ।
ખગાન્ મૃગાન્ પશૂન્ વૃક્ષાન્ ગિરીન્ નૃપ સરીસૃપાન્

દ્વિવિધાશ્ચતુર્વિધા યે ઽન્યે જલસ્થલનભૌકસઃ ।
કુશલાકુશલા મિશ્રાઃ કર્મણાં ગતયસ્ત્વિમાઃ

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ તિસ્રઃ સુરનૃનારકાઃ ।
તત્રાપ્યેકૈકશો રાજન્ ભિદ્યન્તે ગતયસ્ત્રિધા ।
યદૈકૈકતરો ઽન્યાભ્યાં સ્વભાવ ઉપહન્યતે

સ એવેદં જગદ્ધાતા ભગવાન્ ધર્મરૂપધૃક્ ।
પુષ્ણાતિ સ્થાપયન્ વિશ્વં તિર્યઙ્નરસુરાદિભિઃ

તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રાત્મા યત્ સૃષ્ટમ્ ઇદમ્ આત્મનઃ ।
સન્નિયચ્છતિ તત્ કાલે ઘનાનીકમ્ ઇવાનિલઃ

ઇત્થમ્ભાવેન કથિતો ભગવાન્ ભગવત્તમઃ ।
નેત્થમ્ભાવેન હિ પરં દ્રષ્ટુમ્ અર્હન્તિ સૂરયઃ

નાસ્ય કર્મણિ જન્માદૌ પરસ્યાનુવિધીયતે ।
કર્તૃત્વપ્રતિષેધાર્થં માયયારોપિતં હિ તત્

અયં તુ બ્રહ્મણઃ કલ્પઃ સવિકલ્પ ઉદાહૃતઃ ।
વિધિઃ સાધારણો યત્ર સર્ગાઃ પ્રાકૃતવૈકૃતાઃ

પરિમાણં ચ કાલસ્ય કલ્પલક્ષણવિગ્રહમ્ ।
યથા પુરસ્તાદ્વ્યાખ્યાસ્યે પાદ્મં કલ્પમ્ અથો શૃણુ

ભ્પ્_02.10.048।0 શૌનક ઉવાચ
યદાહ નો ભવાન્ સૂત ક્ષત્તા ભાગવતોત્તમઃ ।
ચચાર તીર્થાનિ ભુવસ્ત્યક્ત્વા બન્ધૂન્ સુદુસ્ત્યજાન્

ક્ષત્તુઃ કૌશારવેસ્તસ્ય સંવાદો ઽધ્યાત્મસંશ્રિતઃ ।
યદ્વા સ ભગવાંસ્તસ્મૈ પૃષ્ટસ્તત્ત્વમ્ ઉવાચ હ

બ્રૂહિ નસ્તદિદં સૌમ્ય વિદુરસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ।
બન્ધુત્યાગનિમિત્તં ચ યથૈવાગતવાન્ પુનઃ

ભ્પ્_02.10.051।0 સૂત ઉવાચ
રાજ્ઞા પરીક્ષિતા પૃષ્ટો યદવોચન્ મહામુનિઃ ।
તદ્વો ઽભિધાસ્યે શૃણુત રાઅજ્ઞઃ પ્રશ્નાનુસારતઃ