ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 02.05

ભ્પ્_02.05.001।0 નારદ ઉવાચ
દેવદેવ નમસ્તે ઽસ્તુ ભૂતભાવન પૂર્વજ ।
તદ્વિજાનીહિ યજ્ જ્ઞાનમ્ આત્મતત્ત્વનિદર્શનમ્

યદ્રૂપં યદધિષ્ઠાનં યતઃ સૃષ્ટમ્ ઇદં પ્રભો ।
યત્ સંસ્થં યત્ પરં યચ્ ચ તત્ તત્ત્વં વદ તત્ત્વતઃ

સર્વં હ્યેતદ્ભવાન્ વેદ ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુઃ ।
કરામલકવદ્વિશ્વં વિજ્ઞાનાવસિતં તવ

યદ્વિજ્ઞાનો યદાધારો યત્પરસ્ત્વં યદાત્મકઃ ।
એકઃ સૃજસિ ભૂતાનિ ભૂતૈરેવાત્મમાયયા

આત્મન્ ભાવયસે તાનિ ન પરાભાવયન્ સ્વયમ્ ।
આત્મશક્તિમ્ અવષ્ટભ્ય ઊર્ણનાભિરિવાક્લમઃ

નાહં વેદ પરં હ્યસ્મિન્ નાપરં ન સમં વિભો ।
નામરૂપગુણૈર્ભાવ્યં સદસત્ કિઞ્ચિદન્યતઃ

સ ભવાન્ અચરદ્ઘોરં યત્ તપઃ સુસમાહિતઃ ।
તેન ખેદયસે નસ્ત્વં પરાશઙ્કાં ચ યચ્છસિ

એતન્ મે પૃચ્છતઃ સર્વં સર્વજ્ઞ સકલેશ્વર ।
વિજાનીહિ યથૈવેદમ્ અહં બુધ્યે ઽનુશાસિતઃ

ભ્પ્_02.05.009।0 બ્રહ્મોવાચ
સમ્યક્ કારુણિકસ્યેદં વત્સ તે વિચિકિત્સિતમ્ ।
યદહં ચોદિતઃ સૌમ્ય ભગવદ્વીર્યદર્શને

નાનૃતં તવ તચ્ ચાપિ યથા માં પ્રબ્રવીષિ ભોઃ ।
અવિજ્ઞાય પરં મત્ત એતાવત્ ત્વં યતો હિ મે

યેન સ્વરોચિષા વિશ્વં રોચિતં રોચયામ્યહમ્ ।
યથાર્કો ઽગ્નિર્યથા સોમો યથર્ક્ષગ્રહતારકાઃ

તસ્મૈ નમો ભગવતે વાસુદેવાય ધીમહિ ।
યન્માયયા દુર્જયયા માં વદન્તિ જગદ્ગુરુમ્

વિલજ્જમાનયા યસ્ય સ્થાતુમ્ ઈક્ષાપથે ઽમુયા ।
વિમોહિતા વિકત્થન્તે મમાહમ્ ઇતિ દુર્ધિયઃ

દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવો જીવ એવ ચ ।
વાસુદેવાત્ પરો બ્રહ્મન્ ન ચાન્યો ઽર્થો ઽસ્તિ તત્ત્વતઃ

નારાયણપરા વેદા દેવા નારાયણાઙ્ગજાઃ ।
નારાયણપરા લોકા નારાયણપરા મખાઃ

નારાયણપરો યોગો નારાયણપરં તપઃ ।
નારાયણપરં જ્ઞાનં નારાયણપરા ગતિઃ

તસ્યાપિ દ્રષ્ટુરીશસ્ય કૂટસ્થસ્યાખિલાત્મનઃ ।
સૃજ્યં સૃજામિ સૃષ્ટો ઽહમ્ ઈક્ષયૈવાભિચોદિતઃ

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ નિર્ગુણસ્ય ગુણાસ્ત્રયઃ ।
સ્થિતિસર્ગનિરોધેષુ ગૃહીતા માયયા વિભોઃ

કાર્યકારણકર્તૃત્વે દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયાશ્રયાઃ ।
બધ્નન્તિ નિત્યદા મુક્તં માયિનં પુરુષં ગુણાઃ

સ એષ ભગવાંલ્ લિઙ્ગૈસ્ત્રિભિરેતૈરધોક્ષજઃ ।
સ્વલક્ષિતગતિર્બ્રહ્મન્ સર્વેષાં મમ ચેશ્વરઃ

કાલં કર્મ સ્વભાવં ચ માયેશો માયયા સ્વયા ।
આત્મન્ યદૃચ્છયા પ્રાપ્તં વિબુભૂષુરુપાદદે

કાલાદ્ગુણવ્યતિકરઃ પરિણામઃ સ્વભાવતઃ ।
કર્મણો જન્મ મહતઃ પુરુષાધિષ્ઠિતાદભૂત્

મહતસ્તુ વિકુર્વાણાદ્રજઃસત્ત્વોપબૃંહિતાત્ ।
તમઃપ્રધાનસ્ત્વભવદ્દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયાત્મકઃ

સો ઽહઙ્કાર ઇતિ પ્રોક્તો વિકુર્વન્ સમભૂત્ ત્રિધા ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ તામસશ્ચેતિ યદ્ભિદા ।
દ્રવ્યશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિર્જ્ઞાનશક્તિરિતિ પ્રભો

તામસાદપિ ભૂતાદેર્વિકુર્વાણાદભૂન્ નભઃ ।
તસ્ય માત્રા ગુણઃ શબ્દો લિઙ્ગં યદ્દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ

નભસો ઽથ વિકુર્વાણાદભૂત્ સ્પર્શગુણો ઽનિલઃ ।
પરાન્વયાચ્ છબ્દવાંશ્ચ પ્રાણ ઓજઃ સહો બલમ્

વાયોરપિ વિકુર્વાણાત્ કાલકર્મસ્વભાવતઃ ।
ઉદપદ્યત તેજો વૈ રૂપવત્ સ્પર્શશબ્દવત્

તેજસસ્તુ વિકુર્વાણાદાસીદમ્ભો રસાત્મકમ્ ।
રૂપવત્ સ્પર્શવચ્ ચામ્ભો ઘોષવચ્ ચ પરાન્વયાત્

વિશેષસ્તુ વિકુર્વાણાદમ્ભસો ગન્ધવાન્ અભૂત્ ।
પરાન્વયાદ્રસસ્પર્શ શબ્દરૂપગુણાન્વિતઃ

વૈકારિકાન્ મનો જજ્ઞે દેવા વૈકારિકા દશ ।
દિગ્વાતાર્કપ્રચેતો ઽશ્વિ વહ્નીન્દ્રોપેન્દ્રમિત્રકાઃ

તૈજસાત્ તુ વિકુર્વાણાદિન્દ્રિયાણિ દશાભવન્ ।
જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિર્બુદ્ધિઃ પ્રાણશ્ચ તૈજસૌ ।
શ્રોત્રં ત્વગ્ઘ્રાણદૃગ્જિહ્વા વાગ્દોર્મેઢ્રાઙ્ઘ્રિપાયવઃ

યદૈતે ઽસઙ્ગતા ભાવા ભૂતેન્દ્રિયમનોગુણાઃ ।
યદાયતનનિર્માણે ન શેકુર્બ્રહ્મવિત્તમ

તદા સંહત્ય ચાન્યોન્યં ભગવચ્છક્તિચોદિતાઃ ।
સદસત્ત્વમ્ ઉપાદાય ચોભયં સસૃજુર્હ્યદઃ

વર્ષપૂગસહસ્રાન્તે તદણ્ડમ્ ઉદકે શયમ્ ।
કાલકર્મસ્વભાવસ્થો જીવો ઞ્જીવમ્ અજીવયત્

સ એવ પુરુષસ્તસ્માદણ્ડં નિર્ભિદ્ય નિર્ગતઃ ।
સહસ્રોર્વઙ્ઘ્રિબાહ્વક્ષઃ સહસ્રાનનશીર્ષવાન્

યસ્યેહાવયવૈર્લોકાન્ કલ્પયન્તિ મનીષિણઃ ।
કટ્યાદિભિરધઃ સપ્ત સપ્તોર્ધ્વં જઘનાદિભિઃ

પુરુષસ્ય મુખં બ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ એતસ્ય બાહવઃ ।
ઊર્વોર્વૈશ્યો ભગવતઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રો વ્યજાયત

ભૂર્લોકઃ કલ્પિતઃ પદ્ભ્યાં ભુવર્લોકો ઽસ્ય નાભિતઃ ।
હૃદા સ્વર્લોક ઉરસા મહર્લોકો મહાત્મનઃ

ગ્રીવાયાં જનલોકો ઽસ્ય તપોલોકઃ સ્તનદ્વયાત્ ।
મૂર્ધભિઃ સત્યલોકસ્તુ બ્રહ્મલોકઃ સનાતનઃ

તત્કટ્યાં ચાતલં કૢપ્તમ્ ઊરુભ્યાં વિતલં વિભોઃ ।
જાનુભ્યાં સુતલં શુદ્ધં જઙ્ઘાભ્યાં તુ તલાતલમ્

મહાતલં તુ ગુલ્ફાભ્યાં પ્રપદાભ્યાં રસાતલમ્ ।
પાતાલં પાદતલત ઇતિ લોકમયઃ પુમાન્

ભૂર્લોકઃ કલ્પિતઃ પદ્ભ્યાં ભુવર્લોકો ઽસ્ય નાભિતઃ ।
સ્વર્લોકઃ કલ્પિતો મૂર્ધ્ના ઇતિ વા લોકકલ્પના