ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 02.06

ભ્પ્_02.06.001।0 બ્રહ્મોવાચ
વાચાં વહ્નેર્મુખં ક્ષેત્રં છન્દસાં સપ્ત ધાતવઃ ।
હવ્યકવ્યામૃતાન્નાનાં જિહ્વા સર્વરસસ્ય ચ

સર્વાસૂનાં ચ વાયોશ્ચ તન્નાસે પરમાયણે ।
અશ્વિનોરોષધીનાં ચ ઘ્રાણો મોદપ્રમોદયોઃ

રૂપાણાં તેજસાં ચક્ષુર્દિવઃ સૂર્યસ્ય ચાક્ષિણી ।
કર્ણૌ દિશાં ચ તીર્થાનાં શ્રોત્રમ્ આકાશશબ્દયોઃ ।
તદ્ગાત્રં વસ્તુસારાણાં સૌભગસ્ય ચ ભાજનમ્

ત્વગ્ અસ્ય સ્પર્શવાયોશ્ચ સર્વમેધસ્ય ચૈવ હિ ।
રોમાણ્યુદ્ભિજ્જજાતીનાં યૈર્વા યજ્ઞસ્તુ સમ્ભૃતઃ

કેશશ્મશ્રુનખાન્યસ્ય શિલાલોહાભ્રવિદ્યુતામ્ ।
બાહવો લોકપાલાનાં પ્રાયશઃ ક્ષેમકર્મણામ્

વિક્રમો ભૂર્ભુવઃ સ્વશ્ચ ક્ષેમસ્ય શરણસ્ય ચ ।
સર્વકામવરસ્યાપિ હરેશ્ચરણ આસ્પદમ્

અપાં વીર્યસ્ય સર્ગસ્ય પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
પુંસઃ શિશ્ન ઉપસ્થસ્તુ પ્રજાત્યાનન્દનિર્વૃતેઃ

પાયુર્યમસ્ય મિત્રસ્ય પરિમોક્ષસ્ય નારદ ।
હિંસાયા નિરૃતેર્મૃત્યોર્નિરયસ્ય ગુદં સ્મૃતઃ

પરાભૂતેરધર્મસ્ય તમસશ્ચાપિ પશ્ચિમઃ ।
નાડ્યો નદનદીનાં ચ ગોત્રાણામ્ અસ્થિસંહતિઃ

અવ્યક્તરસસિન્ધૂનાં ભૂતાનાં નિધનસ્ય ચ ।
ઉદરં વિદિતં પુંસો હૃદયં મનસઃ પદમ્

ધર્મસ્ય મમ તુભ્યં ચ કુમારાણાં ભવસ્ય ચ ।
વિજ્ઞાનસ્ય ચ સત્ત્વસ્ય પરસ્યાત્મા પરાયણમ્

અહં ભવાન્ ભવશ્ચૈવ ત ઇમે મુનયો ઽગ્રજાઃ ।
સુરાસુરનરા નાગાઃ ખગા મૃગસરીસૃપાઃ

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા રક્ષોભૂતગણોરગાઃ ।
પશવઃ પિતરઃ સિદ્ધા વિદ્યાધ્રાશ્ચારણા દ્રુમાઃ

અન્યે ચ વિવિધા જીવાજલસ્થલનભૌકસઃ ।
ગ્રહર્ક્ષકેતવસ્તારાસ્તડિતઃ સ્તનયિત્નવઃ

સર્વં પુરુષ એવેદં ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ ચ યત્ ।
તેનેદમ્ આવૃતં વિશ્વં વિતસ્તિમ્ અધિતિષ્ઠતિ

સ્વધિષ્ણ્યં પ્રતપન્ પ્રાણો બહિશ્ચ પ્રતપત્યસૌ ।
એવં વિરાજં પ્રતપંસ્તપત્યન્તર્બહિઃ પુમાન્

સો ઽમૃતસ્યાભયસ્યેશો મર્ત્યમ્ અન્નં યદત્યગાત્ ।
મહિમૈષ તતો બ્રહ્મન્ પુરુષસ્ય દુરત્યયઃ

પાદેષુ સર્વભૂતાનિ પુંસઃ સ્થિતિપદો વિદુઃ ।
અમૃતં ક્ષેમમ્ અભયં ત્રિમૂર્ધ્નો ઽધાયિ મૂર્ધસુ

પાદાસ્ત્રયો બહિશ્ચાસન્ન્ અપ્રજાનાં ય આશ્રમાઃ ।
અન્તસ્ત્રિલોક્યાસ્ત્વપરો ગૃહમેધો ઽબૃહદ્વ્રતઃ

સૃતી વિચક્રમે વિશ્વમ્ સાશનાનશને ઉભે ।
યદવિદ્યા ચ વિદ્યા ચ પુરુષસ્તૂભયાશ્રયઃ

યસ્માદણ્ડં વિરાડ્જજ્ઞે ભૂતેન્દ્રિયગુણાત્મકઃ ।
તદ્દ્રવ્યમ્ અત્યગાદ્વિશ્વં ગોભિઃ સૂર્ય ઇવાતપન્

યદાસ્ય નાભ્યાન્ નલિનાદહમ્ આસં મહાત્મનઃ ।
નાવિદં યજ્ઞસમ્ભારાન્ પુરુષાવયવાન્ ઋતે

તેષુ યજ્ઞસ્ય પશવઃ સવનસ્પતયઃ કુશાઃ ।
ઇદં ચ દેવયજનં કાલશ્ચોરુગુણાન્વિતઃ

વસ્તૂન્યોષધયઃ સ્નેહા રસલોહમૃદો જલમ્ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ચાતુર્હોત્રં ચ સત્તમ

નામધેયાનિ મન્ત્રાશ્ચ દક્ષિણાશ્ચ વ્રતાનિ ચ ।
દેવતાનુક્રમઃ કલ્પઃ સઙ્કલ્પસ્તન્ત્રમ્ એવ ચ

ગતયો મતયશ્ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તં સમર્પણમ્ ।
પુરુષાવયવૈરેતે સમ્ભારાઃ સમ્ભૃતા મયા

ઇતિ સમ્ભૃતસમ્ભારઃ પુરુષાવયવૈરહમ્ ।
તમ્ એવ પુરુષં યજ્ઞં તેનૈવાયજમ્ ઈશ્વરમ્

તતસ્તે ભ્રાતર ઇમે પ્રજાનાં પતયો નવ ।
અયજન્ વ્યક્તમ્ અવ્યક્તં પુરુષં સુસમાહિતાઃ

તતશ્ચ મનવઃ કાલે ઈજિરે ઋષયો ઽપરે ।
પિતરો વિબુધા દૈત્યા મનુષ્યાઃ ક્રતુભિર્વિભુમ્

નારાયણે ભગવતિ તદિદં વિશ્વમ્ આહિતમ્ ।
ગૃહીતમાયોરુગુણઃ સર્ગાદાવગુણઃ સ્વતઃ

સૃજામિ તન્નિયુક્તો ઽહં હરો હરતિ તદ્વશઃ ।
વિશ્વં પુરુષરૂપેણ પરિપાતિ ત્રિશક્તિધૃક્

ઇતિ તે ઽભિહિતં તાત યથેદમ્ અનુપૃચ્છસિ ।
નાન્યદ્ભગવતઃ કિઞ્ચિદ્ભાવ્યં સદસદાત્મકમ્

ન ભારતી મે ઽઙ્ગ મૃષોપલક્ષ્યતે ન વૈ ક્વચિન્ મે મનસો મૃષા ગતિઃ ।
ન મે હૃષીકાણિ પતન્ત્યસત્પથે યન્ મે હૃદૌત્કણ્ઠ્યવતા ધૃતો હરિઃ

સો ઽહં સમામ્નાયમયસ્તપોમયઃ પ્રજાપતીનામ્ અભિવન્દિતઃ પતિઃ ।
આસ્થાય યોગં નિપુણં સમાહિતસ્તં નાધ્યગચ્છં યત આત્મસમ્ભવઃ

નતો ઽસ્મ્યહં તચ્ચરણં સમીયુષાં ભવચ્છિદં સ્વસ્ત્યયનં સુમઙ્ગલમ્ ।
યો હ્યાત્મમાયાવિભવં સ્મ પર્યગાદ્ યથા નભઃ સ્વાન્તમ્ અથાપરે કુતઃ

નાહં ન યૂયં યદૃતાં ગતિં વિદુર્ ન વામદેવઃ કિમ્ ઉતાપરે સુરાઃ ।
તન્માયયા મોહિતબુદ્ધયસ્ત્વિદં વિનિર્મિતં ચાત્મસમં વિચક્ષ્મહે

યસ્યાવતારકર્માણિ ગાયન્તિ હ્યસ્મદાદયઃ ।
ન યં વિદન્તિ તત્ત્વેન તસ્મૈ ભગવતે નમઃ

સ એષ આદ્યઃ પુરુષઃ કલ્પે કલ્પે સૃજત્યજઃ ।
આત્માત્મન્યાત્મનાત્માનં સ સંયચ્છતિ પાતિ ચ

વિશુદ્ધં કેવલં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ સમ્યગ્ અવસ્થિતમ્ ।
સત્યં પૂર્ણમ્ અનાદ્યન્તં નિર્ગુણં નિત્યમ્ અદ્વયમ્

ઋષે વિદન્તિ મુનયઃ પ્રશાન્તાત્મેન્દ્રિયાશયાઃ ।
યદા તદેવાસત્તર્કૈસ્તિરોધીયેત વિપ્લુતમ્

આદ્યો ઽવતારઃ પુરુષઃ પરસ્ય કાલઃ સ્વભાવઃ સદસન્મનશ્ચ ।
દ્રવ્યં વિકારો ગુણ ઇન્દ્રિયાણિ વિરાટ્ સ્વરાટ્ સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ભૂમ્નઃ

અહં ભવો યજ્ઞ ઇમે પ્રજેશા દક્ષાદયો યે ભવદાદયશ્ચ ।
સ્વર્લોકપાલાઃ ખગલોકપાલા નૃલોકપાલાસ્તલલોકપાલાઃ

ગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણેશા યે યક્ષરક્ષોરગનાગનાથાઃ ।
યે વા ઋષીણામ્ ઋષભાઃ પિત્ણાં દૈત્યેન્દ્રસિદ્ધેશ્વરદાનવેન્દ્રાઃ ।
અન્યે ચ યે પ્રેતપિશાચભૂત કૂષ્માણ્ડયાદોમૃગપક્ષ્યધીશાઃ

યત્ કિઞ્ચ લોકે ભગવન્ મહસ્વદ્ ઓજઃસહસ્વદ્બલવત્ ક્ષમાવત્ ।
શ્રીહ્રીવિભૂત્યાત્મવદદ્ભુતાર્ણં તત્ત્વં પરં રૂપવદસ્વરૂપમ્

પ્રાધાન્યતો યાન્ ઋષ આમનન્તિ લીલાવતારાન્ પુરુષસ્ય ભૂમ્નઃ ।
આપીયતાં કર્ણકષાયશોષાન્ અનુક્રમિષ્યે ત ઇમાન્ સુપેશાન્