ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 02.02

ભ્પ્_02.02.001।0 શ્રીશુક ઉવાચ
એવં પુરા ધારણયાત્મયોનિર્ નષ્ટાં સ્મૃતિં પ્રત્યવરુધ્ય તુષ્ટાત્ ।
તથા સસર્જેદમ્ અમોઘદૃષ્ટિર્ યથાપ્યયાત્ પ્રાગ્ વ્યવસાયબુદ્ધિઃ

શાબ્દસ્ય હિ બ્રહ્મણ એષ પન્થા યન્ નામભિર્ધ્યાયતિ ધીરપાર્થૈઃ ।
પરિભ્રમંસ્તત્ર ન વિન્દતે ઽર્થાન્ માયામયે વાસનયા શયાનઃ

અતઃ કવિર્નામસુ યાવદર્થઃ સ્યાદપ્રમત્તો વ્યવસાયબુદ્ધિઃ ।
સિદ્ધે ઽન્યથાર્થે ન યતેત તત્ર પરિશ્રમં તત્ર સમીક્ષમાણઃ

સત્યાં ક્ષિતૌ કિં કશિપોઃ પ્રયાસૈર્ બાહૌ સ્વસિદ્ધે હ્યુપબર્હણૈઃ કિમ્ ।
સત્યઞ્જલૌ કિં પુરુધાન્નપાત્ર્યા દિગ્વલ્કલાદૌ સતિ કિં દુકૂલૈઃ

ચીરાણિ કિં પથિ ન સન્તિ દિશન્તિ ભિક્ષાં $ નૈવાઙ્ઘ્રિપાઃ પરભૃતઃ સરિતો ઽપ્યશુષ્યન્ &અમ્પ્;
રુદ્ધા ગુહાઃ કિમ્ અજિતો ઽવતિ નોપસન્નાન્ % કસ્માદ્ભજન્તિ કવયો ધનદુર્મદાન્ધાન્ ॥ ભ્પ્_02.02.005* ॥
એવં સ્વચિત્તે સ્વત એવ સિદ્ધ આત્મા પ્રિયો ઽર્થો ભગવાન્ અનન્તઃ ।
તં નિર્વૃતો નિયતાર્થો ભજેત સંસારહેતૂપરમશ્ચ યત્ર

કસ્તાં ત્વનાદૃત્ય પરાનુચિન્તામ્ ઋતે પશૂન્ અસતીં નામ કુર્યાત્ ।
પશ્યઞ્ જનં પતિતં વૈતરણ્યાં સ્વકર્મજાન્ પરિતાપાઞ્ જુષાણમ્

કેચિત્ સ્વદેહાન્તર્હૃદયાવકાશે પ્રાદેશમાત્રં પુરુષં વસન્તમ્ ।
ચતુર્ભુજં કઞ્જરથાઙ્ગશઙ્ખ ગદાધરં ધારણયા સ્મરન્તિ

રસન્નવક્ત્રં નલિનાયતેક્ષણં કદમ્બકિઞ્જલ્કપિશઙ્ગવાસસમ્ ।
લસન્મહારત્નહિરણ્મયાઙ્ગદં સ્ફુરન્મહારત્નકિરીટકુણ્ડલમ્

ઉન્નિદ્રહૃત્પઙ્કજકર્ણિકાલયે યોગેશ્વરાસ્થાપિતપાદપલ્લવમ્ ।
શ્રીલક્ષણં કૌસ્તુભરત્નકન્ધરમ્ અમ્લાનલક્ષ્મ્યા વનમાલયાચિતમ્

વિભૂષિતં મેખલયાઙ્ગુલીયકૈર્ મહાધનૈર્નૂપુરકઙ્કણાદિભિઃ ।
સ્નિગ્ધામલાકુઞ્ચિતનીલકુન્તલૈર્ વિરોચમાનાનનહાસપેશલમ્

અદીનલીલાહસિતેક્ષણોલ્લસદ્ ભ્રૂભઙ્ગસંસૂચિતભૂર્યનુગ્રહમ્ ।
ઈક્ષેત ચિન્તામયમ્ એનમ્ ઈશ્વરં યાવન્ મનો ધારણયાવતિષ્ઠતે

એકૈકશો ઽઙ્ગાનિ ધિયાનુભાવયેત્ પાદાદિ યાવદ્ધસિતં ગદાભૃતઃ ।
જિતં જિતં સ્થાનમ્ અપોહ્ય ધારયેત્ પરં પરં શુદ્ધ્યતિ ધીર્યથા યથા

યાવન્ ન જાયેત પરાવરે ઽસ્મિન્ વિશ્વેશ્વરે દ્રષ્ટરિ ભક્તિયોગઃ ।
તાવત્ સ્થવીયઃ પુરુષસ્ય રૂપં ક્રિયાવસાને પ્રયતઃ સ્મરેત

સ્થિરં સુખં ચાસનમ્ આસ્થિતો યતિર્ યદા જિહાસુરિમમ્ અઙ્ગ લોકમ્ ।
કાલે ચ દેશે ચ મનો ન સજ્જયેત્ પ્રાણાન્ નિયચ્છેન્ મનસા જિતાસુઃ

મનઃ સ્વબુદ્ધ્યામલયા નિયમ્ય ક્ષેત્રજ્ઞ એતાં નિનયેત્ તમ્ આત્મનિ ।
આત્માનમ્ આત્મન્યવરુધ્ય ધીરો લબ્ધોપશાન્તિર્વિરમેત કૃત્યાત્

ન યત્ર કાલો ઽનિમિષાં પરઃ પ્રભુઃ કુતો નુ દેવા જગતાં ય ઈશિરે ।
ન યત્ર સત્ત્વં ન રજસ્તમશ્ચ ન વૈ વિકારો ન મહાન્ પ્રધાનમ્

પરં પદં વૈષ્ણવમ્ આમનન્તિ તદ્ યન્ નેતિ નેતીત્યતદુત્સિસૃક્ષવઃ ।
વિસૃજ્ય દૌરાત્મ્યમ્ અનન્યસૌહૃદા હૃદોપગુહ્યાર્હપદં પદે પદે

ઇત્થં મુનિસ્તૂપરમેદ્વ્યવસ્થિતો વિજ્ઞાનદૃગ્વીર્યસુરન્ધિતાશયઃ ।
સ્વપાર્ષ્ણિનાપીડ્ય ગુદં તતો ઽનિલં સ્થાનેષુ ષટ્સૂન્નમયેજ્ જિતક્લમઃ

નાભ્યાં સ્થિતં હૃદ્યધિરોપ્ય તસ્માદ્ ઉદાનગત્યોરસિ તં નયેન્ મુનિઃ ।
તતો ઽનુસન્ધાય ધિયા મનસ્વી સ્વતાલુમૂલં શનકૈર્નયેત

તસ્માદ્ભ્રુવોરન્તરમ્ ઉન્નયેત નિરુદ્ધસપ્તાયતનો ઽનપેક્ષઃ ।
સ્થિત્વા મુહૂર્તાર્ધમ્ અકુણ્ઠદૃષ્ટિર્ નિર્ભિદ્ય મૂર્ધન્ વિસૃજેત્ પરં ગતઃ

યદિ પ્રયાસ્યન્ નૃપ પારમેષ્ઠ્યં વૈહાયસાનામ્ ઉત યદ્વિહારમ્ ।
અષ્ટાધિપત્યં ગુણસન્નિવાયે સહૈવ ગચ્છેન્ મનસેન્દ્રિયૈશ્ચ

યોગેશ્વરાણાં ગતિમ્ આહુરન્તર્ બહિસ્ત્રિલોક્યાઃ પવનાન્તરાત્મનામ્ ।
ન કર્મભિસ્તાં ગતિમ્ આપ્નુવન્તિ વિદ્યાતપોયોગસમાધિભાજામ્

વૈશ્વાનરં યાતિ વિહાયસા ગતઃ સુષુમ્ણયા બ્રહ્મપથેન શોચિષા ।
વિધૂતકલ્કો ઽથ હરેરુદસ્તાત્ પ્રયાતિ ચક્રં નૃપ શૈશુમારમ્

તદ્વિશ્વનાભિં ત્વતિવર્ત્ય વિષ્ણોર્ અણીયસા વિરજેનાત્મનૈકઃ ।
નમસ્કૃતં બ્રહ્મવિદામ્ ઉપૈતિ કલ્પાયુષો યદ્વિબુધા રમન્તે

અથો અનન્તસ્ય મુખાનલેન દન્દહ્યમાનં સ નિરીક્ષ્ય વિશ્વમ્ ।
નિર્યાતિ સિદ્ધેશ્વરયુષ્ટધિષ્ણ્યં યદ્દ્વૈપરાર્ધ્યં તદુ પારમેષ્ઠ્યમ્

ન યત્ર શોકો ન જરા ન મૃત્યુર્ નાર્તિર્ન ચોદ્વેગ ઋતે કુતશ્ચિત્ ।
યચ્ ચિત્ તતો ઽદઃ કૃપયાનિદંવિદાં દુરન્તદુઃખપ્રભવાનુદર્શનાત્

તતો વિશેષં પ્રતિપદ્ય નિર્ભયસ્ તેનાત્મનાપો ઽનલમૂર્તિરત્વરન્ ।
જ્યોતિર્મયો વાયુમ્ ઉપેત્ય કાલે વાય્વાત્મના ખં બૃહદાત્મલિઙ્ગમ્

ઘ્રાણેન ગન્ધં રસનેન વૈ રસં રૂપં ચ દૃષ્ટ્યા શ્વસનં ત્વચૈવ ।
શ્રોત્રેણ ચોપેત્ય નભોગુણત્વં પ્રાણેન ચાકૂતિમ્ ઉપૈતિ યોગી

સ ભૂતસૂક્ષ્મેન્દ્રિયસન્નિકર્ષં મનોમયં દેવમયં વિકાર્યમ્ ।
સંસાદ્ય ગત્યા સહ તેન યાતિ વિજ્ઞાનતત્ત્વં ગુણસન્નિરોધમ્

તેનાત્મનાત્માનમ્ ઉપૈતિ શાન્તમ્ આનન્દમ્ આનન્દમયો ઽવસાને ।
એતાં ગતિં ભાગવતીં ગતો યઃ સ વૈ પુનર્નેહ વિષજ્જતે ઽઙ્ગ

એતે સૃતી તે નૃપ વેદગીતે ત્વયાભિપૃષ્ટે ચ સનાતને ચ ।
યે વૈ પુરા બ્રહ્મણ આહ તુષ્ટ આરાધિતો ભગવાન્ વાસુદેવઃ

ન હ્યતો ઽન્યઃ શિવઃ પન્થા વિશતઃ સંસૃતાવિહ ।
વાસુદેવે ભગવતિ ભક્તિયોગો યતો ભવેત્

ભગવાન્ બ્રહ્મ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિરન્વીક્ષ્ય મનીષયા ।
તદધ્યવસ્યત્ કૂટસ્થો રતિરાત્મન્ યતો ભવેત્

ભગવાન્ સર્વભૂતેષુ લક્ષિતઃ સ્વાત્મના હરિઃ ।
દૃશ્યૈર્બુદ્ધ્યાદિભિર્દ્રષ્ટા લક્ષણૈરનુમાપકૈઃ

તસ્માત્ સર્વાત્મના રાજન્ હરિઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ સ્મર્તવ્યો ભગવાન્ નૃણામ્

પિબન્તિ યે ભગવત આત્મનઃ સતાં કથામૃતં શ્રવણપુટેષુ સમ્ભૃતમ્ ।
પુનન્તિ તે વિષયવિદૂષિતાશયં વ્રજન્તિ તચ્ચરણસરોરુહાન્તિકમ્