ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 02.01

ભ્પ્_02.01.001।0 શ્રીશુક ઉવાચ
વરીયાન્ એષ તે પ્રશ્નઃ કૃતો લોકહિતં નૃપ ।
આત્મવિત્સમ્મતઃ પુંસાં શ્રોતવ્યાદિષુ યઃ પરઃ

શ્રોતવ્યાદીનિ રાજેન્દ્ર નૃણાં સન્તિ સહસ્રશઃ ।
અપશ્યતામ્ આત્મતત્ત્વં ગૃહેષુ ગૃહમેધિનામ્

નિદ્રયા હ્રિયતે નક્તં વ્યવાયેન ચ વા વયઃ ।
દિવા ચાર્થેહયા રાજન્ કુટુમ્બભરણેન વા

દેહાપત્યકલત્રાદિષ્વાત્મસૈન્યેષ્વસત્સ્વપિ ।
તેષાં પ્રમત્તો નિધનં પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ

તસ્માદ્ભારત સર્વાત્મા ભગવાન્ ઈશ્વરો હરિઃ ।
શ્રોતવ્યઃ કીર્તિતવ્યશ્ચ સ્મર્તવ્યશ્ચેચ્છતાભયમ્

એતાવાન્ સાઙ્ખ્યયોગાભ્યાં સ્વધર્મપરિનિષ્ઠયા ।
જન્મલાભઃ પરઃ પુંસામ્ અન્તે નારાયણસ્મૃતિઃ

પ્રાયેણ મુનયો રાજન્ નિવૃત્તા વિધિષેધતઃ ।
નૈર્ગુણ્યસ્થા રમન્તે સ્મ ગુણાનુકથને હરેઃ

ઇદં ભાગવતં નામ પુરાણં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ ।
અધીતવાન્ દ્વાપરાદૌ પિતુર્દ્વૈપાયનાદહમ્

પરિનિષ્ઠિતો ઽપિ નૈર્ગુણ્ય ઉત્તમશ્લોકલીલયા ।
ગૃહીતચેતા રાજર્ષે આખ્યાનં યદધીતવાન્

તદહં તે ઽભિધાસ્યામિ મહાપૌરુષિકો ભવાન્ ।
યસ્ય શ્રદ્દધતામ્ આશુ સ્યાન્ મુકુન્દે મતિઃ સતી

એતન્ નિર્વિદ્યમાનાનામ્ ઇચ્છતામ્ અકુતોભયમ્ ।
યોગિનાં નૃપ નિર્ણીતં હરેર્નામાનુકીર્તનમ્

કિં પ્રમત્તસ્ય બહુભિઃ પરોક્ષૈર્હાયનૈરિહ ।
વરં મુહૂર્તં વિદિતં ઘટતે શ્રેયસે યતઃ

ખટ્વાઙ્ગો નામ રાજર્ષિર્જ્ઞાત્વેયત્તામ્ ઇહાયુષઃ ।
મુહૂર્તાત્ સર્વમ્ ઉત્સૃજ્ય ગતવાન્ અભયં હરિમ્

તવાપ્યેતર્હિ કૌરવ્ય સપ્તાહં જીવિતાવધિઃ ।
ઉપકલ્પય તત્ સર્વં તાવદ્યત્ સામ્પરાયિકમ્

અન્તકાલે તુ પુરુષ આગતે ગતસાધ્વસઃ ।
છિન્દ્યાદસઙ્ગશસ્ત્રેણ સ્પૃહાં દેહે ઽનુ યે ચ તમ્

ગૃહાત્ પ્રવ્રજિતો ધીરઃ પુણ્યતીર્થજલાપ્લુતઃ ।
શુચૌ વિવિક્ત આસીનો વિધિવત્ કલ્પિતાસને

અભ્યસેન્ મનસા શુદ્ધં ત્રિવૃદ્બ્રહ્માક્ષરં પરમ્ ।
મનો યચ્છેજ્ જિતશ્વાસો બ્રહ્મબીજમ્ અવિસ્મરન્

નિયચ્છેદ્વિષયેભ્યો ઽક્ષાન્ મનસા બુદ્ધિસારથિઃ ।
મનઃ કર્મભિરાક્ષિપ્તં શુભાર્થે ધારયેદ્ધિયા

તત્રૈકાવયવં ધ્યાયેદવ્યુચ્છિન્નેન ચેતસા ।
મનો નિર્વિષયં યુક્ત્વા તતઃ કિઞ્ચન ન સ્મરેત્ ।
પદં તત્ પરમં વિષ્ણોર્મનો યત્ર પ્રસીદતિ

રજસ્તમોભ્યામ્ આક્ષિપ્તં વિમૂઢં મન આત્મનઃ ।
યચ્છેદ્ધારણયા ધીરો હન્તિ યા તત્કૃતં મલમ્

યસ્યાં સન્ધાર્યમાણાયાં યોગિનો ભક્તિલક્ષણઃ ।
આશુ સમ્પદ્યતે યોગ આશ્રયં ભદ્રમ્ ઈક્ષતઃ

ભ્પ્_02.01.022।0 રાજોવાચ
યથા સન્ધાર્યતે બ્રહ્મન્ ધારણા યત્ર સમ્મતા ।
યાદૃશી વા હરેદાશુ પુરુષસ્ય મનોમલમ્

ભ્પ્_02.01.023।0 શ્રીશુક ઉવાચ
જિતાસનો જિતશ્વાસો જિતસઙ્ગો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્થૂલે ભગવતો રૂપે મનઃ સન્ધારયેદ્ધિયા

વિશેષસ્તસ્ય દેહો ઽયં સ્થવિષ્ઠશ્ચ સ્થવીયસામ્ ।
યત્રેદં વ્યજ્યતે વિશ્વં ભૂતં ભવ્યં ભવચ્ ચ સત્

અણ્ડકોશે શરીરે ઽસ્મિન્ સપ્તાવરણસંયુતે ।
વૈરાજઃ પુરુષો યો ઽસૌ ભગવાન્ ધારણાશ્રયઃ

પાતાલમ્ એતસ્ય હિ પાદમૂલં પઠન્તિ પાર્ષ્ણિપ્રપદે રસાતલમ્ ।
મહાતલં વિશ્વસૃજો ઽથ ગુલ્ફૌ તલાતલં વૈ પુરુષસ્ય જઙ્ઘે

દ્વે જાનુની સુતલં વિશ્વમૂર્તેર્ ઊરુદ્વયં વિતલં ચાતલં ચ ।
મહીતલં તજ્જઘનં મહીપતે નભસ્તલં નાભિસરો ગૃણન્તિ

ઉરઃસ્થલં જ્યોતિરનીકમ્ અસ્ય ગ્રીવા મહર્વદનં વૈ જનો ઽસ્ય ।
તપો વરાટીં વિદુરાદિપુંસઃ સત્યં તુ શીર્ષાણિ સહસ્રશીર્ષ્ણઃ

ઇન્દ્રાદયો બાહવ આહુરુસ્રાઃ કર્ણૌ દિશઃ શ્રોત્રમ્ અમુષ્ય શબ્દઃ ।
નાસત્યદસ્રૌ પરમસ્ય નાસે ઘ્રાણો ઽસ્ય ગન્ધો મુખમ્ અગ્નિરિદ્ધઃ

દ્યૌરક્ષિણી ચક્ષુરભૂત્ પતઙ્ગઃ પક્ષ્માણિ વિષ્ણોરહની ઉભે ચ ।
તદ્ભ્રૂવિજૃમ્ભઃ પરમેષ્ઠિધિષ્ણ્યમ્ આપો ઽસ્ય તાલૂ રસ એવ જિહ્વા

છન્દાંસ્યનન્તસ્ય શિરો ગૃણન્તિ દંષ્ટ્રા યમઃ સ્નેહકલા દ્વિજાનિ ।
હાસો જનોન્માદકરી ચ માયા દુરન્તસર્ગો યદપાઙ્ગમોક્ષઃ

વ્રીડોત્તરૌષ્ઠો ઽધર એવ લોભો ધર્મઃ સ્તનો ઽધર્મપથો ઽસ્ય પૃષ્ઠમ્ ।
કસ્તસ્ય મેઢ્રં વૃષણૌ ચ મિત્રૌ કુક્ષિઃ સમુદ્રા ગિરયો ઽસ્થિસઙ્ઘાઃ

નાડ્યો ઽસ્ય નદ્યો ઽથ તનૂરુહાણિ મહીરુહા વિશ્વતનોર્નૃપેન્દ્ર ।
અનન્તવીર્યઃ શ્વસિતં માતરિશ્વા ગતિર્વયઃ કર્મ ગુણપ્રવાહઃ

ઈશસ્ય કેશાન્ વિદુરમ્બુવાહાન્ વાસસ્તુ સન્ધ્યાં કુરુવર્ય ભૂમ્નઃ ।
અવ્યક્તમ્ આહુર્હૃદયં મનશ્ચસ ચન્દ્રમાઃ સર્વવિકારકોશઃ

વિજ્ઞાનશક્તિં મહિમ્ આમનન્તિ સર્વાત્મનો ઽન્તઃકરણં ગિરિત્રમ્ ।
અશ્વાશ્વતર્યુષ્ટ્રગજા નખાનિ સર્વે મૃગાઃ પશવઃ શ્રોણિદેશે

વયાંસિ તદ્વ્યાકરણં વિચિત્રં મનુર્મનીષા મનુજો નિવાસઃ ।
ગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણાપ્સરઃ સ્વરસ્મૃતીરસુરાનીકવીર્યઃ

બ્રહ્માનનં ક્ષત્રભુજો મહાત્મા વિડૂરુરઙ્ઘ્રિશ્રિતકૃષ્ણવર્ણઃ ।
નાનાભિધાભીજ્યગણોપપન્નો દ્રવ્યાત્મકઃ કર્મ વિતાનયોગઃ

ઇયાન્ અસાવીશ્વરવિગ્રહસ્ય યઃ સન્નિવેશઃ કથિતો મયા તે ।
સન્ધાર્યતે ઽસ્મિન્ વપુષિ સ્થવિષ્ઠે મનઃ સ્વબુદ્ધ્યા ન યતો ઽસ્તિ કિઞ્ચિત્

સ સર્વધીવૃત્ત્યનુભૂતસર્વ આત્મા યથા સ્વપ્નજનેક્ષિતૈકઃ ।
તં સત્યમ્ આનન્દનિધિં ભજેત નાન્યત્ર સજ્જેદ્યત આત્મપાતઃ